‘पृथ्वीको ब्रह्मनाल’ बन्दै सहर- विविधा - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

‘पृथ्वीको ब्रह्मनाल’ बन्दै सहर

मानिसहरु ‘पृथ्वी–सहर’ सम्बन्ध विश्लेषण गर्न गलत तथ्य र साँघुरा तर्कको सहारा लिन्छन् । तर, सहरको घोरविरोधी वा घोर समर्थक मात्रै बनेर ‘पृथ्वी–सहर’ सम्बन्ध बुझ्न सकिन्न ।
राम गुरुङ

मान्छेको अर्थतन्त्रमा ‘सहर’ घुसेको झन्डै ६,५२० वर्ष भयो । गएको ७०० वर्षदेखि सहर सुख र समृद्धिको विम्ब बनेको छ । जागिर खाने, व्यापार/व्यवसाय गर्ने र सम्पत्ति कमाउँदै त्यसको उपभोग गर्नेबाहेक अहिलेका लागि सहरको अर्को विकल्प छैन । गाउँमै बस्नेले पनि आफ्ना चीजबीज सहरमा बेचेर सुख आर्जन गर्ने प्रयत्न गरिरहेका छन् ।

मान्छे, जनावर वा पर्यावरण, कुनै न कुनै हिसाबमा सहरसँग जोडिएकै छन् । तर, थुप्रिँदै गएको ढुंगामाटो, सिमेन्ट, गिट्टी, बालुवा, इँटा वा फलामले भने सहरलाई पृथ्वीको जीवन सेलाउने ब्रह्मनालजस्तो बनाउँदै छ ।

अहिले पृथ्वीको केन्द्र नै सहर हो । हावापानी, माटो, पशुपन्छी सबै सहरतिरै खिचिएका छन् । यसलाई प्रविधि र सूचनाले ऊर्जा दिएको छ । गएको दुई पुस्तामा सहरी जीवन मानवीय इतिहासमै लोभलाग्दो र अत्याधुनिक पनि बनेको छ । तर, सहरले पृथ्वीलाई जसरी भोगचलन गरिरहेको छ, त्यो पृथ्वीकै भविष्यमाथि प्रश्न उठ्ने खालको छ । सहरबारे चर्चा गर्दा मान्छेहरू बाँडिन्छन् । ‘पृथ्वी–सहर’ सम्बन्ध विश्लेषण गर्न गलत तथ्य र साँघुरा तर्कको सहारा लिन्छन् । तर, सहरको घोर विरोधी वा समर्थक मात्रै बनेर ‘पृथ्वी–सहर’ सम्बन्ध बुझ्न सकिन्न ।

सहरको परिक्रमा

आजका धेरैजसो सहर एउटै पुर्खाबाट जन्मिए । त्यो पुर्खा इसापूर्व ४५०० को अरेबियन पठार (अहिलेको सिरिया र टर्की) को मेसोपोटामिया सहर थियो । करिब ३,९४२ वर्षअघि नै छालाका टायरवाला चारपांग्रे गाडा बनाउने यो सहरको प्रगति लोभलाग्दो थियो । यसले खेती र व्यापार गर्‍यो । त्यसपछि मानिसमा सम्पत्ति र सुखको तिर्खा बढ्यो । लाखौं वर्ष लामो मान्छे र पृथ्वीको सम्बन्ध फेरियो । पृथ्वी मान्छेको अधीनमा गयो । खनिज तथा पर्यावरणको प्रयोग मानिसले आफू बाँच्न मात्रै गरेन, मान्छेले यसलाई निजी सम्पत्ति थुपार्ने स्रोत पनि बनाए ।

यातायात र सञ्चारको विकास भएको थिएन । यसले गर्दा मेसोपोटामियाको सहरी नक्कललाई पृथ्वी परिक्रमा गर्न करिब साढे चार हजार वर्ष लाग्यो । तथापि गाडामै सीमित व्यापार भने पालडुंगा (सेलबोट) चढेर विश्वभर पुग्न थालिसकेको थियो । पोर्तुगाली क्याप्टेन इस्तिभाओ गमेजले मेसोपोटामियाको युरोपियन नस्ललाई ३,००० वर्षपछि सन् १५२५ मा अमेरिकाको न्युयोर्क पुर्‍याउँदा, त्यहाँका आदिवासी अद्यापि जमिनमाथि खनजोत गर्दै थिए । पोर्तुगाली सम्राट् जोन तेस्रोको नाफाको भोकले पोर्तुगाली व्यापार न्युयोर्कसम्म पुगेको थियो । व्यापारले न्युयोर्कलाई उत्तरी गोलार्द्धको केन्द्र बनायो । अहिले न्युयोर्क १०० वर्षभित्रै विश्व–वित्तीय सत्ताको बादशाह भइसकेको छ ।

