आफ्नै अन्तर्मनको विज्ञप्ति : नचाहिने नै हुन् त डा. गोविन्द केसी ?- विविधा - कान्तिपुर समाचार

आफ्नै अन्तर्मनको विज्ञप्ति : नचाहिने नै हुन् त डा. गोविन्द केसी ?

अजय रिसाल

काठमाडौँ — छोडिदिउँ उनका केही मागमा राजनीति घुसेको–घुसाइएका कुरा । बिर्सिदिउँ उनलाई 'एक्ला बृहस्पति' झैं झुठा ठहर्‍याइन लागिएको कुरा । उनी ढीट, कठोर, 'कुरा नबुझ्ने', अनि कसै कसैले भनेझैं  'पागल' नै पनि भए होलान्  (तिनका लागि) । अहिलेलाई यी सब कुरालाई पनि थाती नै राखौं । तर, एकपटक छातीमा हात राखेर सोचौं त, 'हामीलाई नचाहिने पात्र नै हुन् त डा.गोविन्द केसी ?'

कमसेकम उनको पथप्रदर्शनमा अहिले हाडजोर्नी विशेषज्ञ हुन पुगेकाहरुले, उनकै शिक्षादीक्षाका कारण 'डाक्टर' कहलाइएकाहरुले, उनैले लिएका परीक्षाहरुबाट 'चिकित्सा शिक्षाको प्रमाणपत्र' हासिल गरेकाहरुले, उनकै सत्याग्रह–बलिदानका कारण ७५ प्रतिशत छात्रवृत्तिमा अटाएकाहरुले, अनि उनले साँझबिहान नभनी सेवा गरेका कारण जीवन जिउन मात्र नभई जीवनको गुणात्मकता हासिल गरेकाहरुले, एकपटक आँखा चिम्लिएर मनन गरुन् त, 'के अब हामीलाई साँच्चै नै नचाहिने नै हुन् त गोविन्द केसी ?'

उनलाई राजनीति गरिरहेको आरोप लगाउनेहरुले एकपटक इतिहास हेरुन् । उनकै समर्थन गरेर 'पदाधिकारी' बन्न पुगेकाहरु अझै पनि यही धर्तीमा नै छैनन् र ? अनि, उनकै लज्जास्पद रुपमा 'विरोध' गरेर नेता रिझाउनेहरु अझै पनि मन्त्रीमण्डलमा नै छैनन् र ?

उनलाई 'आफ्नो पेशाको काम नगरेर अनशन बसी समय नाश गरेको' हौवा मच्चाउनेहरुले उनका रेसिडेन्ट विद्यार्थीहरु अनि उनकै मार्गनिर्देशनमा थेसिस गरेका डाक्टरहरुलाई सोधुन्, उनमा प्राज्ञिक दक्षता अनि विषयगत विज्ञता कति धेरै छ भन्ने कुरा । पत्रपत्रिका अनि अनलाइनमा आएका 'हाहा'को पछि लाग्ने कि सत्यतथ्य बुझ्नतिर लाग्ने हामी ?

कर्णलीजस्ता दुरदराजमा जनताको स्वास्थ्य सेवा गर्न जाने, भूकम्प, बाढीपहिरोजस्ता प्राकृतिक प्रकोपहरुमा अनि महामारीहरुका समयमा स्वयंसेवी भएर देशविदेश, तराई-मधेश, पहाड-पर्वततिर आफ्नै खर्चमा खटिने उनका अनुकरणीय चरित्रलाई प्रचारमोह देख्नेहरुले एकपटक पनि विचार गरेका छन् ? यी सब प्रचारप्रसार (?) गरेर उनले कति बैंक ब्यालेन्स थुपारे त ? के पदप्रतिष्ठा, तक्मा, पुरस्कार या मानपदवी पाए त ?

