टिकटकका ‘महिला कन्टेन्ट’- विविधा - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

टिकटकका ‘महिला कन्टेन्ट’

कोरोनापछि महिलालक्षित रूढिवादी सन्देश दिने टिकटक बग्रेल्ती बनिरहेका छन् । महिलाको रूप, व्यवहार, भूमिका, जिम्मेवारी, लवाइ–खवाइ र सम्बन्धहरूलाई लिएर निकै हल्का स्तरका, उरन्ठेउला र सस्ता सन्देश तिनले अभिव्यक्त गर्ने गरेका छन् ।
अनिशा भट्टराई

टिकटक ! यो एप चलाउनेको त कुरै छोडौं, नचलाउनेलाई समेत यसबारे अनभिज्ञ रहिरहन अब गाह्रो छ । मेरो घरका मान्छेको लगाव देखेर मैले पनि टिकटिक डाउनलोड गरेकी थिएँ । लकडाउनका बेला यो मन भुलाउने र समय काट्ने मेलो बन्यो ।

कोरोनापछि नेपालमा टिकटकको प्रयोग ह्वात्तै बढेको छ । कतिसम्म भने नेपाल भित्रिने अन्तर्राष्ट्रिय ब्यान्डविथको २५ प्रतिशत टिकटकमा मात्रै खपत हुन्छ । लकडाउनअघि ७ जीबी खपत हुनेमा लकडाउनपछि १३ जीबीपीएस अन्तर्राष्ट्रिय ब्यान्डविथ टिकटकमा खपत भइरहेकोबारे केहीअघि ‘कान्तिपुर’ मै समाचार आएको थियो । मान्छेहरूले फेसबुकभन्दा टिकटकमा बढी समय बिताउन थालेका छन् ।

टिकटक टाइमपासको साधन मात्रै नभएर आफ्नो कला देखाउने राम्रो र लोकप्रिय प्लेटफर्म पनि हो । तर, लोकप्रियतासँगै कला र मनोरञ्जनको नाममा रूढिवादी चालचलन र विचारलाई यसले प्रोत्साहन गर्दै आएको छ । र, तिनको पुनरुत्पादन बढाएको छ । जस्तै– कोरोनापछि महिलालक्षित रूढिवादी सन्देश दिने भिडियो बग्रेल्ती बनिरहेका छन् । महिलाको रूप, व्यवहार, भूमिका, जिम्मेवारी, लवाइ–खवाइ र सम्बन्धहरूलाई लिएर निकै हल्का स्तरका, उरन्ठेउला र सस्ता सन्देश तिनले अभिव्यक्त गर्ने गरेका छन् ।

महिला मनमोहक वस्तु ?

गोरो, चम्किलो अनुहार अनि त्यसमाथि आकर्षक मेकअप– ओठ र गालामा लाली, आँखामा गाजलको एक धर्सो रेखी ! थ्रेडिङ र वाक्सिङ अत्यावश्यक ! किनभने महिलाको अनुहार र शरीरमा रौँ हुनु हुँदैन नि !

माथिको भनाइ मेरो होइन, टिकटकमा महिलाको सौन्दर्यलाई लिएर बनाइने भिडियोहरूको हो । ती भिडियोमा के मात्र भनिएको छैन, के मात्र देखाइएको छैन ! लकडाउनको समयमा पार्लर जान नपाएर महिलाहरू ‘तर्साउने’ जस्ता देखिन थाले रे, भिट (रौं हटाउने क्रिम) नपाएर केटाजस्तै भए रे, काखीबाट एक फिट लामो कपाल निस्किसक्यो रे !

