सत्याग्रहको जन्म- विविधा - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

सत्याग्रहको जन्म

त्यसपछि ‘शत्रुको निगाहमा पाएको जीवनको के काम ?’ भन्दै दुर्योधन पनि अन्नजल त्यागेर मृत्यु वरण गर्न तयार भयो ।
शरच्चन्द्र वस्ती

कोरोनाको उत्पात अलिक मत्थर भएको मौका छोपेर गुजरात घुम्न गएको थिएँ । पोरबन्दर शहरका सडक चहार्दै थिएँ, अकस्मात् पानी दर्कन थाल्यो । हतारहतार एउटा दोकानमा ओत लागें । ‘सेकेन्डह्यान्ड’ पुस्तक बेच्ने पुरानो दोकान रहेछ, पछिल्लो भागमा थोत्रा पुस्तक र ढुसी परेका फाइलहरूको डंगुर थुपारिएको ।

हेर्दै जाँदा अँध्यारो कुनामा एउटा मक्किइसकेको डायरी फेला पारें, सन् १९३८ मा लेखिएको । ‘माखनलाल खुशहालचन्द (एमके) गान्धी’ नामक सज्जनको त्यो डायरी पल्टाउँदा एउटा पत्र फेला पर्‍यो, जो उनकै जस्तो छोटकरी नाम भएका अर्का कुनै ‘एमके गान्धी’ ले लेखेका रहेछन् । पत्रसहितको त्यो डायरी दोकानदारले तीन रुपैयाँ लिएर मलाई सुम्पिदियो ।

डायरी त मैले पढ्न भ्याएको छैन, तर पत्र पढें । त्यसका प्रापक र प्रेषक एमके गान्धीहरू को हुन्, मलाई थाहा छैन । तर पत्र निकै रोचक रहेछ । त्यसमा सत्याग्रहबारे र खास गरी अनशनलाई किन सत्याग्रह भन्न थालियो भन्ने खुलासा गरिएको रहेछ । ८० वर्ष पुरानो त्यो पत्र तपाईंलाई पनि रोचक लाग्ला भन्ठानेर, नेपालीमा अनुवाद गरी यहाँ जस्ताको तस्तै प्रस्तुत गरेको छु । पत्रमाथि मेरो कुनै टिप्पणी छैन । आगे तपाईंको मर्जी ।

प्रिय माखनलाल,

सत्याग्रहको विचार मेरो मनमा कसरी जन्म्यो भनेर तिमीले सोधी पठाएका रहेछौ । तिम्रो जिज्ञासा रहेछ, ‘अवज्ञा, असहयोग, धर्ना, जुलूस, प्रदर्शन आदिको कुरा बेग्लै हो, तर सत्याग्रहको नाममा आफ्नो माग पूरा गराउन अनशन बस्ने विचार तपाईंको मनमा कसरी उत्पन्न भयो ? यसको प्रेरणा कसबाट पाउनुभयो ?’ तिमी मेरा नातेदार पनि हौ र यसबखत म तिम्रै शहरमा छु । भेटेर सोधेको भए विस्तारपूर्वक बताउँथें । पत्र पठाएकाले पत्रबाटै संक्षेपमा जवाफ दिंदैछु ।

सत्याग्रह शब्द अवश्य नयाँ हो र यस अन्तर्गत आफ्ना माग पूरा गराउन मैले अनशन पनि गर्दै आएको छु । तर, मेरो विचारमा यो कुनै नयाँ ‘विचार’ होइन, जुन मेरो मन–मस्तिष्कमा जन्मेको होस् । मलाई लाग्छ, हामी सबैले यसको प्रयोग आफ्नो जीवनमा जरूर गरेका छौं, खास गरी बाल्यकालमा । हामी मात्र किन, हाम्रा पुर्खा र तिनका पनि पुर्खाले समेत यसको प्रयोग गर्दै आएका हुन् । यसो सम्झिहेर त, केही चाहियो र आमाबाबुले दिएनन् भने हामी के गर्थ्यौं ? कराउँथ्यौं, रोड्याइँ गर्थ्यौं, भुइँमा लडीबुडी गरेर रालसिंगान बगाउँदै क्वाँ क्वाँ रुन्थ्यौं र त्यतिले पनि भएन भने खाना खाँदैनथ्यौं । अनि आमाबाबुले हाम्रो माग पूरा गरिदिन्थे । सत्याग्रह त्यही होइन ?

