कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

कुकुर पाल्न कर

‘हामीले अहिलेसम्म तिरेको कर कुकुर पाल्नमै त खर्च भइरहेको छ नि । होइन र ?’
शरच्चन्द्र वस्ती

पूर्व–कथा-आफ्ना स्वामी कालभैरवको चरणकमलमा लुटुपुटु गर्दै उहाँको वाहन कालमुख कुकुरले कुईं–कुईं ध्वनिपूर्वक निवेदन गर्‍यो, ‘प्रभु, तपाईंको महिमा अपरम्पार छ । तपाईंमा ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वर तीनैको शक्ति समाहित छ । यस्ता सर्वशक्तिसम्पन्न तपाईंको वाहनका रूपमा मेरो पनि तीनै लोकमा प्रतिष्ठा छ ।


परन्तु मेरा आफन्त र सजातीय बन्धुहरूलाई मानिसले ज्यादै हेला गर्छन् । तिनको न गाँसको ठेगान छ, न वासको, न त सुरक्षाको । तिनले कुकुरले नपाएको दुःख पाइरहेका छन् । तिनमा कृपादृष्टि वर्षाउनुपर्‍यो, प्रभु !’

आफ्नो अनन्य सेवकको याचना सुनेर कालभैरव मुसुक्क हाँस्नुभयो । गाजलको गोला जस्तो अनुहारमा श्वेत दन्तपंक्ति यसरी चम्कियो, मानौं श्रावणको कालो मेघमालामा बिजुली चम्केको होस् । तत्काल श्रीमुखबाट वरद वाणी वर्षियो, ‘चिन्ता नगर कालमुख ! जब कलियुग आउनेछ, त्यसवेला उनीहरूले मनुष्य चोला प्राप्त गरेर ती सबै सुख भोग गर्नेछन्, जसको चाहना उनीहरूलाई छ । आज तिनलाई दुत्कार्नेले त्यसवेला तिनका लागि सुखसयलका साधन जुटाउनुपर्नेछ ।’

कर–कथा

एउटा हड्डीका लागि मुलुकका दुई ठूला कुकुर जुधिरहेको एक ङ्यारङ्यारग्रस्त बिहानीमा महा–मेयर शुनकमित्रलाई लाग्यो, ‘कुकुरको जीवनस्तर माथि उठ्न नसकेकाले महानगरको स्तर माथि उठ्न नसकेको हो ।’ कर लगाउनुलाई सबै रोगको ओखती ठान्ने उसले त्यसै दिन कुकुर पाल्न कर लगाउने निर्णय गर्‍यो । सामाजिक सञ्जाल मार्फत उसको निर्णयले तुरुन्तै विश्व भ्रमण गर्न थाल्यो ।

त्यही साता अफ्रिकाका एक दर्जन अर्थमन्त्रीको ‘जूम मीटिङ’ हुँदैथियो । कम्प्युटरको पर्दामा भेला भएर गरिने त्यो कार्यक्रम पनि कुकुर पाल्न कर लगाउने विषयमै केन्द्रित थियो र त्यसको शीर्षक थियो, ‘काम छाडी कैफत, कुकुरलाई नैवेद’ । शुनकमित्रको क्रान्तिकारी निर्णयबारे थाहा भएपछि उसलाई पनि कार्यक्रममा आमन्त्रित गरियो ।

निर्धारित समयमा सबै सहभागी कम्प्युटरमा प्रकट भएपछि संयोजकले विषयको उठान गर्‍यो, ‘हामीकहाँ कुकुरको संख्या लगातार बढिरहेको छ । यस महाद्वीपका हरेक देशमा केन्द्रदेखि प्रदेशसम्म र राजधानीदेखि गाउँका वडासम्म कुकुरको बिगबिगी छ । तिनलाई पाल्न राज्यलाई सकस पर्दै गएको छ । अब कुकुर पाल्न छुट्टै कर लगाउनु आवश्यक भइसकेको देखिन्छ । यसमा तपाईंहरूको के विचार छ ?’