महिलाले मेकअप गर्न नपाएर तिनको फोनको फेसलक नखुलेको, मेकअपबिनाको फोटो देखेर ब्वाइफ्रेन्ड र श्रीमान् तर्सिएको आदिबारे टिकटकरहरूले मनग्गे भिडियो बनाएका छन् । ती भिडियोले महिलाको पहिचान भनेकै रूप हो, महिला लालीपाउडरमै अल्झिन्छन्, शृंगार नगरे ती ‘कुरूप’ बन्छन् भन्ने सन्देश दिइरहेका छन् ।

यस्ता सन्देश हामीले उहिल्यैदेखि हेर्दै, सुन्दै र ग्रहण गर्दै आएका छौं । ‘रामायण’, ‘ॐ नमः शिवाय’, ‘श्रीकृष्ण’ जस्ता धार्मिक टेलिसिरियलमा देवी वा अस्परालाई गोरी, कम्मर छिनेकी, ठूला आँखा, लामो केश, छरितो जीउडाल भएकी, चिटिक्क परेकी युवतीका रूपमा देखाइएको हुन्थ्यो/हुन्छ । मोटा आँखीभौं, कालो वर्ण, ज्यांगो शरीर भएकालाई राक्षसनीका रूपमा देखाइन्छ । यसले गर्दा हाम्रो दिमागमै राम्री हुनु भनेको गोरी, पातली, बेदाग वा शृंगार गरेर सिनित्त परेकी हुनु अनि नराम्री भनेको चाहिँ जताततै रौं भएकी, डन्डीफोर नलुकाएकी, दाँत फाटेकी, भुँडी लागेकी आदि हुनु हो भन्ने खालको छाप परेको छ ।

त्यो छापलाई फिल्म, सिरियल, विज्ञापनहरूले असाध्यै गाढा पारिदिएका छन्, जसले गर्दा सौन्दर्य प्रसाधनको बजार विशाल बन्न पुगेको छ । राम्री हुन के गर्नुपर्छ भन्नेबारे जताततै सल्लाह–सुझाव पाइन्छन्– टिकटकमा पनि । राम्री हुन शृंगार नगरे महिला ‘पुरुषजस्ता’ देखिन्छन्, ‘कुरूप’ बन्छन् वा ‘तर्साउने’ खालका हुन्छन् भनेर पन्ध्र सेकेन्डदेखि एक–मिनेटभित्रमै एक जुनीलाई पुग्ने सन्देश टिकटकबाट प्रसारित हुन्छ । यसले महिलालाई मनमोहक वस्तुको रूपमा प्रस्तुत हुन प्रोत्साहन गरेको छ ।

श्रीमतीप्रतिको दृष्टिकोण

केही समयअघि एउटा कन्टेन्ट पपुलर भएको थियो, जहाँ एक जना पुरुषलाई दुइटा विकल्प दिइन्छ्र, जसमध्ये एउटाचाहिँ सधैंभरि श्रीमतीसँग बस्नुपर्ने हुन्छ । पहिलो विकल्प सुन्नासाथ ती व्यक्तिले हत्त न पत्त दोस्रो विकल्प सुन्दा पनि नसुनी दोस्रो नै रोज्छन् । यसबाट के बुझ्ने ?

श्रीमती माइत जाँदा खुसीले नाच्ने, श्रीमतीसँग बस्नुभन्दा मर्नु बेस ठान्ने, श्रीमतीको मोबाइल नम्बर ‘कोरोना भाइरस’ भनेर सेभ गर्नेदेखि बिहेपछि बूढीले खाना बनाउन नजानेर दुःख पाएको, भाँडा धस्काउनुपरेको, स्वतन्त्रता खोसिएको र श्रीमतीले लकडाउनभर घरायसी काममा दलाएको, उनको डरले काम गर्नुपरेको भन्नेबारेका भिडियोहरू कति हो कति भेटिन्छन् टिकटकमा ।

केहीले त आफ्ना भिडियोमा ‘बूढीपीडित’ भनेर टेक्स्टसमेत राख्ने गरेका छन् । दुःखको कुरा यस्ता भिडियो पपुलर भइदिन्छन् । र, तिनमा डुएट बनाउने वा तिनको अडियो प्रयोग गरेर त्यस्ता कन्टेन्टलाई व्यापक बनाउने गरिन्छ । श्रीमतीहरू किचकिचे हुन्छन्, तिनले श्रीमान्को शोषण गर्छन्, यो लकडाउन/निषेधाज्ञामा पतिहरूको जीवन कैदीसरह भइरहेको छ भन्ने आशयका भिडियोहरू हेर्दा म निराश हुन्छु ।

