'लङ कोभिड' मा खोप उपयोगी !- विविधा - कान्तिपुर समाचार

'लङ कोभिड' मा खोप उपयोगी !

शेरबहादुर पुन

काठमाडौँ — झन्डै पाँच महिना अगाडि पहिलो पटक मैले 'पोष्ट एक्युट कोभिड-१९' अर्थात्  'लङ कोभिड' को बिरामी भेटेको थिएँ र त्यसपछि कोरोना उपचार पश्चात वा पीसीआर निगेटिभ भएपछि पनि केहीमा 'लङ कोभिड' को समस्या देखिँदै र थपिँदै आइरहेको छ । नेपालमा 'लङ कोभिड' भएकाहरुको यकिन तथ्यांक आउन केहि समय अझै कुर्नुपर्ने हुन्छ । 'लङ कोभिड' सम्बन्धी अनुभव समेटेर नेपालमा पहिलो पटक पाँच महिना अगाडि जानकारी/खोजमुलक लेख पनि प्रकाशित गरेको थिएँ ।

नेपालमा विशेषत: पहिलो लकडाउन सकिए लगतै लक्षणसहितको संक्रमित देखिन सुरु भएपछि, संक्रमणमुक्त भनिएका वा अस्पतालबाट डिस्चार्ज भएका मध्ये केहीमा स्वास्थ समस्याले निरन्तर नछाडेको अनुभव सुनिन सुरु भएको थियो । नेपालभन्दा केहि महिना अगाडि कोरोनाको महामारीबाट गुज्रेका विकसित पश्चिमा देशहरुबाट पनि यस्ता स्वास्थ समस्याहरुको बारेमा जानकारी आउने क्रम सुरु भैसकेको थियो । त्यसले मेरो ध्यानाकृष्ट गरेको थियो । तर ती विकशित देशहरुका अनुसन्धानकर्ता/चिकित्सकहरु पनि 'लङ कोभिड' किन देखियो/देखिँदै छ र यसको सटिक उपचारको बारेमा स्पष्ट वा एकमत भएको भने देखिँदैन।

अर्थात् यस सम्बन्धित खोज अनुसन्धानहरु जारी नै छन् । हाल पनि 'लङ कोभिड' को परिभाषालाई लिएर एक मत भएको त पाइँदैन । तर सेन्टर फर डिजिज कन्ट्रोल एण्ड प्रिभेन्सन, अमेरिका तथा इन्फेक्सिएस डिजिज सोसाइटी अफ अमेरिकाले उल्लेख गरे अनुसार कोरोनाको प्रारम्भिक उपचार पश्चात पनि स्वस्थ समस्याले निरन्तरता पाएमा त्यसलाई 'लङ कोभिड' भनिएको छ । यस्ता लक्षणहरु सामान्यदेखि कडा प्रकृतिको हुने भनिएको छ ।

नेपालमा 'लङ कोभिड' देखिएकाहरुमा मुख्यतः थकान, मुटुको चालमा अनियमिता, छाती भारी हुने, श्वास प्रश्वासमा अवरोध, अनिद्रा, जिउ तातेको अनुभव गर्नु, घरी घरी बिर्सिने आदि जस्ता स्वास्थ समस्याको रुपमा देखिएका छन् । त्यस्तै कोरोना संक्रमण मुक्त भएपछि कसैकसैलाई छालामा स-साना बिमिरा पनि देखिने गरेका अनुभवहरु बताउने गरेका छन् । त्यस्तै मनोवैज्ञानिक वा मानसिक समस्याहरुले पनि उपचार पश्चात व्यापकता पाहेको देखिन्छ । नेपालमा 'लङ कोभिड' समस्या भएकाहरु बढ्दै गएको भएतापनि यस बारेमा गम्भीर तथा सार्वजनिक रुपमा बहस भैसकेको भने देखिँदैन ।