तीन जना अर्थमन्त्रीले एक स्वरमा भने— हाम्रो पनि समस्या त्यही हो । अनेकौं चर्का करले पिल्सिएका जनतामाथि अर्को कर थप्नु उचित त होइन । तर, अब परम्परागत तरीकाले कुकुर पाल्न सम्भवै छैन । कर नलगाएर के गर्ने ?’

चौथोले सोध्यो, ‘आजसम्म कुकुरहरू कसरी पाल्नुभएको थियो त ?’

पहिलोले बयान गर्‍यो, ‘गाँस, वास, कपास, शिक्षा, स्वास्थ्य, सुरक्षा, व्यापार, उद्योग, व्यवसाय, कृषि, यातायात आदिका नाममा कर उठाउने गरेको तपाईंलाई थाहै छ । त्यो सारा राजस्व एउटै डालोमा हाल्थ्यौं र त्यसलाई कुकुर पाल्ने काममा खर्च गर्थ्यौं । तर अब त्यसले नपुग्ने भएको छ ।’

‘कुकुरलाई बेथा लाग्दा बाख्रो नमास्नू भन्छन् । राजस्व जति कुकुर पाल्न खर्च गरेपछि कर तिर्ने नागरिकका लागि चाहिं के गर्नुहुन्थ्यो नि ?’

दोस्रोले कुरा बुझायो, ‘नागरिकका लागि हामीले के गरिराख्नुपर्छ र ? तिनको काम भनेकै सरकारलाई खुरुखुरु कर तिर्ने र आफ्नो व्यवस्था आफैं गर्ने हो । कसरी बाँच्नुपर्छ, त्यो तिनैले जान्ने कुरा हो । त्यसमा सरकारले हस्तक्षेप गर्दैन । हाम्रो चिन्ता त कुकुर कसरी पाल्ने भन्ने मात्र हो ।’

तेस्रो अर्थमन्त्रीको अनुहारमा बाह्र बजेको थियो, ‘हामीले त विकासका नाममा विदेशसँग लिएको ऋण समेत कुकुर पाल्न खर्च गरिसकेका छौं । राजस्वले छोप पनि नलागेपछि के गर्नु ?’

तिनको कुरा सुनेर शुनकमित्रलाई अचम्म लाग्यो । उसले धक मान्दै प्रश्न गर्‍यो, ‘सरहरू, एउटा कुरा सोधौं है ? कुकुर पाल्न पनि त्यत्रो खर्च लाग्छ र ?’

कुरा त्यतै मोडियो । दुई अर्थमन्त्रीले एकैचोटि हात उठाए ।

एउटाले भन्यो, ‘तिनलाई बस्न राम्रा घर चाहियो । सुत्न महँगा पलङ चाहियो । टहल्न बगैंचा चाहियो । दगुर्न चउर चाहियो । जीउ बनाउन जिम चाहियो । पौडी खेल्न स्विमिङ पूल चाहियो । सुरक्षाका लागि प्रहरी र सेनाका जवान चाहियो...’

अर्काले थप्यो, ‘घरमा हिंड्न गलैंचा चाहियो । बाहिर हिंड्न गाडी चाहियो । एउटाले पुग्दैन, लश्करै चाहियो । पुरानाले हुँदैन, वर्षैपिच्छे नयाँ चाहियो । महीनैपिच्छे तलब चाहियो, हप्तैपिच्छे मोटो भत्ता चाहियो, दिनैपिच्छे टन्न पकेट खर्च चाहियो । अनि थोरै खर्चले पुग्छ ?’