एउटा कुरा चाहिं नबिर्स है । मैले ‘आमाबाबु’ भनें । तर सत्य के हो भने, हाम्रो सत्याग्रह पिताजीका सामु भन्दा माताजीका सामु बढी सफल हुन्थ्यो । पिताजी त ‘चूप लाग्’ भनेर हप्काइहाल्नुहुन्थ्यो र नमाने चड्काइहाल्नुहुन्थ्यो । माताजीको मन चाहिं कमलो हुन्थ्यो । हामी रोएर भुइँमा पसारिएपछि र अझ एक छाक खाना नखाएपछि उहाँको मन पग्लिहाल्थ्यो र हाम्रो माग पूरा भइहाल्थ्यो । होइन त ?

परन्तु, जन्मजात रूपमा मानिसमा रहेको यो प्रवृत्ति ऊ हुर्कंदै जाँदा हराउँदै जाँदो रहेछ । आफ्नो कुरा मनाउन कसैका सामु खान–पिउन छोडेर पसारिनु सारै निर्घृणी काम हो भन्ने लाग्दो रहेछ । मलाई पनि यस्तै भयो । त्यसमाथि, दश वर्षकै उमेरमा मैले पण्डितजीका मुखबाट रामायण र महाभारतको कथा सुन्ने मौका पाएँ । रामायणमा वालीको छोरो अंगदले निर्धारित समयमा सीतालाई खोज्न नसकेपछि अनशन गरेर प्राण त्याग्न खोजेको रहेछ । महाभारतमा दुर्योधनको कथा झन् रमाइलो रहेछ । वनवास पठाइएका पाण्डवहरूको उपहास गर्न भनेर ऊ आफ्ना दासदासीहरू, रानीहरू, मन्त्रीहरू, योद्धाहरू र सेनासहित द्वैतवन पुगेछ । त्यहाँ चित्रसेन गन्धर्वसँग लडाइँ पर्दा उनले दुर्योधनलाई बन्दी बनाएछन् र युधिष्ठिरको अनुरोधमा प्राणदान दिएर मुक्त गरेछन् । त्यसपछि ‘शत्रुको निगाहमा पाएको जीवनको के अर्थ ?’ भन्दै दुर्योधनले पनि अन्नजल त्यागेर मृत्यु वरण गर्न खोजेको रहेछ । यसबाट मैले अनशन भन्ने कुरो कर्तव्य पूरा गर्न नसक्ने र हुती नभएकाहरूले आफ्नो जिन्दगीको भारी बिसाउन अपनाउने तुच्छ प्रक्रिया रहेछ भन्ने बुझें र अनशनलाई घृणाको दृष्टिले हेर्न थालें ।

त्यस्तो मान्छे म, घरीघरी अनशन बसिहिंड्ने ‘अनशनप्रेमी’ कसरी हुन पुगें भनेर तिमीलाई अचम्म लागिरहेको होला । अनशनप्रतिको मेरो त्यो धारणा धेरै दिन टिकेन । तिमीलाई के ढाँट्नु ? म आज तिम्रा सामु आजसम्म कसैलाई नखोलेको त्यो रहस्य उद्घाटन गर्दैछु, जसबारे मेरो आत्मकथा पनि मौन छ । कसरी मैले अनशनको शक्ति र यसको उपयोगिता थाहा पाएँ, यसलाई प्रेम गर्न थालें, अनि कसबाट यसको प्रेरणा पाएँ, आज सबै बताउँछु ।

तिमीलाई थाहै छ, हाम्रो खानदानमा पुरुषहरूकै हालीमुहाली थियो । पिताजी, काका, बडाबाहरू आआफ्नो परिवारका मुखिया हुनुहुन्थ्यो । कस्तो खाने, कस्तो लगाउने, कस्तो घरमा बस्नेदेखि कहाँ जाने, कहाँ नजाने, कोसँग सम्बन्ध गाँस्नेसम्मका हरेक कुरामा उहाँहरूको निर्णय सर्वोपरि हुन्थ्यो । आमा, काकी, बडीआमा, फुपूहरू चित्त नबुझे पनि केही बोल्नुहुन्नथ्यो । उहाँहरूको कुरा कसले सुनोस् ?