आ-आफ्ना समस्याहरु लिएर पूर्व संक्रमितहरु सम्बन्धित विशेषज्ञहरुकोमा जाने गरेको भएपनि समाधान नभएको/नहुने गरेको गुनासो गर्ने गरेका छन् । वास्तवमा, यस्तो अवस्थामा कहाँ र कोसँग शारीरिक अथवा मानसिक समस्याहरुको बारेमा उपचार/परामर्श लिने भन्नेमा अन्यौलता देखिन्छ । विभिन्न देशहरुमा 'लङ कोभिड' को समस्या भएका केहीलाई अक्सिजनको सहायता लिनु परेका वा आईसीयूमा उपचार गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको अनुसन्धानहरुमा उल्लेख गरेको पाइन्छ । तर नेपालमा भने 'लङ कोभिड' कै कारणले जटिल अवस्था सिर्जना भई अक्सिजनको नै सहायता लिनु परेको वा आईसीयूमा नै भर्ना गरी उपचार गर्नु परेको अधिकारिक तथ्यांक वा जानकारीहरु छैन । यद्यपी आगामी दिनहरुमा यस्तो अवस्था आउँदैन भनेर अहिले नै ठोकुवा भने गर्न सकिँदैन । यसको लागि 'लङ कोभिड' समस्या भएकाहरुलाई निरन्तर महिनौ‌ निगरानी गर्नुपर्ने हुन्छ।

'लङ कोभिड' भएकाहरुको समस्यासँग सम्बन्धित अंगको आवश्यकता अनुसार शारीरिक तथा प्रयोगशाला परिक्षण गर्ने गरिन्छ तर अधिकांशमा खासै समस्याहरु देखिने गरेको पाइँदैन । जस्तै, छाती भारी वा कस्सिएको वा निरन्तर खोकी लागेको अवस्थामा एक्स-रे लगायतका न्यूनतम थप अरु परीक्षणहरु गर्दा खासै समस्याहरु नदेखिने गर्दा निश्चित औषधि पनि दिने गरिँदैन । तर स्वास्थ समस्याले भने निरन्तर दुःख दिने गरेको उनीहरुको अनुभव छ । यस्तो अवस्थामा दैनिक कार्य क्षमता तथा मनोबलमा तीव्र ह्रास आउने गरेको देखिन्छ । यस्ता समस्या भएकाहरु आफ्नो पूर्ववत काममा फर्कनलाई ठूलो संघर्ष गर्नु परिरहेको अनुभवहरु सुनाउँछन् ।

औसतमा १० देखि ३० प्रतिशतसम्ममा उपचार पश्चात पनि 'लङ कोभिड' को समस्याहरु देखिने गरेको विभिन्न अनुसन्धानहरुले देखाएका छन् । पुरुषभन्दा महिलामा 'लङ कोभिड' को समस्याहरु देखिने गरेको छ । नेपालमा भने कोभिड-१९ को उपचार पश्चात देखिने 'लङ कोभिड' को प्रभावको बारेमा विस्तृत अनुसन्धानहरु प्रकाशित हुन बाँकी नै छ ।

'लङ कोभिड' हुनुका यकिन कारणहरु अहिलेसम्म थाहा छैन । तसर्थ थप अध्ययनहरु जारी छन् । तर विशेषज्ञहरुले सम्भावनाका केहि तर्कहरु अगाडि सारेका देखिन्छन् । विभिन्न वैज्ञानिकहरुमध्ये याले विश्वविद्यालयका इपीडेमीयोलोजी तथा इमुनोलोजीका प्रोफेसर आकिको इवासाकीको थेओरी बढी बहसमा आएको देखिन्छ । केहि व्यक्तिहरुको शरीरमा उपचार पश्चात पनि भाइरसको केहि अंश बाँकी रहिरहँदा निरन्तर स्वास्थमा समस्या देखिरहेको हुन सक्दछ ।

खोपले रोग प्रतिरोधात्मक प्रणालीलाई सक्रिय गराई एन्टीबडी विकास गरी शरीरमा बाँकी रहेको भाइरसको अंशलाई नष्ट वा शरीरबाट निष्काशन गरी दिँदा 'लङ कोभिड' को समस्या समाधान हुनुपर्दछ भन्ने तर्क गरिरहेको पाइन्छ । तर, यो बाहेक अरु सिद्धान्तहरुको पनि सम्भावनाहरु व्यक्त गरिँदै आइरहेका छन् । सम्भावित सिद्धान्तहरु जे जस्तो गरिँदै आइरहेको भएपनि यसको कारणको खोजि निरन्तर हुनुपर्दछ । अनि मात्र यसको उपचारको दिर्घकालिन उपाय पहिल्याउन सहज हुनेछ ।