‘तिनले काम चाहिं के गर्छन् ?’ शुनकमित्रको उत्सुकता बढ्दो थियो ।

‘के काम गर्नु नि ? कुकुरको काम पनि छैन, फुर्सत पनि छैन । भुक्छन्, बस्छन् । अरू काम त जानेको भए पो !’ अझ अर्काले व्याख्या गर्‍यो, ‘कहिले आफ्नो सुविधाका लागि मिलेर भुक्छन् । कहिले आपसमा झगडा गर्न भुक्छन् । कहिले मर्यादा पुगेन भनेर भुक्छन् । रातदिन भुकिरहन्छन्, तर आफ्नै लागि । भुकाइ कम गर भन्यो भने सबै मिलेर टोक्लान् भन्ने डर ।’

‘जम्मै यस्तै हुन् र ? हामीकहाँ त अनुशासित, आज्ञाकारी, स्वामिभक्त कुकुर पनि थुप्रै छन् नि ?’

‘हामीकहाँ पनि छन् मित्र ! तर एकदमै कम । गोरू जस्तै काममा जोतिने त अझ हातका औंलामा गन्न पुग्ने होलान् । बाँकी त भुक्ने मात्र हुन् ।’

‘तिनलाई सधाएर काममा लगाउन सकिंदैन ? हाम्रा पिताजीले त कुकुर खूब सधाउनुहुन्थ्यो,’ शुनकमित्रले जिस्क्यायो, ‘कि कुकुरको पुच्छर बाह्र वर्ष ढुंग्रामा हाले पनि बांगाको बांगै हो ?’

यसपालि दुई अर्थमन्त्रीले हात उठाए । पहिलोले भन्यो, ‘त्यति मात्र भए त हुन्थ्यो नि साथी ! यहाँ त ढुंग्रामा पुच्छर हाल्दा ढुंग्रै बांगिएर पो आपत । स्थानीय ढुंग्रो निम्छरो भएर होला भन्ठानेर लोकटन्टा, गणटन्टा, समाजबाँड जस्ता नामी बहुराष्ट्रिय कम्पनीका ब्रान्डेड ढुंग्रा पनि ल्यायौं, तैपनि पार लागेन । पुच्छर हाल्यो कि जुन ढुंग्रो पनि बांगिंदै गएर पुच्छर जस्तै घुम्रिने !’

यतिन्जेल गम्भीर मुद्रामा रहेका सहभागी हाँस्न थाले । दोस्रोले आफ्नो त्रासदी सुनायो, ‘अझ हाम्रो देशमा त दुनियाँले नगरेको प्रयोग पनि गर्‍यौं । ढुंग्रामा हालेर पार नलागेपछि घुम्रेको पुच्छरै काटिदियौं र त्यसको ठाउँमा सोझो, सग्लो पुच्छर प्रत्यारोपण गरिदियौं । त्यो पनि दुई–दुई पल्ट । तर हाम्रो दुर्भाग्य, त्यसले पनि काम गरेन । प्रत्यारोपण गरेको दुई–चार हप्तासम्म त पुच्छर सोझै हुन्छ, त्यसपछि बिस्तारै बांगिंदै गएर फेरि घुम्रिहाल्छ । के गर्नु ?’

हाँसो झन् चर्कियो । कुरा बहकिए जस्तो लागेर होला, संयोजक कार्यक्रमको बिट मार्न तम्सियो, ‘हामी सबै एउटै डुंगामा सवार छौं । जस्ता भए पनि हाम्रा कुकुर हाम्रै हुन् । तिनलाई हामीले पाल्नैपर्छ । त्यसका लागि नयाँ कर नलगाई सुखै छैन । अब हामी एउटा निष्कर्षमा पुगौं । के तपाईंहरू कुकुर पाल्न कर लगाउन तयार हुनुहुन्छ ?’

‘तयार छौं,’ बाह्रै जना अर्थमन्त्रीले दाहिने हात उठाएर हुंकार भरे र तीन महीनाभित्र कर लगाइसक्ने अठोट गरे । गडगडाएर ताली बज्यो ।

‘तपाईंले त हात उठाउनुभएन नि मित्र ?’ ताली रोकिएपछि संयोजकले शुनकमित्रलाई सम्बोधन गर्‍यो ।

‘मैले पहिल्यै निर्णय गरिसकेको छु,’ उसले भन्यो, ‘फेरि मैले उठाउन लागेको कर बेग्लैखाले हो । तपाईंहरूले जस्तो सम्पूर्ण जनतासँग होइन, कुकुर पाल्नेसँग मात्र उठाउने ।’

‘कुकुर पाल्नेसँग रे ?’ संयोजक हाँस्यो, ‘आफ्नो कुकुर उसैले पालिहाल्छ, तपाईंले कर चाहिं केका लागि उठाउने ?’