खासमा गलत त्यस्ता भिडियो बनाउनेहरू होइनन् । यिनले त जे बिक्छ त्यही बनाए । गलत त यस्तो दृष्टिकोण विकास गरिदिने सोच र संस्कार हो, जसले श्रीमती र महिलालाई पुरुषको मनोरञ्जनको साधनका रूपमा चित्रित गरिदियो, जसले घरायसी काम गर्नु भनेको पुरुषका लागि लाजमर्दो विषय वा जोइटिङ्ग्रे हुनु हो भन्ने कुविचार स्थापित गराइदियो, जसले आफ्नी जीवन–संगिनीलाई कि सेवक कि शासक वा नभए डरलाग्दो भाइरससँग तुलना गर्न सिकायो । गलत त त्यो पितृसत्तात्मक सोच भरिदिनेहरू हुन्, जसका कारण हामी यसरी जान–अन्जानमै पितृसत्ताका मतियार बनेका छौं ।

महिलाको चरित्रहत्या

एउटा प्लट यस्तो छ, जसमा ज्योतिषीले हात हेर्दै बच्चाको बाउलाई खतरा छ भनिरहँदा महिला पात्रको डाइलग हुन्छ, ‘धन्न मेरो बूढोलाई केही हुँदैन ।’ अन्य भिडियोमा श्रीमान् बाहिर गएपछि घरमा भएको सहयोगीसँग सम्बन्ध जोड्ने, छिमेकी पुरुषसँग प्रेम वा शारीरिक सम्बन्ध राख्नेजस्ता कुराहरू देखाइन्छन् ।

केटीहरू सम्पत्तिको पछि लाग्छन्, सयुंक्त परिवारमा बस्न खोज्दैनन्, वृद्ध अवस्थाका सासू–ससुरालाई हेला गर्छन् भन्ने खालका सन्देश दिने टिकटक भिडियोहरू महिला टिकटकरले समेत बनाएको देख्दा म हैरान हुन्छु । श्रीमान् र छोराछोरी नभए महिला हुनुको अर्थ छैन, बिहे गरेपछि मात्रै महिलाको जीवन सार्थक हुन्छ, बच्चा जन्माउनु नै तिनको अन्तिम भूमिका हो भन्ने सन्देश दिने भिडियोहरू टिकटकभर यत्रतत्र छन् ।

पितृसत्तात्मक सोचको पुनरुत्पादन

कमेडीका नाउँमा महिलालाई उडाउने, तिनको मानहानि गर्ने, दुईअर्थी संवाद बोल्नेजस्ता सस्ता शैली समग्र मनोरञ्जन क्षेत्रले अंगकृत गर्दै आएको छ । टिकटकले पनि त्यसको सिको गरेको छ । अझ, धेरैजसो टिकटकरले त फिल्म, टेलिफिल्म, कार्यक्रमहरूकै भिडियो क्लिप, संवाद र संगीतमा लिप सिंक गर्ने गर्छन् । तीमध्ये कतिपय कन्टेन्ट महिलाको हकमा भद्दा र अपमाजनक हुन्छन् । ‘जस्ट फर फन’ लेख्दैमा यस्ता भिडियो ‘फन’ वा मनोरञ्जनको विषय कसरी बन्न सक्छन् !

कुनै विषयलाई ठट्टा बनाउनु भनेको त्यसको गम्भीरतालाई बेवास्ता गर्दै संवेदनशीलता घटाउनु हो । श्रीमतीबाहेक अन्य सम्बन्धलाई लिएर यो स्तरको ठट्टाहरू भएको देखिँदैन । श्रीमतीलाई किन यतिबिघ्न मजाकको विषय बनाइएको ? ऊदेखि डर नभएर, उसको ‘फुर्ती’ नपचेर वा उसलाई जोकर, शासक, निरीह, सहायक, खलनायक वा कनिष्ठ ठानेर ?