अन्तमा, प्राणघातक कोरोनाको सफल उपचार पश्चात जो कोहिले सन्तोषको सास लिने गर्दछौ र यो स्वाभाविक पनि हो । तर ती मध्ये केहीलाई कोभिड-१९ को 'दोस्रो चरण' को स्वास्थ समस्याले निरन्तर पछ्याई रहेको देखिन्छ । यसको सटिक समाधान नहुँदा मानिसमा थप खिन्नताले गाँजेको पाइन्छ । यो नेपालमा मात्र नभई विश्वमा नै देखिँदै आइरहेको तर अप्रत्याशित पोष्ट एक्युट कोभिड-१९ को स्वास्थ समस्या हो । हाल यसको लागि लक्षणहरुको आधारमा उपचार वा परामर्श दिनु बाहेक अर्को विकल्प/विशेष औषधिहरु छैन । तर केहि दिन यता अन्तर्राष्ट्रिय समाचारहरुमा केहीले कोरोनाविरुद्धको भ्याक्सिन लगाउदा 'लङ कोभिड' को समस्याहरु हराएको अनुभवहरु सुनाउने/साट्ने क्रम बढ्दै गइरहेको देखिन्छ, भने केहि प्रारम्भिक अनुसन्धानले पनि भ्याक्सिन लगाएपछि केहीमा 'लङ कोभिड' को समस्यामा क्रमिक सुधार हुँदै गएको नतिजा प्रकाशन गरेको छ । यो अनुसन्धानकर्ताहरुको लागि नयाँ र थप चासोको विषय बनेको छ ।

भ्याक्सिन प्रतिरक्षामा मात्र होइन 'लङ कोभिड' समस्यामा उपचारको भूमिकामा पनि देखिन सक्ने सम्भावना देखिन्छ । यद्यपी थप अनुसन्धानहरु नभई अहिले नै पूर्ण सहमति जनाउन भने हतार हुनेछ । तर पनि 'लङ कोभिड' समस्याको अर्को विकल्प नहुँदा यसलाई आशाको किरणको रुपमा लिन भने सकिनेछ । तपाईंहरुमध्ये कसैलाई कोभिड-१९ को उपचार पश्चात 'लङ कोभिड' को समस्याले जेलिएर बसिरहनु भएको छ ? यदी, छ भने भ्याक्सिन लगाएपछि कस्तो महसुस/अनुभव गर्नु हुँदैछ ?

प्रकाशित : चैत्र ११, २०७७ १४:१४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

रूसमा नयाँ स्वरूपको बर्डफ्लु संक्रमण : नेपालले के सिक्ने ?

विश्वमै पहिलोपटक रूसमा हालै पोल्ट्री फर्ममा काम गर्ने सात जनामा एच५एन८ को बर्डफ्लु भाइरस देखिएको छ । यो भाइरस तत्काल मानिसबाट मानिसमा सरेको प्रमाण नदेखिए पनि भविष्यमा जिनमा हुने परिवर्तनका कारण त्यस्तो क्षमता विकास नगर्ला भन्न सकिन्न ।
शेरबहादुर पुन

पन्छीमा देखिने फ्लुको भाइरसले मानिसलाई पनि संक्रमण गरे बर्डफ्लु लागेको मानिन्छ । इन्फ्लुएन्जा भाइरसलाई छोटकरीमा फ्लु भनिन्छ । चार प्रकारका फ्लु भाइरसमध्ये बर्डफ्लु ‘ए’ अन्तर्गत पर्छ ।

फ्लु ‘ए’ र ‘बी’ हरेक सिजनमा देखिन्छन् । कोभिड–१९ को महामारीभरि फ्लु भाइरस खासै नदेखिए पनि नेपालमा हरेक वर्ष दुईपटक फ्लु संक्रमितको संख्या बढ्ने गरेको पाइन्छ । यिनमा सामान्यतया फ्लु ‘ए’ र ‘बी’ हुन्छन् । फ्लु ‘सी’ ले कडा संक्रमण गर्दैन । फ्लु ‘डी’ ले पनि मानिसमा संक्रमण गरेको वा बिरामी बनाएको हालसम्म तथ्यांक छैन ।

फ्लु ‘ए’ भाइरस कडा हुने भएकाले बेलाबेलामा पेन्डेमिक रूप लिने गरेको पाइन्छ । कोभिड–१९ अगाडि सन् २००९ मा फ्लु ‘ए’ भाइरसअन्तर्गत पर्ने एच१एन१ पीडीएम–०९ (स्वाइन फ्लु) लाई पेन्डेमिक घोषणा गरिएको थियो । फ्लु ‘बी’ भने सामान्यतया स्थानीय स्तरमा बढी फैलने गरेको पाइन्छ । नेपालमा पनि फ्लु ‘बी’ भाइरसले प्राय: हरेक सिजनमा संक्रमण गर्ने र बिरामी बनाउने गरेको पाइन्छ ।