शुनकमित्र बोल्न खोज्दैथियो, ‘जूम मीटिङ’ झ्याप्प बन्द भयो ।

अन्तर्राष्ट्रिय कार्यक्रममा भाग लिन पाएकोमा दंग पर्दै ऊ कार्यालय बाहिर निस्कन लाग्दा नयाँ करको विरोधमा नागरिकहरू धर्ना दिइरहेका थिए । अगुवाहरूले भने ‘यो कर हामी तिर्दैनौं ।’

‘किन नतिर्ने ? कुकुर पाल्न कर चाहिंदैन ?’ शुनकमित्र चर्कियो ।

‘हामीले अहिलेसम्म तिरेको कर कुकुर पाल्नमै त खर्च भइरहेको छ नि । होइन र ?’ अगुवाहरूले सोझो प्रश्न गरे ।

शुनकमित्रसँग त्यसको जवाफ थिएन । तर, प्रहरी परिचालन गरेर भए पनि उसले कर लगाइछोड्यो ।

उत्तर–कथा

कुकुर पाल्न कर लगाइएको एक वर्ष बितिसकेको थियो । कालभैरवसँग एक दिनको भैपरी विदा लिएर कालमुख पृथ्वीतलमा ओर्लियो । मानिसहरू दुःखजिलो गरेर बाँचिरहेका थिए र तिनले तिरेको करबाट कुकुरहरू सुखसयलमा डुबेका थिए । आफ्ना बन्धुबान्धवको चकचकी देखेर हर्षले उसको गह भरियो । दंग परेर डुल्दैथियो, एउटा कुकुर उसलाई देखेर भुक्न थाल्यो । तत्काल टोलभरिका कुकुरले उसलाई घेरे र ‘हाम्रो भाग खोस्न आएको ?’ भन्दै झम्टिए । ऊ पुच्छर लुकाएर भाग्यो । उसलाई टोल कटाएपछि त्यो टोली त फर्कियो तर अर्को जत्थाले लखेट्यो । एकपछि अर्को जत्थाको लखेटाइमा पर्दै महानगर बाहिर पुगेर उसले मुश्किलले ज्यान जोगायो ।

कुकुरहरूका लागि कालभैरवसँग गरेको याचनाप्रति कालमुखलाई पछुतो लागिरहेको थियो । लामो जिभ्रो निकालेर फ्याँफ्याँ गर्दै ऊ बर्बरायो— कुकुरलाई घीउ नपचेको ! प्रकाशित : श्रावण १०, २०७७ १०:४६

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

एब्स्ट्य्राक्ट चिन्तन : महानायक

वास्तविक महानायक वा नायिका आफै जन्मिन्छ । ऊ पूर्वी क्षितिजबाट सुन्दर–कुरूप, महिला–पुरूष वा विशाल जनावर, जुनसुकै रुपमा आउन सक्छ । ऊ आफ्नै समयमा आउँछ । हामीले पर्खिनु–नपर्खिनुको कुनै अर्थ छैन ।
अरुण गुप्तो

को नायक ? को नायिका ? को महानायक ? बहस व्यापक तातेको छ । तर, अब भेटिने यस्तै बहस र चर्चा मात्रै हो । वास्तविक नायक–नायिका त युगले सायदै पाउला । मेरो विचारमा असम्भव नै छ । हो, सेलेब्रिटी भने हुन सक्छ । तर, ऊ हिरो होला, ग्यारेन्टी छैन । हिरोको एउटा विशेषता हुन्छ । ऊ भीडमा पनि एक्लो हुन्छ ।