तर, सँगै घर भएका हरिलाल काका र कमला काकीको कुरा बेग्लै थियो । काका सरकारी अफिसर हुनुहुन्थ्यो । पहलमान जस्तो हट्टाकट्टा जीउको धनी । समाजमा ठूलो इज्जत र धाकधक्कू थियो । काकी भने फुकिढल र निरक्षर समेत हुनुहुन्थ्यो । बाहिरबाट हेर्दा काका नै सर्वेसर्वा देखिए पनि घरभित्र उहाँको केही चल्दैनथ्यो । हरेक निर्णय काकीले चाहे अनुसार नै हुन्थ्यो । काकालाई फकाएर, माया गरेर, लाडे पल्टेर, स्वाङ पारेर, ठुस्किएर, तर्साएर होस् अथवा मर्छु, सेरिन्छु, समुद्रमा फाल हान्छु, जोगिनी बनेर हिंड्छु भन्दै घुर्क्याएर होस्, आफ्नो कुरा मनाइछाड्नुहुन्थ्यो । काका फन्कनुहुन्थ्यो, झ्वाँक्किनुहुन्थ्यो, भर्‍याङमा जुत्ता बजाउँदै तलमाथि गर्नुहुन्थ्यो, दारा किट्तै आफ्नो कपाल आफैं भुत्ल्याउनुहुन्थ्यो, तर अन्ततः काकीको कुरा मान्न बाध्य हुनुहुन्थ्यो ।

उहाँहरूकी एउटी छोरी थिई— ममताबाई । हरिलाल काका उसको बिहा आफ्नो साथीको उच्च शिक्षित छोरासँग गरिदिन चाहनुहुन्थ्यो र उसलाई वचन पनि दिइसक्नुभएको थियो । कमला काकीको जोड भने खासै नपढेको तर माइतीतिरबाट नाता पर्ने अर्को केटामा थियो । दुवै जना आफ्नो कुरामा अडिग हुनुहुन्थ्यो । महीनौंसम्म सल्लाह नमिलेपछि एक दिन काकाले घोषणा गर्नुभएछ, ‘तँ जेसुकै भन्, म छोरीको बिहा मैले भनेकै ठाउँमा गरिदिन्छु ।’ काकीले सधैं झैं फकाउने, ठुस्किने, घुर्क्याउने सारा उपाय अपनाउँदा पनि काकाले वास्ता गर्नुभएनछ । त्यसपछि काकीले आफ्नो ब्रह्मास्त्र प्रयोग गर्नुभयो— खान छोडेर बसिदिनुभयो । अब काकालाई आपत पर्‍यो । जति गाली गरे पनि काकीलाई फरक नपर्ने, कुटौं–पिटौं भने अरूले थाहा पाउलान् र आफ्नै इज्जत जाला भन्ने डर । तीन दिनसम्म त ‘नखाए नखा, छोरी त मैले भनेकै केटालाई दिन्छु’ भनेर अडिनुभयो । तर चौथो दिन काकी भोकले बेहोश भएर लडेपछि उहाँले हार मान्नुभयो । काकीकै जीत भयो ।

यस्तो चटक कमला काकी पहिले पनि गरिरहनुहुन्थ्यो, तर यही घटनाले मेरो ज्ञानचक्षु खुल्यो र मैले अनशनलाई आफ्नो माग पूरा गराउने सबैभन्दा ठूलो हतियार बनाउने निर्णय गरें । यसका लागि मेरो गुरु र प्रेरणास्रोत कमला काकी नै हुनुहुन्छ । म उहाँलाई र उहाँ मार्फत समस्त मातृजातिलाई शत–शत प्रणाम गर्छु । सत्याग्रहका नाममा गरिने धर्ना, प्रदर्शन आदि सेरोफेरोका गतिविधि मात्र हुन्— यसको केन्द्रविन्दु त आमरण अनशन नै हो । मलाई लाग्छ, पछि गएर मानिसले ‘सत्याग्रह’ भन्दा यसैलाई बुझ्नेछन् । यो ब्रहृमास्त्र आजसम्म कहिल्यै असफल भएको छैन ।