यो पंक्तिकारको अनुभवमा फ्लु ‘बी’ पनि फ्लु ‘ए’ जतिकै कडा हुने गरेको छ । फ्लु ‘ए’ भाइरसअन्तर्गत बर्डफ्लु भाइरसहरू पर्छन् । एच५एन१, एच७एन७, एच७एन९, एच९एन२ जस्ता बर्डफ्लु भाइरसहरू मानिसमा देखा परिसकेका छन् । उच्च घातक मानिएको एच५एन१ बर्डफ्लु नेपालमा देखिएको दस वर्षको अन्तरालमा सन् २०१९ मा एक जनाको मृत्यु भएको थियो । नेपालका लागि त्यो मृत्युदर शतप्रतिशत थियो । यद्यपि विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार एच५एन१ बर्डफ्लुको मृत्युदर ६० प्रतिशतसम्म हुने भनिएको छ ।

हालै एच५एन८ को अर्को बर्डफ्लु भाइरसले विश्वमै पहिलोपटक रसियामा मानिसलाई संक्रमण गरेको जानकारी आएको छ । तत्काल यो भाइरस मानिसबाट मानिसमा सरेको प्रमाण नदेखिए पनि भविष्यमा भाइरसको जिनमा हुने निरन्तर परिवर्तनका कारण त्यस्तो क्षमता विकास नगर्ला भन्न सकिँदैन । केही साताअगाडि काठमाडौँमा देखिएको बर्डफ्लु पनि एच५एन८ नै थियो । रूसमा देखिएको एच५एन८ बर्डफ्लुको घटनाबाट नेपालले के सिक्ने ?

सञ्चारमाध्यमले जनाएअनुसार पोल्ट्री फर्ममा काम गर्ने सात जनामा सो भाइरस देखिएको छ । त्यसैले त्यहाँ कृषकहरू पहिलो तथा उच्च जोखिममा देखिन्छन् । हाल उनीहरूको स्वास्थ्यमा सुधार आइरहेको र संक्रमण कडा नरहेको बताइएको छ ।

एच५एन१ र एच७एन९ जस्ता बर्डफ्लु मानिसमा अरू फ्लु भाइरसभन्दा कडा देखिएका छन् । यिनीहरूमा विशेषत: उच्च ज्वरो र खोकीसँगै श्वासप्रश्वासमा तीव्र अवरोध र कडा निमोनिया देखिने गरेको छ । केहीमा पेट दुख्ने, बान्ता हुने, पखाला लाग्ने, नाक र गिजाबाट रक्तस्राव हुनेजस्ता समस्या पाइएका छन् ।

चीनमा सन् २०१३ मा पहिलोपटक देखिएको एच७एन९ बर्डफ्लुको मृत्युदर लगभग ३० प्रतिशत रहेको भनिएको छ । एच७एन७ र एच९एन२ बर्डफ्लु भाइरस तुलात्मक रूपमा एच५एन१ र एच७एन९ भन्दा नरम पाइएका छन् । तर सन् २०१९ मा काठमाडौँमा एच९एन२ बर्डफ्लु ‘आउट ब्रेक’ हुँदा सोही फार्ममा काम गर्ने केही कृषकमा ज्वरो, खोकी, छाती दुख्नेजस्ता समस्या तथा केहीको छातीमा सामान्य संक्रमण देखिएको थियो । त्यसैले उनीहरूमा बर्डफ्लु संक्रमणको आशंका गरिएको थियो । तर उनीहरूमा एच९एन२ बर्डफ्लु भाइरस नै थियो/थिएन भनेर पीसीआर गर्न नपाएकाले यकिन भने गर्न सकिएन ।

पन्छीपालन बढीजसो सहरबाहिर वा ग्रामीण इलाकामा गरिने भएकाले स्रोत–साधन अभावमा त्यहाँ काम गर्नेहरूमा संक्रमण भए/नभएको यकिन गर्न व्यावहारिक कठिनाइ देखिन्छ । धेरैले त आफैं औषधि पसल जाने र निको भए जँचाउन नजाने परम्परा नै छ । यसबाट संक्रमण कडा नभएसम्म परीक्षण नगर्दा बर्डफ्लु लागे/नलागेको थाहा हुनेछैन ।