मोरिस ब्लान्सो त्यो एक्लोपनलाई घाउसँग जोड्छन् । ‘एकाकीपन एक प्रकारको आत्मवार्ता हो,’ उनी भन्छन् । त्यही आत्मवार्ताले घाउ बनाउँछ । र, त्यसको रनाहाले पूरै युगलाई डोहोर्‍याउन सक्ने ज्ञान र चेतनाको प्रादुर्भाव गरिदिन्छ । जसले त्यो उज्यालोको दर्शन पाउँछ, ऊ दार्शनिक कहलिन्छ । ऊ नै सच्चा नायक ठहरिन्छ ।

जीवनबारेको दुःखान्त परिदृष्टि पनि हो यो । दुःखबाटै ज्ञान जन्मिन्छ । तर, आजको अगुवाले यो सत्यको दार्शनिक तत्त्व आत्मसात् नै गर्न सक्दैन । त्यसैले ऊ नायक पनि बन्न सक्दैन । महानायक त झन् दुर्लभ ।

वर्ड्स वर्थले ‘टिन्टर्न एबे’ कवितामा संसारलाई हेर्ने प्रबुद्ध परिदृष्टिको चर्चा गरेका छन् । उनी बेलाबेला निःशब्दता, निश्चलता अनि मानवताको दुःखको गीत सुन्ने आत्मज्ञानको कुरा गर्छन् । तर, आजको सन्दर्भमा यो कुरा हास्यास्पद हुन जान्छ । मानवताको गीत सुन्नु त निकै परको कुरा । दुःखको भौतिक व्याख्या मात्रै गर्छौं हामी ।

नायक वा नायिकाका अगाडि दुइटा परिस्थिति हुन्छन् । एउटा, समयको द्वन्द्व । अर्को, त्यो द्वन्द्वलाई बुझेर प्रतिक्रिया दिनु । उनीहरू त्यो समयसँग सधैं हारेका हुन्छन् । तर, उनीहरू फेरि पनि लडिरहन्छन् । प्रतिक्रिया जनाइरहन्छन् । एक दिन छोरीले भनिन्, ‘नायिकाले संसारलाई एउटा सुविधाजनक विन्दुबाट हेरेकी हुन्छिन् । त्यहाँबाट उनले सम्पूर्णता देख्छिन् वा नदेख्न पनि सक्छिन् ।’ तर, सम्पूर्णताको कामनाले दम्भ जन्माउँछ । मलाई लाग्छ— त्यसैले गर्दा नै नायक असफलतापछि पनि चेष्टा गर्न छाड्दैन । बुद्धको अन्तिमको शान्ति, गान्धीको असफलताले हामीलाई निरन्तर लडिरहने दर्शन सिकाएको छ ।

***

सेलेब्रिटीको आफ्नै सुन्दरता हुन्छ । ऊ फिल्म, खेल, राजनीति वा अरू जुनसुकै क्षेत्रबाट पनि हुन सक्छ । सेलेब्रिटीले एउटा कुनै क्षेत्रमा प्रभाव पार्छ । सोसल मिडियामा उसका फलोअर प्रशस्तै हुन्छन् । तर, उसमा युग परिवर्तन गर्ने चाहना हुँदैन र सक्दैन पनि ।

हजारौं मानिस शाहरूख खानको घरअगाडि उभिन्छन् । उनलाई एक झल्को देख्न पाउँदा खुसी हुन्छन् । युट्युबमा सद्गुरुको राम्रो प्रवचन सुन्न पाइन्छ । हरिवंश आचार्यहरू नेपालका ‘पप आइकोन’ हुन् । उनीहरूबाट रमाइला र सुन्दर कुराहरू हेर्न–सुन्न पाइन्छ । सन्दीप लामिछानेले विकेट लिनासाथ नेपालीत्वको भावना सञ्चार हुन्छ । चिन्ता, दुःख, द्वन्द्वका बीचमा सेलेब्रिटीले सुख प्रवाह गरिदिन्छन् । अहिलेको मिडिया यस्तै सेलेब्रिटी परम्पराको पछाडि छ । यो परम्परामा नायक जन्मने विचार मात्रै पनि अर्थहीन हुन पुग्छ ।