उनको सत्याग्रह, अनशन आदिलाई ढाँटछल आदि भनी प्रपञ्चना पच्चाउनेहरुलाई मेरो एउटै आग्रह– एकपटक आफैंले आत्ममन्थन गरी 'सत्य'को एकमात्र पनि कदम चल्ने प्रयास गर्नुस्, यो दुनियाँ गज्जबको लाग्नेछ तपाईंलाई ।

आठ वर्षका दौरान १९ औं पटकसम्म अनशन बस्दा उनले व्यक्तिगत रुपमा के पाए त ? पटकपटकको दुःखकष्ट, लाञ्छना, घृणा, अनि धोखाबाहेक ? कुन पार्टीको, कुन सरकारले, उनका सबै माग पूरा गर्ने तत्परता देखायो त ? उनलाई जेल नै हाल्ने प्रम अझै पनि यही धर्तीमै इज्जतसाथ नै बसिरहेकै छन् । उनलाई आइसियू भित्रबाटै अस्पताल नै तोडफोड गरेर हेलिकप्टरमा उडाइएको होइन र ? अपराधीलाई जस्तो प्रहरी लगाएर जबरजस्ती एम्बुलेन्समा कोचिएको अनि जबर्जस्ती नै लछारपछार गरेर अस्पताल लगिएको भिडियो हामी सबैले सामाजिक सञ्जालमा हेरेको होइन र ? उनलाई सार्वजनिक संस्थानमा अहिंसात्मक आन्दोलन गर्न समेत बन्देज गर्ने कानून नै बनाउन खोजिएको होइन र ?

'सत्यको बल' नभएको भए एउटा व्यक्तिको हठका अगाडि सरकार र सत्ता नै यत्तिसारो डराउने स्थिति हुन्थ्यो त ? हुन त, सत्याग्रहको स्वरुप नै यस्तै हुन्छ, कस्ता कस्ता साम्राज्य, बादशाहहरु यसका अगाडि झुकेका छन् । भारत, दक्षिण अफ्रिका नै पुग्नपर्दैन, हाम्रै देशको विगतलाई बिना पूर्वाग्रह या बिना मूढाग्रह अवलोकन गरे पुग्छ ।

फेरि यी सब अनशनका श्रृंखला या उनका त्याग तपस्याबाट केही फाइदा नै नभएको पनि होइन । धेरैले यसबाट राजनैतिक अभीष्ट पुर्ति गरेका पनि हुन् । प्रतिपक्षीहरुलाई सरकार परिवर्तन गर्ने भर्‍याङ पनि बनेका थिए उनका आन्दोलन । केही वरिष्ठ डाक्टरहरुलाई 'डीन'को कुर्सी पाउने हतियार पनि नबनेका भने होइनन् उनी ।

यी सबलाई भुलेर एक चिकित्सक अनि एक प्राज्ञिक व्यक्तिका रुपमा उनका आन्दोलनले स्वस्थ्यक्षेत्रमा अनि चिकित्साशास्त्र अध्ययन अध्यापनमा गरेका सुधारहरु मात्र सम्झन्छु अहिले म । हो, गोविन्द केसी नै हुन्, जसका कारण चिकित्सा विषय अध्ययनमा भएका नगदी विकृति बिसंगतिमा केही मात्रामा भए पनि सुधार भएका छन् केहीवर्षयता । पैसा नभए त योग्य विद्यार्थीले समेत डाक्टर बन्ने सपना देख्नै नपाइने निर्लज्ज अवस्थामा अलिकति भए पनि कमी आएको हो, उनैले गर्दा । 'काठमाडौंमात्र नभई कर्णाली पनि नेपाल हो' भन्ने दृष्टिकोण पनि बनेको हो उनैले गर्दा । उनका यस्ता 'नेपाली स्वास्थ्यक्षेत्रका योगदान'लाई भविष्यमा इतिहासले स्वर्णक्षरमा कुँद्ने नै छ, यसमा किमार्थ शंका छैन ।

वास्तवमा 'कर्णलीमा मेडिकल शिक्षा सञ्चालन होस्, योग्य विद्यार्थीले चिकित्सा शिक्षाको अवसर पाउन्, सुदूरपश्चिममा मेडिकल कलेज खुलोस्, गाउँगाउँमा स्वास्थ्यकर्मी पुगुन्' यी मागमा समाजवाद छैन र ? समाजवादोन्मुख संविधान आएको पाँच वर्ष भइसक्दा पनि सच्चा समाजवादी माग लिएर एक सत्याग्रहीले भोक हड्तालमा मर्नुपर्ने अवस्था आयो भने योभन्दा ठूलो दुर्भाग्य के होला त यो मुलुकको ?