महाभारतमा द्वारका, अयोध्या तथा भुवनेश्वरजस्ता प्रख्यात सहर नभएका होइनन् । नेपालमै पनि तिलौराकोट वा कान्तिपुरजस्ता समृद्ध सहर थिए । तर, दक्षिण एसियामा युरोपियन ढर्राको सहर आइपुग्न भने झन्डै २,८३४ वर्ष लाग्यो । सन् १६८६ मा ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनीले कलकत्तामा व्यापार सुरु गरेपछि नै आधुनिक (?) सहर एसिया पसेको हो । चन्द्रशमशेरले सन् १९२२ मा नेपाल ल्याएको गाडी र जुद्धशमशेरले सन् १९३६ मा विराटनगरमा खोलेको जुटमिललाई पछ्याउने हो भने मेसोपोटामियाको सहरी रवाफ नेपाल आइपुग्न करिब ३,१७० वर्ष लाग्यो । हजारौं वर्षमा नेपाल आइपुगेको युरोपियन ढर्राको सहर, गएको ३० वर्षमा दक्षिण एसियामै सबैभन्दा छिटो विस्तार भइरहेको छ ।

व्यापारभित्र पृथ्वी

उत्पादन, वितरण र उपभोगको त्रिवेणी नै सहर हो । यसले मानिसलाई सुख नै दिएको छ । सहरमा बस्ने धेरैको उन्नति पनि भएको छ । सहर अत्यन्तै छिटोछिटो बन्दै छ । यसको निर्माणमा जे प्रयोग भएको छ, त्यो (फलाम, तेल आदि) मान्छेले उत्पत्ति गर्न सक्ने खालका होइनन् । पृथ्वीमाथि निर्भर यी कुराको प्रयोग मुख्यतः किनबेचमा अल्झिएका छन् ।

मेसोपोटामियाले विश्वलाई नाफा के हो सिकायो । झन्डै २,९२२ वर्षपछि युरोप पुगेको व्यापारको स्वादले दुनियाँका सहर नाफामय बने । नाफाले पृथ्वीको ढुंगामाटो र वनपाखा सबै खोतल्न थाल्यो । कोइला र फलामका खानी पृथ्वीको तलतिर पसे । खानीहरू यति गहिरा भए, कोइला निकाल्न खानीभित्र पसेका मजदुर नै बाहिर फर्केनन् । ती खानीभित्रै जमेको पानीमा डुबेर मरे । तैपनि तिनले निकालेका कोइला र फलामले पृथ्वीका सयौं कारखाना चलिरहे ।

खानीमा सामान्य औजार प्रयोग हुन्थे । विशिष्ट प्रविधि र औजार नहुँदा खानीभित्र जम्ने पानीले खानी पुरिरहन्थे । मागअनुसारका फलाम वा कोइलाको आपूर्ति भएन । तर, जब सन् १६८० मा स्पेनका थोमस सेभरीले खानीबाट पानी तान्ने बाफ–इन्जिन बनाइदिए, पृथ्वीको इतिहासले नै कोल्टे फेर्‍यो । पृथ्वीमाथि कष्ट आइलाग्यो । सहरको समृद्धि नै पृथ्वीभित्र खनिने खानीमाथि उभियो । पृथ्वी भत्काउँदै सहर बन्न थाले । लाखौं वर्षमा बनेका खनिज, सयौं वर्षमा हुर्केका जंगल, केही दकशमै खपत भए । सन् १८०४ मा बाफ–इन्जिनलाई रेलमा जोडियो । कोइलाको धूवाँले रेल र पानीजहाज चल्न थाले । बाफ–इन्जिन बनेको १२० वर्षमै लन्डन र बेइजिङ व्यापारले जोडियो । युरोपियन व्यापार पृथ्वीको तीन चौथाइ भागमा पुग्यो ।