यसैसँग जोडिएको अर्को घटना उल्लेख नगर्ने हो भने सत्याग्रहको चर्चा अधूरो हुनेछ । कमला काकीको बहादुरीको बयान सुनेपछि रामु धोबीकी जोई जानकीले पनि उहाँको तरकीब आजमाइश गर्ने विचार गरिछ । नयाँ सारी किनिदे भन्दा रामुले दुई महीनादेखि टेरपुच्छर लगाएको रहेनछ । एक दिन जानकीले त्यसैलाई निहुँ बनाएर खाना खान छोडिछ । रामु, ‘नखाए मर् त’ भन्दै पाकेको खाएर सुतेछ । ऊ पाँच दिन अनशन बसिछ, तर पार लागेनछ । ‘नखाएर मलाई घुर्क्याउने ?’ भन्दै रामु हरेक दिन लात्तैलात्ताले भकुर्दो रहेछ । ऊ कंकलाशब्द गरेर रुँदी रहिछ । छिमेकीहरू तमाशा हेर्न बराम लाग्दा रहेछन् । तर रामुलाई त्यसको के मतलब ? केही नलागेपछि जानकीले छैटौं दिन रुँदै अनशन तोडिछ ।

यसबाट मैले के बुझें भने, जो अलिकति सभ्य छ र लोकलाजको डर मान्छ, सत्याग्रहको हतियार उसका सामु मात्र काम लाग्छ । जो असभ्य छ, क्रूर र निर्लज्ज छ, उसका सामु सत्याग्रह गर्नु भनेको आफ्नो दुर्भाग्य आफैं निम्त्याउनु हो । अहिले जर्मनीमा हिटलर र रूसमा स्टालिनको शासन छ । त्यहाँ सत्याग्रहले काम गर्छ त ? गर्दैन । किनभने ती रामु धोबी जस्तै हुन् । भारतमा चाहिं यसले काम गर्छ । किनभने अंग्रेज भनेका हरिदास काका जस्तै हुन् ।

पत्रमा तिमीले सत्याग्रहसँग जोडिएका केही गम्भीर नैतिक पक्षबारे पनि प्रश्न उठाएका रहेछौ । तिम्रा प्रश्न जायज छन्, तिनको उत्तर पछि कुनै वेला दिउँला । आजलाई यत्तिमा विदा लिन्छु ।

आशीर्वादका साथ

— एमके गान्धी 

प्रकाशित : चैत्र १४, २०७७ ०९:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कमरेड क्रान्तिकारी

उनी चिच्याए, ‘फेरि बन्दूक उठ्नेछ यो देशमा !’ कोही करायो, ‘बन्दूक होइन, पहिले आफ्नो सुरुवाल उठाउनोस् ।’
शरच्चन्द्र वस्ती

आफ्नै साथी र कार्यकर्ताले समेत छोड्दै गएपछि एक्लिएको कमरेड क्रान्तिकारी ऐनामा आफ्नो अनुहार देख्ता आफैं आत्तिन थाल्यो र एक अपराहृन उसले घोषणा गर्‍यो, ‘देशलाई अर्को क्रान्ति चाहिएको छ । म दुई–चार वर्षका लागि शहर छोडेर गाउँ पस्छु र दोस्रो क्रान्ति सम्पन्न गर्छु ।’

ऊ महान क्रान्तिकारी थियो । जनताको शिकार गर्नुलाई क्रान्ति मान्थ्यो, जातीय द्वन्द्वलाई अग्रगमन भन्थ्यो र धर्म–संस्कृतिको बेमाखलाई प्रगतिशीलता । व्यक्तित्व अनौठो थियो— मानिस उसलाई नचिनुन्जेल उसका साथमा हुन्थे र चिनेपछि साथ छोड्थे । केही वर्ष अघि देशभर ठूलो ‘क्रान्ति’ गरेर ऊ सत्तामा रजगज गर्न पुगेको थियो । दुर्भाग्य, अब उसलाई सबैले चिनिसकेका थिए ।

सूर्य डुबेपछि ‘आज मलाई कसैले डिस्टर्ब नगर्नू’ भन्ने उर्दी जारी गरेर ऊ भुटेको काजु र मिर्गको सुकुटीका साथ ‘ब्लू लेबल’ को बोतल खोलेर बस्यो र तरल पदार्थसँगै दोस्रो क्रान्तिको ठोस चिन्तनमा लीन भयो । राति अबेर नोकर खाना लिएर आउँदा सोफामा टाउको अड्याएर हल्का घुरघुर आवाजका साथ विचारमग्न देखिएको थियो । बिहान घाम झुल्कनु अगावै उठ्यो र चारजना विश्वासिला अंगरक्षकका साथ शहर छोड्यो ।