हामीलाई महाकवि, युगपुरुष, महानायक बन्ने–बनाउने अनन्त इच्छा छ । महापुरुष बनाउने प्रयासमा कसैलाई तक्मा पहिर्‍याइदिन्छौं, माला पनि लगाइदिन्छौं । तर, हामी नायक पुरुषलाई मात्रै बनाउँछौं । पुरुषत्वमा मात्रै नायक खोज्छौं । बिर्सन्छौं, नायक बन्ने प्रयासमा महाभारतका अर्जॅनले पनि बृहन्नला बन्नुपरेको थियो । यो एउटा रूपक हो । अर्जॅनलाई पूर्ण स्त्री बन्न सम्भव थिएन । त्यसैले उनी अर्ध स्त्री र अर्ध पुरुष स्वरूपमा रहे । सम्पूर्ण पुरुष स्वरूपका भीष्म, कर्ण, दुर्योधनहरू उनीसँग हारेर गए । अर्जुनको चरित्रका पछाडि कृष्णको नारीत्व र पौरुष दुवै थियो । कृष्णले राधाको संसर्गमा नारीत्वको अन्तरीकरण गरेका थिए । उनको पहिलेकै मोहिनी अन्तःचरित्र कहाँ जान्छ र ? शिवको पनि नारी–चरित्र छ । अर्धनारीश्वरका रूपमा पर्वतीको गुण छ ।

क्राइस्टलाई पनि मध्यकालका दर्शनिक हेनरी सुसो नारी रूपमा प्रेम गर्थे । उनी क्राइस्टमा नारीत्व पनि देख्थे । चर्चले उनलाई धम्की दिएर चुप लगाएको थियो । नायक अथवा महानायकले समाजलाई समग्रताको परिधिमा समेटेको हुन्छ । समेट्न नसकियुन्जेल त्यसका लागि चेष्टा गरिरहन्छ । वास्तवमा चेष्टा नै सफलता हो । नायकको परिधि भूगोलदेखि इतिहाससम्म, चेतना परिवर्तनदेखि साहित्य र अन्य क्रियाकलापहरूसम्म, विकासको सोचदेखि वैज्ञानिक चेतसम्म विस्तारित हुन्छ । उसले आफूलाई अनन्त भविष्यसम्म युगले सम्झिरहने बनाउँछ । ऊ जोन अफ आर्क, गान्धी, मार्टिन लुथर किङ, मन्डेलाजसरी समयको निरंकुशताबाट जन्मिन्छ ।

मिथकको हिरो

अहिलेको समाजमा आहुति, त्याग वा बलिदानीको संकट छ । समाजका लागि आफूलाई शारीरिक र मानसिक यज्ञमा होम गर्नु नै आहुति हो । त्यो एउटा छटपटीग्रस्त अशान्त मनको चाहना हो । हामी जोकोहीमा यस्तो मन हुँदैन । यस्ता नायक–नायिका हराइसकेका छन् ।

मिथकशास्त्री जोसेफ क्याम्पबेल एउटा कथा भन्छन्— अफ्रिकाको एउटा जनजातिमा वीर छनोट गर्न दुईबीच युद्ध गराइन्थ्यो । मृत्यु वरण गर्नेले वीरको उपाधि पाउँथ्यो । तर, विडम्बना दुवै जना जितकै लागि युद्ध गर्थे । त्यो युद्धमा मृत्यु वरदान हुन्थ्यो । यस्तो कथालाई शाब्दिक अर्थमा मात्रै लिनु हुँदैन । आहुतिको भावनाले आध्यात्मिक शक्ति प्रदान गर्छ । व्यक्तिको सांकेतिक मृत्यु (जुन असल मृत्युभन्दा गाह्रो हुन्छ) ले नायकलाई जन्म दिन्छ । आहुति, मृत्यु, शुद्धि बुझ्न त न हामीसँग समय छ न इतिहास नियाल्ने रुचि ।