'सतीले सरापेको देश' त भई नै सक्यो नेपाल । अब 'सत्याग्रहीको आँशुले पोलेको परिवेश' बनाउन खोजिएको हो ?

त्यसैले, एउटा सत्याग्रही वृद्धले १९ औं पटक अनशन बसेको आज १७ दिन भइसक्दा पनि अझै कानमा तेल हालेर बसिरहने हो सरकार ? कि केही गर, नत्र भने घोषणा गरिदेऊ, 'हामीलाई गोविन्द केसी चाहिँदैन अब' भनेर ।

(लेखक काठमाडौं विश्वविद्यालय अस्पताल धुलिखेलका मानसिक रोग विशेषज्ञ हुन् ।)

प्रकाशित : आश्विन १६, २०७७ १८:०३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मनोविमर्शद्वारा घटाउन सकिन्छ आत्महत्या

कोरोनाकालमा दूर–उपचार विधिबाट मात्रै पनि मनोपरामर्शका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न सके ‘आत्महत्या’ को डरलाग्दो तथ्यांकले भविष्यमा हामीलाई पिरोल्ने छैन ।
अजय रिसाल

एक हप्तायता ‘आत्महत्या’ का समाचार तारन्तार आइरहेका छन् । नेपाल प्रहरीको रिपोर्टमुताबिक दैनिक १९ व्यक्तिले आत्महत्या गरी ज्यान गुमाइरहेछन्, नेपालभित्रै ।

‘आत्महत्या’ लाई लोकलज्जा या सामाजिक कलंकका रूपमा लुकाउन खोजिने हाम्रोजस्तो मुलुकमा प्रहरीमा संकलित हुन पुगेका तथ्यांकले मात्र यथार्थ झल्काउन कति सक्लान् ? तर दुई महिनायता बन्दाबन्दीमा थलिएको अनि कोरोनामय भएर निसासिएको हाम्रो देशमा ‘आत्महत्या’ को दर वृद्धि भएको भने तीतो सत्य नै हो । मनोसामाजिक समस्याको अझै भयावह तस्बिर भविष्यमा नराम्ररी नै प्रस्फुटित हुने पक्का छ ।

कुनै पनि मानसिक समस्यालाई कार्य–कारण सम्बन्धको एक्लो मानकले कदापि इंगित गर्न सकिँदैन । आत्महत्या त अझ मनोसामाजिक समस्याको वियोगान्त रूप अनि ती समस्याहरू अझै जटिल बन्दै गएको अवस्था हो । तर अन्य शारीरिक रोगको जटिलताजस्तो ‘आत्महत्या’ घटिसकेपछि फर्केर आउँदैनन् ‘आत्महत्या गरी मृत्युवरण गर्ने’ व्यक्ति । तर ‘आत्महत्याको प्रयास गर्नेहरू’ लार्ई मनोसामाजिक उपचारद्वारा तिनमा निहित मनोरोगको निदान गरी भविष्यमा त्यस्तो प्रयास पुनः नगर्ने बनाउन भने सकिन्छ । यद्यपि एकपटक आत्महत्याको प्रयास गर्ने व्यक्तिले त्यस्तो प्रयास दोहोर्‍याउने सम्भावना भने ५० प्रतिशतभन्दा बढी हुन्छ नै । केहीअघि नेपाल एवं भारतका मिडिया अनि सामाजिक सञ्जाल एक भारतीय कलाकारले ‘आत्महत्या’ गरेको विषयले तरंगित भए । तिनले गरेको ‘आत्महत्या’ यसरी मुखरित भइरहेको अवस्थामा तिनी करिब ६–७ महिनायता डिप्रेसनबाट पीडित थिए भन्ने यथार्थतर्फ भने मिडियाले आँखा चिम्लिए ।