अर्को दिन उनीहरू चारैतिर पहाडले घेरिएको एउटा गाउँमा पुगे, जहाँ ऊ पहिलो क्रान्तिमा एक महीना भूमिगत भएर बसेको थियो । छेउमा जंगल थियो, जंगल पछाडि अजंगको पहरो । गाउँमा सडक पुगेको थिएन, पानी र बिजुलीको सुविधा थिएन । स्वास्थ्य चौकी र स्कूल भवन उसैवेला उसले बम हानेर खण्डहर बनाइदिएको थियो, जसको पुनर्निर्माण भएको थिएन । गरीब गाउँलेहरू गौप्राणी थिए— जति ज्यादती गर्दा पनि केही नबोल्ने । उसलाई लाग्यो— दोस्रो क्रान्ति शुरू गर्न यो हरेक दृष्टिले उपयुक्त ठाउँ हो ।

लुखुरलुखुर गाउँ छिर्दै गरेको महान क्रान्तिकारीलाई देखेर गाउँपालिका अध्यक्ष छक्क पर्‍यो । त्यो तिनै साहूको छोरो थियो, जसको घरको बुइँगलमा ऊ भूमिगत भएको थियो । ऊसँग हात मिलाउँदै अध्यक्षले सोध्यो, ‘हेलिकप्टरमा उड्ने मान्छे पैदल कसरी, कमरेड ?’

‘पहिलो क्रान्ति खेर गयो । अब दोस्रो क्रान्ति गर्नुपर्ने भयो । यहींबाट शुरू गरौं भनेर आएको,’ कमरेडले भन्यो, ‘यसमा तपाईंले सहयोग गर्नुपर्‍यो ।’

‘ए, त्यसो पो ? फेरि क्रान्ति गर्ने ?’ साहूको छोरो मुस्कुरायो, ‘भइहाल्छ नि !’

कमरेडलाई आफ्नो घरमा पुर्‍याएर खातिरदारी गरेपछि उसले सोध्यो, ‘ल भन्नोस् मैले के गर्नुपर्‍यो ?’

‘क्रान्ति गर्न भूमिगत हुनुपर्छ । जंगल छँदैछ, म त्यहीं भूमिगत हुन्छु,’ कमरेडले आफ्नो योजना सुनायो,

‘तपाईंले गाउँका युवा–युवती पठाइदिनुपर्छ । म भूमिगत सेना तयार पार्छु ।’

‘भूमिगत हुन त म व्यवस्था मिलाइदिउँला, तर गाउँमा युवा–युवती नै छैनन्, कहाँबाट पठाउनु ?’ अध्यक्षले भन्यो, ‘युवक जति घरबारी बन्दक राखेर खाडी मुलुक हानिए, युवती जति पैसा कमाउन शहर पसेका छन् । गाउँमा केटाकेटी, बूढाबूढी र तपाईंको पहिलो क्रान्तिका घाइते, अपांग र गोली लागेकाहरू मात्र छन् । अरू गाउँको हालत पनि यस्तै हो ।’

‘ठीकै छ,’ कमरेडले सुस्केरा हाल्यो, ‘त्यसो भए केटाकेटीबाटै काम चलाउनुपर्ला ।’

‘बुढेसकालमा किन यत्रो दुःख गर्नुहुन्छ कमरेड ? आफ्नै पुराना लडाकूहरूलाई बोलाउनोस् न । नयाँलाई तालीम पनि तिनैले देलान्,’ अध्यक्षले सल्लाह दिन खोज्यो ।

‘तिनको कुरै नगर्नोस्,’ ऊ झस्कियो, ‘मलाई सबैभन्दा ठूलो खतरा नै तिनीहरूबाट छ । तिनैबाट ज्यान जोगाउन अंगरक्षक लिएर हिंड्नुपरेको छ ।’

‘पैसा त छ नि, क्रान्तिका लागि ? कि पहिले जस्तै बन्दूक देखाएर चन्दा माग्ने हो ?’ व्यापारी बुद्धिको अध्यक्षले मुख्य जिज्ञासा प्रकट गर्‍यो ।