राजनीति र युद्धका कथा समेटिएका संसारका महाकाव्यहरूमा नायकको अन्तर्मनको चाहना हुन्छ— देउता बन्ने । फिलिप्पे सेल्लिए यसै लेख्छिन् । सिजर र नेपोलियनको पनि यस्तै चाहना थियो । केही नायक त कुनै पनि बन्धन मन पराउँदैनन् । उनीहरू ईश्वरलाई पनि घृणा गर्छन् । जोन मिल्टनको महाकाव्य, ‘प्याराडाइज लस्ट’ मा एक देवदूत मम्मोनले भनेको सम्झन्छु— मुक्त, कसैको उत्तरदायित्वबिना सजिलो गुलामी, भक्तिको लगामरूपी वैभवभन्दा परिश्रमी स्वाधीनताको चाहना ।

हिरो अथवा क्रान्तिकारीको चाहनामा क्रूरता पनि हुन्छ । आफैंप्रति क्रूर हुनु एक प्रकारको नायकी विशेषता हो ।

आदर्श मिथकीय हिरोको जन्म असाधारण हुन्छ । जस्तै : बुद्ध र क्राइस्ट । एक जना सामान्य परिवारमा जन्मिए त अर्का राजपरिवारमा । वैभव र दरिद्रताबाट हिरोको जन्म महाकाव्यीय रचनात्मकता हो । बुद्ध र क्राइस्ट त्यसैले युगनायक हुन् ।

महा, युग, कालपुरुषजस्ता विशेषण जोकोहीलाई जोड्नु यी शब्दकै अपमान हो । यस्ता शब्दले इतिहास बोकेका हुन्छन्, जसमा विशेष अर्थ समाहित हुन्छ । म पाँचवटा किताब लेख्दैमा अन्तर्राष्ट्रिय लेखक बन्दिनँ । केही रचना गर्दैमा महिमामय व्यक्तित्व हुँदिनँ म ।

को महापुरुष, को युगपुरुष अनि को कालपुरुष हो, इतिहासले आफैं निर्धारण गर्छ । स्वनिर्मित प्रतिष्ठाले नायकत्व स्थापित गर्न सक्दैन । मलाई यहाँ सेक्सपियरको नाटक ‘ओथेलो’ को खलनायक इआगोको सम्झना हुन्छ । ऊ भन्छ— प्रतिष्ठा एउटा अकर्मण्य र अति मिथ्या हो, साधारणतः बिनायोग्यता को पाइन्छ ? प्रतिष्ठाको लायक नहुँदै लुप्त पनि हुन्छ, त्यसैले तिमीले केही प्रतिष्ठा गुमाएका छैनौं ।

नायक चिन्न सजिलो छैन । नायकको भेषमा इआगो पनि त आउन सक्छ । बुद्धिमान खलनायक हो इआगो । उसको मन्द हाँसोबाट बच्न सक्नुपर्छ । यही बेला मलाई अर्को प्रसंग याद आउँछ । धेरै वर्षपहिले केन्द्रीय अंग्रेजी विभागको प्रसंग । अभि सुवेदी सर आत्तिँदै आएर भन्नुभयो, ‘मलाई बचाऊ ।’

हुन त यसरी आउनु उहाँको तरिका नै हो, जो हामीलाई निकै मन पर्छ । मैले उत्सुक हुँदै सोधें, ‘के भयो सर ?’