एच५एन१ र एच७एन९ बर्डफ्लु संक्रमण भए लक्षण देखिने अवधि सिजनल फ्लुमा भन्दा केही लामो हुने गरेको देखिन्छ । एच५एन१ को लक्षण औसतमा संक्रमण भएको २ देखि ५ र एच७एन९ को लक्षण १ देखि १० दिनसम्ममा लक्षण देखिने गर्छ । मानिसमा सिजनल फ्लु संक्रमण हुँदा औसतमा दुई दिनमा लक्षण देखिने गर्छ ।

तर हालै मानिसमा पहिलोपटक देखिएको एच५एन८ बर्डफ्लु भाइरसको लक्षण कति अवधिमा देखियो भन्ने जानकारी हालसम्म छैन । रूसमा एच५एन८ बर्डफ्लु पोल्ट्री फार्ममा काम गर्नेमा मात्र देखिएको भनिए पनि पन्छी ओसारपसार र व्यवसाय गर्ने, पन्छी वधशालामा काम गर्नेलगायत व्यक्ति पनि उत्तिकै जोखिममा रहन्छन् । कृषकबाहेक यस्ता पन्छीको प्रत्यक्ष सम्पर्कमा आउने अरू व्यक्तिलाई पनि सचेतना बाँड्न जरुरी छ । स्वस्थजस्तो देखिने फ्लु संक्रमित पन्छीले पनि भाइरस निरन्तर फैलाउन सक्छ । विशेषत: फ्लु संक्रमित पन्छी समातेको हातले नाक, मुख, आँखामा छोए मानिसमा सर्न सक्छ ।

बर्डफ्लु भाइरसको निदान पीसीआर प्रविधिबाट गर्न सकिन्छ । पोल्ट्री फार्ममा अचानक ठूलो संख्यामा पन्छी मरे वा त्यहाँ काम गर्नेमा पनि रुघा–खोकी, ज्वरोजस्ता लक्षण देखिए तुरुन्त उनीहरूको पीसीआर परीक्षण गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ । नेपालमा हालसम्म कृषकमा बर्डफ्लु संक्रमणको आशंकामा परीक्षण गराइएको सुनिएको छैन । यहाँ एच५एन१ बर्डफ्लुबाट एक जनाको मृत्यु हुँदा नमुना परीक्षण र निदान गर्न विदेश पठाउनुपरेको थियो ।

हाल नेपालमा कोभिड–१९ महामारीका कारण हरेक प्रदेशमा पीसीआर प्रविधिको स्थापना भइसकेको छ । यसबाहेक निजी प्रयोगशालामा पनि परीक्षण हुँदै आएको छ । यस्तोमा देशमा कतै बर्डफ्लु प्रकोप देखिए ती पीसीआर प्रयोगशालालाई प्रयोगमा ल्याउन सकिनेछ । यसबाट बर्डफ्लु भाइरस पहिचानमा शीघ्रता आउने र उपचारमा सहयोगी हुनेछ ।

नेपालमा हरेकजसो वर्ष बर्डफ्लु देखिने गरेको छ । मानिस तथा पशुपन्छीमा देखिने फ्लु भाइरसहरू बीचमा सम्मिश्रण हुँदा विकसित हुने नयाँ स्वरूपले मानिसबाट मानिसमा फैलाउने सक्ने क्षमता वृद्धि गरे त्यो घातक हुनेछ जुन पूर्ण रूपमा नकार्न सकिँदैन । रूसमा एच५एन८ बर्डफ्लु मानिसमा देखिएको विश्वकै पहिलो घटना अन्तिम पक्कै नहोला । उक्त भाइरसले आगामी दिनमा विश्वको कुनै पनि ठाउँमा मानिसलाई संक्रमण गर्न सक्छ । नेपालमा एच५एन८ बर्डफ्लु सन् २०१७ देखि निरन्तर देखिँदै आइरहेकोमा पन्छी फर्ममा काम गर्ने वा पन्छीको कारोबारमा प्रत्यक्ष संलग्नहरू उच्च जोखिममा छन् । तसर्थ नियमित परीक्षण तथा परामर्शको सहज उपलब्धता हुनुपर्छ । यसमा शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा रोग अस्पतालले अग्रणी भूमिका खेल्न सक्छ ।

(पुन शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा रोग अस्पतालको क्लिनिकल रिसर्च युनिटका संयोजक हुन्)

प्रकाशित : फाल्गुन १०, २०७७ १३:३८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×