‘छ अलिअलि । चिन्ता गर्नुपर्दैन,’ उसले आश्वस्त पार्‍यो ।

सरसल्लाह मिलेपछि कमरेड फेरि त्यही बुइँगलमा १५ दिनका लागि अर्धभूमिगत भयो । यसबीच अध्यक्षले उसका लागि जंगलमा खाल्डो खनेर एककोठे भूमिगत आवास तयार गरिदियो । बाहिरबाट हेर्दा ढलेको छाप्रो जस्तो, भित्र आरामदायी । कमरेडको निर्देशन बमोजिम सैनिक तालीमका लागि पिस्तोल, बन्दूक, बम, ग्रिनेड आदि निर्माण गरियो । सबै काठका । सुरुङ युद्धका निम्ति आठ हात लामा एक दर्जन सुरुङ खनियो । ठाउँठाउँमा पहिलो क्रान्तिका रक्तपातपूर्ण दृश्य देखाउने फ्ल्याक्स लगाइयो । जंगल पस्ने ठाउँमा गेट बनाइयो । विद्यार्थीहरूले स्कूलपछि दुई घण्टा जंगल पसेर क्रान्तिको खेल खेल्ने सर्वपक्षीय सहमति कायम गरियो ।

त्यसपछि जंगल पसेर कमरेड क्रान्तिकारीले आफूलाई भूमिगत र जंगललाई क्रान्तिको आधार क्षेत्र घोषणा गर्‍यो । क्रान्तिको आभास दिलाउन पहिलो दिन उसका दुई अंगरक्षकले विद्यार्थीहरूलाई आँखामा पट्टी बाँधेर अपहरणको शैलीमा स्कूलबाट जंगल पुर्‍याए । टाउकामा रातो टालो बाँधिदिए र कमरेडलाई सलाम गर्न सिकाए । जंगल घुमाए, सुरुङमा छिराए र दालमोठ–चिउरा ख्वाएर विदा गरे ।

भोलिपल्टदेखि विद्यार्थीहरू आफैं हाजिर हुन थाले । कमरेड पिर्कामा उभिएर उनीहरूको सलाम खान्थ्यो । लाइन लगाएर पीटी खेलाउँथ्यो । बन्दूक बोकाएर मार्चपास गराउँथ्यो । चउरमा उभ्याएर भाषण सुनाउँथ्यो । तिनले ताली बजाएपछि झन् चर्को भाषण गर्न थाल्थ्यो । सुरुङमा लुक्ने तरीका बताउँथ्यो । दुश्मनलाई लखेट्न र परास्त गर्न सिकाउँथ्यो । सुराकी र गद्दारलाई चिनेर सजाय दिन लगाउँथ्यो । एम्बुस थाप्न सिकाउँथ्यो । बन्दूक तेर्स्याएर गोली हान्न लगाउँथ्यो । बम पड्काउन अह्राउँथ्यो । बम भनेर पटका पड्काइन्थ्यो ।

उसलाई त्यसको गन्ध असाध्यै मन पर्थ्यो । निकैवेर नाक गाडेर सुँघिरहन्थ्यो ।

विद्यार्थीहरू त्यो खेलमा छिटै अभ्यस्त भए । खोपी र डन्डीबियो भन्दा त्यो कहाँ कहाँ रोमाञ्चक थियो । उनीहरू आफैं लडाइँ खेल्थे । एउटाले ‘डुम्’ भन्दै गोली चलाएजस्तो गर्थ्यो र अर्को ‘ऐया’ भन्दै छाती थिचेर लड्थ्यो । कमरेड यो देखेर दंग पर्थ्यो । एक दिन उसले देख्यो, एउटा च्याँसे केटो बाबुको ज्वारीकोट र चश्मा लगाएर भाषण गर्दैछ र अरू श्रोता बनेका छन् । ऊ भन्दैछ, ‘देशले फेरि बलिदान मागेको छ । आऊ, आफ्नो बलिदान देऊ । तिम्रो बलिदानले मलाई माथि पुर्‍याउँछ । क्रान्ति भनेकै यही हो । बलिदान देऊ र क्रान्ति सफल पार ।’ उसको वैचारिक परिपक्वता देखेर कमरेड गद्गद भयो ।

अध्यक्षले सवारी साधनका रूपमा उसलाई एउटा खच्चड उपलब्ध गराएको थियो । ऊ त्यसैमा चढेर गाउँ डुल्थ्यो । गाउँलेहरू उसलाई ‘बाजे कमरेड’ भन्थे र ऊसँग डराएको अभिनय गर्थे । ‘बाजे त कति ठूलो क्रान्तिकारी, लास्टै डर लाग्छ नि’ भनिदिंदा ऊ दंग पर्थ्यो । कोही कोही ‘भात खाने हो बाजे ?’ भनेर बोलाउँथे । ऊ भोकै भए पनि मुन्टो बटारेर हिंड्थ्यो । भोलिपल्ट फेरि त्यहीं पुग्थ्यो र चर्को स्वरमा ‘भात पस्क’ भनेर आदेश दिन्थ्यो । क्रान्तिकारीले भात पनि अरूलाई थर्काएर मात्र खानुपर्छ भन्ने उसको प्रबल मान्यता थियो ।