यहाँ पनि दोष ती भिडियो बनाउनेहरूको होइन, उनीहरू त पितृसत्तात्मक समाजका नमुना वा प्रोडक्ट मात्रै हुन्, जसले सानैदेखि त्यस्तै भएको देखे, त्यही सिके र त्यही गरे । अनि, अहिले टिकटकको माध्यमबाट त्यसैलाई बढाउँदै लगिरहेका छन् । अब यिनै कुरा स–साना नानीबाबुले पनि सिक्छन् र अर्को पुस्ता पनि पितृसत्तावादी भएर निस्किन्छ । दोष हाम्रो सांस्कृतिक संरचनाको हो, जसले यो पितृसत्तावादी चेतलाई मलजल गर्न हरदम भूमिका खेलेको छ ।

मेकअप नगरे भूतजस्तो देखिइन्छ भन्नु, आमालाई होच्याउने खालका वाक्यांश प्रयोग गर्नु, धेरै पढेर पनि बाले आमाजस्ती श्रीमती पाए भन्नु, आमाको नम्बर बाले कोरोना भाइरस भनेर सेभ गर्नुलाई कमेडी–भिडियोका रूपमा प्रस्तुत गर्दा बालबालिकाको मस्तिष्कमा के छाप पर्ला ? टिकटकमार्फत हामीले बाल दिमागमा पितृसत्तात्मक विचार भरिदिँदै छौं । महिलाहरूको वस्तुकरण गरेर त्यसलाई सामान्यीकरण गर्न हामी टिकटकमार्फत भूमिका खेलिरहेका छौं । यसले वर्षौंदेखिको समानताको आन्दोलन र कार्यक्रमलाई अन्ततः अर्थहीन बनाउँदै लगेको भान हुन्छ ।

मैले टिकटकमा भएका सारा भिडियो नकारात्मक सन्देश दिने खालका वा ती झुर हुन्छन् भन्ने खोजेकी होइन । न त यसको प्रयोग गर्नुहुन्न भन्ने मेरो मनशाय हो । भारत र अमेरिकामा टिकटकमाथिको प्रतिबन्धलाई मैले सोह्रै आना सही मानेकी छैन । टिकटकमा गुणस्तरीय कन्टेन्टहरू पनि छन् । यसले मनोरञ्जन क्षेत्रमा प्रवेश गर्न चाहनेलाई अवसरसमेत दिइरहेको छ । मेरो भनाइ यति मात्र हो, मनोरञ्जनका नाममा महिलाको अपमान हुने भिडियो नबनाऔं । र, तिनमा बालबालिकालाई त पटक्कै प्रयोग नगरौं । र, टिकटकमार्फत पितृसत्ताको मतियार हुन छोडौं ।

प्रकाशित : आश्विन १०, २०७७ १०:१७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बुद्धिजीवी बन्ने बाटो

‘कोही कोही बुद्धि नबेच्ने मूर्ख पनि हुन्छन् । तर ती सत्ताको वरिपरि भुनभुन गर्दैनन् । तिनलाई राज्यले चिन्दा पनि चिन्दैन ।’
शरच्चन्द्र वस्ती

मुलुकमा बुद्धिजीवीहरूको चकचकी देखेपछि मलाई लाग्यो— म पनि बुद्धिजीवी हुनुपर्‍यो । तर, बुद्धिजीवी हुने कसरी ? आफ्नो बुद्धिले भेउ नपाएपछि म पुगें, एक जना कहलिएका बुद्धिजीवीको शरणमा । र प्रार्थना गरें, ‘गुरुदेव, मलाई बुद्धिजीवी बन्ने बाटो देखाइदिनुपर्‍यो ।’

मैले टक्र्याएको ब्ल्याक लेबलको बोतल प्रेमले सुमसुम्याउँदै उनले आश्वस्त तुल्याए, ‘तिमीमा बुद्धिजीवी बन्ने प्रचुर योग्यता रहेको म प्रत्यक्ष अनुभव गरिरहेको छु । अलिक दिन मेरो संगत गर, तिम्रो अभिलाषा पूर्ण हुनेछ ।’ अनि मुसुक्क हाँसे, ‘अहिले के कुरा गर्नु ? साँझ स्न्याक्स लिएर आऊ न ।’

साँझ यथोचित पोकापोकी बोकेर पुग्दा उनले बोतल खोलिसकेका थिए । एकछिन खान–पीनमा रमाएर, आँखा राता हुन थालेपछि मलाई सोधे, ‘तिमीलाई थाहा छ, के हो बुद्धिजीवी भनेको ?’