प्रायशः ‘आत्महत्या’ गर्ने व्यक्तिहरू कुनै न कुनै मानसिक रोगद्वारा पीडित हुन्छन् । यत्ति कुरालाई मात्र आत्मसात् गरे पनि ‘आत्महत्या’ को दरलाई सजिलै नियन्त्रण गर्न सकिन्छ । डिप्रेसन, बाइपोलार डिस्अर्डर, मद्यपान/लागूपदार्थजन्य मानसिक समस्या, साइकोसिसजस्ता मनोरोगहरूको शीघ्र पहिचान एवं उपचार गर्न सक्ने हो भने पनि आत्महत्याको ८०–९० प्रतिशत नियन्त्रण गर्न सकिन्छ । बलिउड कलाकारको आत्महत्याको समाचार आएपछि ‘किन त्यस्तो भएको होला ?’ भनी प्रश्न गर्ने विद्यार्थीलाई मैले उत्तर दिएको थिएँ, ‘डिप्रेसनको पूर्ण उपचार नभएरै होला तिनले आत्महत्या गरेको ।’ सिनेमाको अवास्तविक दुनियाँमा रमाइरहेका तिनले आफ्नो वास्तविक संसारमा नियाल्ने अलिकति मात्र समय निकालेका भए वा अन्य शारीरिक रोगलाई झैं लोकलज्जाको विषय नबनाई डिप्रेसनको उपचार गर्ने वातावरण हाम्रो समाजमा बनेको भए एउटा उदाउँदो कलाकारले कलिलै उमेरमा ज्यान खेर फाल्नुपर्ने थिएन सायद ।

विडम्बना, त्यत्ति साह्रो बजेट पनि नचाहिने यी मानसिक रोगहरूको उपचार योजना अझै पनि हाम्रो मुलुकको मूल स्वास्थ्य नीतिमा समेटिन सकेको छैन । बढ्दो आत्महत्या दरलाई खालि सामाजिक, आर्थिक अनि सांस्कृतिक चस्माले हेरेर पुग्दैन । सामुदायिक स्वास्थ्यको मूल नीतिमा मानसिक स्वास्थ्य अट्नुपर्छ अनि मात्र आत्महत्या न्यूनीकरण कार्यक्रम प्रभावकारी बन्न सक्छन् ।

बन्दाबन्दीको समयमा विश्वभरि नै आत्महत्याको तथ्यांक उकालिइरहनुमा कोरोना संक्रमण रोकथामका लागि प्रभावकारी मानिएको भौतिक दूरीको मान्यतालाई पनि कारक मानेका छन्, अध्ययनहरूले । संक्रमण नियन्त्रणका लागि भौतिक या सामाजिक दूरीको परिपालना अत्यावश्यक छ नै, तर बन्दाबन्दी, आइसोलेसन, क्वारेन्टिनका माध्यमले सामाजिक विधि–व्यवहारबाट व्यक्तिहरूलाई अलग्याउने परिपाटी कायमै रहिरह्यो अनि मनोसामाजिक अवयवहरूलाई हामीले यसरी नै बेवास्ता गरिरह्यौं भने ‘आत्महत्या’ अझै विकराल रूपमा देखा पर्न सक्छ । अतः कोरोना नियन्त्रण कार्यक्रमहरूले मनोसामाजिक आयामहरूलाई पनि समाहित गर्नुपर्छ । सन् १९१८–१९१९ को इन्फ्लुयन्जा महाव्याधिले अमेरिकामा अनि सन् २००३ को सार्स प्रकोपले हङकङमा ‘आत्महत्या’ को दर बढेको थियो । अतः महाव्याधिका समयमा ‘आत्महत्या’ बढ्ने तथ्य ऐतिहासिक रूपमै स्थापित भइसकेको छ । हुन सक्छ, महाव्याधिकै कारण हुने बिरामीको चाप, तिनका हेरचाहकर्ताहरूमा रहने तनाव, आर्थिक मन्दी, बेरोजगारी, एकाकीपन, भविष्यप्रतिको चिन्ता, उद्वेलन, मद्यपान–लागूपदार्थ सेवनजस्ता अस्वास्थ्यकर तनाव नियन्त्रणका प्रयास, मनोरोगीहरूमा औषधोपचार प्रक्रिया टुट्न पुग्नु जस्ता कारकतत्त्वहरूले मानसिक रोगकै संख्यामा बढोत्तरी हुन पुग्दा आत्महत्याको संख्या पनि उकालो लागेको होला । त्यस्तै गार्हस्थ्य हिंसा, रोग फैलने डर, लोकलज्जा, गैरजिम्मेवारीपूर्ण समाचार संवाहन–प्रसारण पनि यसका कारकतत्त्व हुन सक्छन् ।