सबै ठीकठाक चल्दैथियो । अचानक एउटा तनाव शुरू भयो । आफ्नो अथाह पैसा कमरेडले शहरमा व्यापारीहरूलाई राख्न दिएको थियो । क्रान्तिका लागि भूमिगत भएपछि आफ्ना अंगरक्षक पठाएर पैसा मगाउने गर्थ्यो । अकस्मात् उनीहरू फर्कन छोडे । एकपछि अर्को गर्दै चारै जना गायब भए । तिनलाई व्यापारीहरूले आफ्नै अंगरक्षक बनाइसकेछन् । यो खबर सुनेपछि उसलाई आफ्ना दुवै हात भाँचिएको अनुभव भयो । लेनदेनको लिखत थिएन । क्रान्ति सफल हुने टुंगो थिएन । अंगरक्षक विना शहर पुग्ने आँट थिएन । ऊ व्यापारीहरूले पैसा पचाइदिने भए भनेर छटपटिन थाल्यो ।

यसैबीच दोस्रो क्रान्तिको तयारी शुरू भएको थाहा पाएर पुलकित भएका कमरेडका वृद्ध गुरु एकदिन उसलाई भेट्न आइपुगे । उसले सैन्य तालीम लिइरहेका विद्यार्थीहरूसँगै उभिएर गुरुलाई सलाम अर्पण गर्‍यो ।

वर्षौंवर्षपछि त्यति धेरै बन्दूक एकसाथ देखेपछि वृद्ध गुरु जोशिए र देब्रे हातले मोटो चश्मा सम्हाल्दै दाहिने मुड्की जोडले आकाशतिर झट्कारेर चिच्याए, ‘स्याब्बास् ! फेरि बन्दूक उठ्नेछ यो देशमा !!’

जोश बढी भएछ क्यार, इँजार चुँडियो र उनको सुरुवाल तल खस्यो ।

कार्यक्रम हेरिरहेका गाउँलेहरू हाँस्न थाले । कोही करायो, ‘बन्दूक होइन, पहिले आफ्नो सुरुवाल उठाउनोस् ।’

उनी निहुरिन खोजे, तर सकेनन् । ढाडै सड्किएछ । कमरेडले हत्तपत्त अगाडि आएर सुरुवाल उठाइदियो र इँजार बाँधिदिंदै भन्यो, ‘बन्दूक त उठ्छ, उठ्छ । अरूले नउठाए मै उठाउँछु ।’

‘उठाउनोस् न कमरेड, त्यहीं पछाडि त छ नि,’ कसैले उक्सायो ।

उसले बन्दूक उठाएर देखायो । हाँसोको फोहोरा छुट्यो । कोही भन्दैथियो, ‘बन्दूक सुल्टो समाउन पनि बिर्सनुभो कि क्या हो कमरेड ?’

ऊ लाजले रातो भयो, र बन्दूकसँगै कुरा घुमायो, ‘बन्दूकको कुरा छोड्नोस्, अब हामी हाम्रा गुरुलाई बमको सलामी दिन्छौं । ल, बम पड्काऊ  !’

मानिस आतंकित भए । तर, बम भन्नु पटका थियो । एउटा विद्यार्थीले सलाई झ्यार्र पारेर आगो झोस्यो र पटका पड्कियो— ड्याम्म !

कमरेड क्रान्तिकारी झसंग भएर ब्युँझियो । यसो हेर्छ, ‘ब्लू लेबल’ को बोतल भर्खर भुइँमा खसेर चकनाचुर भएको छ, आफू सोफाको सोफामै !

उसले टाउको दायाँबायाँ झड्कार्‍यो र तीन–चार पटक लामो सास फेर्‍यो । सारा श्रीसम्पत्ति आफ्नै नियन्त्रणमा छ भनेर मन ढुक्क भएपछि एक्लै हाँस्न थाल्यो, ‘धन्न सपना रहेछ । नत्र बित्यासै परिसकेको !’

प्रकाशित : चैत्र ७, २०७७ ०९:५२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×