‘बुद्धिको आधारमा बाँच्ने’, मैले फुर्तीसाथ जवाफ दिएँ ।

‘मूर्ख !’ उनले दपेटे, ‘चरा–मूसा पनि बुद्धिकै आधारमा बाँच्छन् । आआफ्नो बुद्धि लगाएर खाने कुरा खोज्छन्, शिकारीबाट जोगिन्छन् । ती बुद्धिजीवी भए त ?’

‘त्यसो भए, बुद्धिजीवी भनेको बुद्धिको प्रयोग गरेर जीविका चलाउने भन्या होला,’ मेरो स्वर झीनो थियो ।

‘सिकर्मी, डकर्मी, माली, कुचिकार सबैले बुद्धिकै प्रयोग गरेर जीविका चलाउँछन् । तिनलाई कसैले बुद्धिजीवी भन्छ ?’ उनी हाँस्न थाले ।

मलाई आफ्नो घोर अज्ञानको ज्ञान भयो । आत्मसमर्पणको मुद्रामा हात जोडें ।

गुरुदेवले ज्ञान दिए, ‘बुद्धिजीवी भनेको बुद्धि बेचेर बाँच्ने व्यक्ति हो । अरूले आफ्नो श्रम, आफ्नो सीप मात्र बेच्छन्, बुद्धिजीवीले बुद्धि नै बेच्छ । र, जीवनमा प्रगति गर्छ ।’

‘तर बुद्धि बिकेन भने के हुन्छ गुरुदेव ? खरीददार नै पाइएन भने नि ?’

‘त्यसले केही फरक पर्दैन । मुख्य कुरो बुद्धिलाई बिक्रीमा राख्नु हो । खरीददार नभेटिउन्जेल तिमी स्वतन्त्र बुद्धिजीवी हुन सक्छौ । स्वतन्त्र अर्थात् कसैको बन्धनमा नपरेको । जसले पनि किन्न सक्ने । जस्तै अहिले म छु । के बुझ्यौ ?’

‘बुझें गुरुदेव,’ मैले हात जोडें र संकोचपूर्वक भनें, ‘तर एउटा सानो जिज्ञासा छ । सबैले बुद्धि बेच्छन् र ?’

‘बुद्धि नबेच्ने कसरी बुद्धिजीवी हुन्छ ?’ उनले स्पष्ट पारे, ‘भाउ कम–बेसी मात्र हो । तर सबैले बेच्छन् ।’

म केही बोलिनँ । उनको मुखमा हेरी मात्र रहें । म सन्तुष्ट नभएको महसूस गरेर होला, आधा गिलास एकैचोटि स्वाँट्ट पारेर लर्बराउँदो स्वरमा उनले सुनाए, ‘कोही कोही बुद्धि नबेच्ने मूर्ख पनि हुन्छन् । तर ती सत्ताको वरिपरि भुनभुन गर्दैनन् । तिनलाई राज्यले चिन्दा पनि चिन्दैन । ती आफ्नै घरमा थन्किन्छन् । त्यस्ता बौद्धिकलाई कसैले बुद्धिजीवी पनि भन्दैन । कुरा यही हो ।’

दोस्रो दिन यस्तै चर्चामा बित्यो । तेस्रो दिन उनले भने, ‘नेपालगन्जमा एउटा सेमिनार हुँदैछ । मैले तिम्रो पनि नाउँ लेखाइद्या छु । खर्चको चिन्ता गर्नुपर्दैन । मसँगै जाने हो ।’

‘कुन विषयको सेमिनार हो ? मैले त्यहाँ गएर के गर्ने ?’

‘बुद्धिजीवीले यस्ता कुराको चिन्ता गर्दैनन्,’ उनले भने, ‘मैले पनि राम्ररी बुझेको छैन । उहीं पुगेर बुझौंला ।’

मलाई बुद्धिजीवी बन्नु थियो । त्यसैले उनीसँगै हवाईजहाज चढेर नेपालगन्ज ओर्लिएँ । दुईदिने सेमिनार रहेछ । खाने बस्ने व्यवस्था भव्य होटलमा गरिएको । उद्घाटन सत्र पछि हामी घुम्न निस्क्यौं । साँझ फर्कंदा ककटेल शुरू भइसकेको रहेछ । हामीले एउटा टेबुलमा आसन जमायौं, जहाँ चार जना सहभागी पहिलेदेखि नै विराजमान थिए ।

दुई पेग बिजुलीपानी पेटमा छिर्दा नछिर्दै कुरो घुमीफिरी बुद्धिजीवीमै आइपुग्यो । एक जनाले नाक खुम्च्याए, ‘बुद्धि बेच्नेहरूको के कुरा गर्नु ?’