बन्दाबन्दीको प्रभावले गर्दा अनि कोरोना संक्रमणमा अत्यधिक वृद्धि भएको वर्तमान अवस्थामा मानसिक रोग उपचार प्रक्रिया नराम्ररी प्रभावित भइरहेको छ । उसै त मानसिक रोग उपचार सेवा नै संकुचित रहेको हाम्रोजस्तो देशमा अहिले आइसोलेसन, क्वारेन्टिन बनाउन मानसिक वार्डहरू बन्द गर्नुपरेको छ । संक्रमण घटाउन अस्पतालका ओपीडीहरू बन्द गर्नुपर्नाले मनोरोगीहरूले प्रत्यक्ष मनोविमर्श गर्न पाएका छैनन् । दूर उपचार पद्धतिलाई नै प्रभावकारी बनाउन सकिए पनि ‘आत्महत्या’ नियन्त्रण गर्न सकिन्छ । ‘आत्महत्याको विचार’ तीव्र रूपमा प्रवाहित भएको मनले हटलाइनद्वारा मात्र पनि परामर्श गर्ने, छलफल गर्ने, मनका भावना साटासाट गर्ने अवसर पाएमा त्यस्ता ‘आफैंलाई घात गर्ने’ विचारहरूलाई सकारात्मक दिशातर्फ मोडिदिन सकिन्छ । मात्र धैर्यपूर्वक तिनका कुरा सुनिदिने अनुभवी उपचारकर्मीको आवश्यकता रहन्छ ।

‘आत्महत्या’ सम्बद्ध यावत् तथ्यहरूलाई हृदयंगम गरी मुलुकले स्वास्थ्यनीति तयार पार्दा मानसिक स्वास्थ्यलाई कदापि बेवास्ता नगरोस् । यही कोरोनाकालमै देशको सामुदायिक स्वास्थ्यका दिग्गजहरूले यस यथार्थतर्फ छलफल–चिन्तन केन्द्रित गरून् । कोरोना नियन्त्रण कार्यक्रमहरूले मनोसामाजिक अवयवहरू नछुटाऊन् । मानसिक रोगका लागि प्रभावकारी मानिएका औषधिहरूको परिपूर्तिका लागि १ प्रतिशतभन्दा कमै मात्र पनि स्वास्थ्य बजेट प्रत्याभूत गरिने हो भने पनि, अनि दूर–उपचारविधिबाट मात्रै पनि मनोपरामर्शका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिने हो भने पनि ‘आत्महत्या’ को डरलाग्दो तथ्यांकले भविष्यमा हामीलाई पिरोल्नेछैन ।

(रिसाल मानसिक रोग विशेषज्ञ हुन् ।)

ट्विटर : @drajayrisal

प्रकाशित : असार १६, २०७७ ०८:३६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×