उहाँले भन्नुभयो, ‘एक जना विद्यार्थीले ममाथि थेसिस लेख्ने रे, तिमी जसरी पनि उसलाई अरू कुनै टोपिक देऊ ।’ म अलेक्जेन्डरको घोडामा बसेझैं गरी ती विद्यार्थीलाई खोज्दै पुगेँ । अनि भनेँ, ‘ल तिम्रो थेसिसको टोपिकमाथि छलफल गरौं ।’

उनले जवाफ दिए, ‘छलफल के गर्ने सर, म त द माइन्ड अफ प्रोफेसेर डाक्टर अभिनारायण सुवेदीमाथि थेसिस लेख्छु ।’

हामी नयाँ बिल्डिङको एउटा क्लासमा थियौं । मैले सोधें, ‘अनि यो विषयमा तिमीले के–के अनुसन्धान गर्‍यौ, पाठ के–के छन् ?’ उनले भने, ‘मेरो र साथीका क्लासका नोटहरू ।’

उनलाई सम्झाएँ, ‘यो विषय गम्भीर छ । एमए थेसिस होइन, पीएचडीका लागि उपयुक्त छ, अहिले कुनै उपन्यासमा लेख, पछि सरको माइन्डमा काम गर्ने ।’ बल्ल उनी कन्भिन्स भए । अनि समोसा खान गए । म कालु पाँडेजसरी शानले अभि सरको कोठामा पुगेँ । उहाँले अहिले पनि त्यो कुरा बिर्सनुभएको छैन । सरको त्यो डर इआगोले पहिल्यै भनिसकेको छ ।

फेरि नायक–नायिका बनाउनु र जोकर बनाउनुमा धेरै फरक हुँदैन । जोकरको बेग्लै व्यक्तित्व पनि हुन्छ । उसको आफ्नै गम्भीरता पनि हुन्छ । नायक र जोकर दुवैका वैयक्तिक गुण हुन्छन् । नायक र जोकरको एक अन्तर्निहित व्यथा पनि हुन्छ । नायकले समाज, विश्वलाई अगाडि जान प्रेरित गर्छ तर आफू एक्लो हुन्छ । जोकर पनि अरूलाई हँसाउँछ, आफू एक्लै हुन्छ ।

***

आहुति, होम्, परित्यागको तथ्य आज सामाजिक संकट भएको छ । आहुतिमा थोरै मात्र भूल भयो भने ग्रीक वीर हेराक्लेसलाई जस्तो अन्याय हुन सक्छ । रेने गेरार्द ‘सेक्रिफिसल क्राइसिस’ मा लेख्छन्— हेराक्लेस लामो कालपछि आफ्नो सहर फर्किंदा उनका श्रीमती र सन्तानलाई दुष्ट लाइकुसले हत्या गर्न लागिरहेको थियो । तर, हेराक्लेसले त्यसअघि नै लाइकुसलाई मारिदिन्छन् । पछि आफूलाई शुद्ध पार्न हेराक्लेस आफ्नै आहुति दिन तयार हुन्छन् । तर, त्यही दबाबमा उनी पागल हुन पुग्छन् र आफ्नै पत्नी–सन्तानलाई शत्रु ठानेर बलि दिन्छन् ।

हेराक्लेसको यो भयानक समस्या आज हाम्रैबीच मञ्चन भइरहेझैं लाग्छ । हाम्रा नेताहरू पनि हेराक्लेस जसरी नै सहर आएर आफ्नै जनताको बलिदान दिँदै छन्जस्तो लाग्छ । यस्तोमा ‘हेराक्लेस’ हरू सहर फर्कनुको के अर्थ !

***

आज न आहुतिको भावना छ न त नायक । छ त केवल मिडिया, माला अनि स्तुति । खासमा यिनै चीज नायक निर्माणका बाधक पनि हुन् । कसैले कसैलाई अक्षरहरूको पगरी गुथाइदिँदैमा ऊ नायक हुँदैन । हो, कसैलाई ऊ नायक भएको भ्रम भने गराइदिन सक्छ ।

वास्तविक नायक त आफैं जन्मन्छ । ऊ पूर्वी क्षितिजबाट सुन्दर–कुरूप, महिला–पुरुष वा विशाल जनावर, जुनसुकै रूपमा आउन सक्छ । ऊ आफ्नै समयमा आउँछ । हामीले पर्खिनु–नपर्खिनुको कुनै अर्थ छैन ।

प्रकाशित : श्रावण १०, २०७७ १०:४०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×