अर्काले थपे, ‘बुद्धिजीवी र देह व्यापारीमा फरकै के छ र ?’

उनले त्यति भन्नु के थियो, त्यतिन्जेल चूपचाप बसिरहेकी अर्की सहभागी जंगिइन्, ‘यो त सारै विवेकहीन कुरा भयो । बुद्धिजीवीसँग तुलना गरेर देह व्यापार गर्नेहरूको अवमूल्यन गर्न पाइँदैन ।’

‘आखिर के फरक छ यिनीहरूमा ? दुवैले आफूसँग भएको, प्रकृतिले दिएको वस्तु बेचेर पैसा कमाउने त हुन् नि, होइन र ?’ अझ अर्काले आगोमा घीउ थपे ।

‘त्यो त हो, तर शरीर भन्दा बुद्धि धेरै उच्च र अमूल्य कुरा हो । त्यसैले देह व्यापार भन्दा बुद्धिको व्यापार धेरै निकृष्ट काम हो,’ शान्त स्वरमा उनले भनिन्, ‘बुद्धिको सम्बन्ध चेतनासँग छ, आत्मासँग छ । त्यसैलाई बेचिदिएपछि के बाँकी रह्यो ?’ र थपिन्, ‘शरीर बेच्नेले पनि चेतना र आत्मा चाहिं बेचेको हुँदैन ।’

‘म्याडमले कस्तो सूक्ष्म कुरा गर्नुभएको ?’

‘स्थूल कुरामै जाऊँ न त,’ उनी चूप लागिनन्, ‘देह व्यापार गर्नेले आजको ग्राहकलाई भोलि गाली गर्दैन, उसका गोपनीय सूचना अर्कालाई बेच्तैन । उसले किनेको समयमा इमान्दारीसाथ ऊसँग मात्र रहन्छ, उसलाई धोखा दिएर अर्कासँग चोचोमोचो मिलाउँदैन । तर बुद्धिजीवीमा यस्तो व्यावसायिक नैतिकता हुँदैन । उसले आजको मालिकलाई भोलि गाली गर्छ, उसका गोप्य सूचना अरूलाई बेच्न हिचकिचाउँदैन, अनि एउटाको तलब–

भत्ता खाइरहेको बेला अर्काको प्रोजेक्टमा लहसिइरहेको हुन्छ ।’

‘क्या सटीक दिनुभो म्याडमले । असली धर्मनिरपेक्ष भनेको बुद्धिजीवी नै हुँदो रहेछ,’ यो घीउ–थपुवाको स्वर थियो ।

‘त्यसैले बुद्धिजीवीको देह व्यापारीसँग तुलना नगर्नोस्, उनीहरूको मानहानि हुन्छ,’ उनले कुरा टुंग्याइन्, ‘तिनको तहमा उक्लिन बुद्धिजीवीलाई यही जन्ममा त गाह्रै छ ।’

सबैको बोली बन्द थियो । त्यही वेला खाना तयार भएको सूचना आयो र हामी उठ्यौं ।

भोलिपल्ट बिहान चियाको चुस्की लिंदै गुरुदेवले भने, ‘बुद्धिजीवीको स्तर के रहेछ, बुझिहाल्यौ । तर मन सानो नपार्नू ।’ अनि मार्गनिर्देशन गरे, ‘हाम्रा खरीददार दुई किसिमका हुन्छन् । एउटाले पद पनि दिन्छ, गाडी पनि दिन्छ र तलब–भत्ता पनि दिन्छ । अर्काले टन्न पैसा मात्र दिन्छ । मालिक जुन किसिमको भए पनि बुद्धिजीवीले गर्ने काम एउटै हो । बुद्धि अथवा कुबुद्धिले भ्याएसम्म चर्को निन्दा र प्रशंसा गर्न कहिल्यै पछि नहट्नु । एउटा कुरा मात्र ख्याल राख्नू ।’

‘के कुरा ?’

‘प्रशंसा मालिकको मात्र गर्नू । निन्दा अरू सबैको गर्नू ।’

‘त्यो त बुझें । तर मालिक नै पाइएन भने के गर्ने ?’ मैले गम्भीर प्रश्न उठाएँ ।

‘अस्ति नै भनिहालें नि, त्यतिन्जेल स्वतन्त्र बुद्धिजीवी भएर बस्ने । हाम्रो ज्ञानका स्रोत भनेका अखबार, टीभी, अनलाइन, फेसबुक, ट्विटर र बजारिया हल्लाहरू नै हुन् । रात–दिन तिनैमा छिर्ने र तिनकै आधारमा आफूले पनि हल्ला मचाउने,’ उनले आश्वस्त पारे, ‘स्वतन्त्र बुद्धिजीवी कस्तो हुन्छ र त्यसले कसरी काम गर्नुपर्छ भन्ने उदाहरण म तिमीलाई भरे देखाउँछु ।’

अपराह्न सेमिनारको भत्ता बुझेर हामी घुम्न निस्कियौं । सडक व्यस्त थियो । रिक्सा, साइकल, मोटरसाइकल, कार, जीप, ट्रक, ट्र्याक्टर सबै आफ्नो सुरमा आइरहेका, गइरहेका । सडकको बीचमा चारवटा गधा चूपचाप उभिएका । गुरुदेवले तिनलाई देखाउँदै भने, ‘एक छिन तिनको गतिविधिमा ध्यान देऊ है ।’

चारवटै गधा गम्भीर मुद्रामा हलचल नगरी उभिइरहेका थिए । अगाध चिन्तनमा डुबेजस्ता । वरिपरिको हलचलसँग तिनलाई कुनै सरोकार थिएन । मानौं त्यो सब तिनले देखेकै थिएनन् । तीन मिनेट बित्यो, चार मिनेट बित्यो, पाँच मिनेट बित्यो, तिनले कुनै हलचल गरेनन् । हेर्दाहेर्दै मलाई पट्यार लाग्न थालिसकेको थियो । छैटौं मिनेटमा के मूड आएछ, दुइटा गधा अकस्मात् घाँटी ठाडो पारेर गगनभेदी स्वरमा ‘ढेंचू–ढेंचू’ गर्न थाले । कानैनेर एक्कासि विस्फोट भएको त्यो कर्कश आवाजले सवारी चालकहरू झस्किए । तिनको सन्तुलन गडबडायो । एउटा मोटरसाइकल रिक्सामा ठोकियो, एउटा जीपले साइकललाई धक्का दियो र साइकल चालक भुइँमा पछारियो । उनीहरू झगडा गर्न थाले । ट्राफिक अस्तव्यस्त भयो । गधाहरू भने यसैबीच ढेंचू–ढेंचू सिध्याएर, त्यो अस्तव्यस्तताबाट निरपेक्ष, उस्तै अँध्यारो अनुहारमा जहाँको तहीं, जस्ताको तस्तै उभिइसकेका थिए ।

गुरुदेवले कुरा बुझाए, ‘हेर, स्वतन्त्र बुद्धिजीवी भनेको ठ्याक्कै यस्तै हुनुपर्छ । समाजको बीचमा उभिएको, भर्खरै शोकसभामा भाग लिएर फर्केजस्तो गम्भीर मुद्रा धारण गरेको, सारा संसारको चिन्ता आफैंले बोकेजस्तो । समाजको उत्साह, उमंग, हलचलसँग कुनै वास्ता नभएको, तर बीचबीचमा ढेंचू–ढेंचू गरेर समाजको गतिलाई निरन्तर खलबल्याइराख्ने । के बुझ्यौ ?’

‘सबै कुरा छर्लंग बुझें गुरुदेव । हाम्रा आदर्श व्यक्तित्वलाई नै साक्षात्कार गरिसकेपछि अब बुझ्न केही बाँकी रहेन,’ मैले गद्गद भएर उनलाई प्रणाम गरें र भनें, ‘काठमाडौं फर्कनासाथ बुद्धिजीवी बन्ने बाटोमा हिंड्न थाल्नेछु ।’

प्रकाशित : आश्विन १०, २०७७ १०:०८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×