सत्रौं शताब्दीयताको ३०० वर्षमा सहर व्यापारमा खुम्चिएन । पृथ्वीमा भएका कोइलादेखि जंगली जनावरसम्म उपभोग गर्ने थलो बन्यो । सहरमा बस्नु, घर बनाउनु मान्छेका लागि प्रगति र प्रतिष्ठाका विषय भए । यसले सिमेन्ट, फलाम, तेल वा कोइला मात्र होइन सुनचाँदीको उत्खनन पनि बढायो । यो नै पृथ्वीमाथि भइरहेको बेलगाम सहरी दोहनको शृंखला हो । सहरको टाउको र पुच्छर नै आर्थिक वृद्धिले जोडेको छ, जसलाई सजिलै बुझिन्न । तर, अलिकति घोत्लिने हो भने यो छर्लंग देखिन्छ । सहरमा जे भइरहेका छन्, ती सबै मानिसलाई ‘अरू–केही–चीज’ थप्न उक्साउने खालको छ । जागिरेले तलब र व्यापारीले नाफा थप्न चाहन्छन् । उद्योगीले अरू थप उत्पादन गर्न खोज्लान् । हो, यस्तै अरू केही गरौं वा थपौं भन्ने होडले नै करिब ६०० वर्षदेखि सहरका हातखुट्टा तन्किरहेका छन्, जसले पृथ्वीको ज्यान बिगारेको छ ।

जब मान्छेले सम्पत्ति वा सुख थप्छ सामान्यतः त्यो नै आर्थिक वृद्धि हो । तर, मानिसले जे–जति थपेको छ, त्यो सबै मान्छेको एक्लो मिहिनेत वा आविष्कारले मात्रै होइन । ती आविष्कारलाई पृथ्वीका खानी, पानी, ढुंगा–माटो, वनजंगल र पशुपन्छीले अकाट्य साथ दिएको छ । मान्छेको आवश्यकताको सूची लामो छ । ठूला घर, गाडी, धेरै बैंक ब्यालेन्स खोज्नु सहरको विशेषता हो । यसले सहरको महत्त्व झनै चुलिएको हो । बढ्दो घरबास र जनसंख्याले घर, गाडी र बाटोको माग पनि बढेको छ । बढेको मागले पृथ्वीको दोहनलाई ऊर्जा दिएको छ । सहरमा भइरहेको फलाम, सिमेन्ट, बालुवा आदिको खपत सहरी इतिहासमै उच्च विन्दुमा पुगेको छ, जसको मूल स्रोत पृथ्वी हो । तर, यसका सीमा छन्, जसलाई अनन्त उत्खनन गर्न सकिन्न ।

पृथ्वी खन्दै पुरिँदै छ सहर

भौतिक विज्ञान र इन्जिनियरिङमा मानिसको अभूतपूर्व चमत्कार सहरकेन्द्रित छन् । लामा फलामे पुल, हजारौं हवाइजहाज, हजारौं रेल गुड्ने रेल–वे र रेल, सानासाना छडीमा अडिएका असंख्य विशाल भवन आदिले मानिसलाई ‘सुखी’ बनाएको छ । अद्भुत भनिएका भौतिक विज्ञान वा चामत्कारिक भनिएका विविध इन्जिनियरिङ– सबैको खुट्टा पृथ्वीमा पाइने जैविक इन्धन, पानी, ढुंगामाटो र फलाममा उभिएको छ । यसको मूल लक्ष्य नै सहरको समृद्धिमा ठोक्किन्छ ।

पृथ्वीमा भएका खनिज (फलाम, तेल, वा अन्य), ती केही वर्षमा बनेका होइनन् । न ती खनिज मान्छेले बनाएको हो । यी त हजारौं/लाखौं वर्षमा बनेका हुन् । अस्ट्रेलियाको ह्याम्स्ले प्रदेशमा गरिएको अध्ययन (२०१४) ले एक टन फलाम बन्न कम्तीमा पच्चीस सय वर्ष लाग्ने तथ्य निकालेको छ । तर, अहिले विश्वमा एकै दिन करिब १४ करोड मेट्रिक टनसम्म फलाम खपत भइरहेको छ । सन् १९५३ यताको ६७ वर्षमा सहर बनाउन मात्रै झन्डै ४ खर्ब मेट्रिक टन फलाम खर्च भयो ।

वर्ल्ड स्टिल एसोसिएसन (२०१९) का अनुसार, सन् २००४ यता सहरलाई बर्सेनि करिब १६ अर्ब मेट्रिकटन फलाम चाहिन्छ । अब पृथ्वीमा लगभग २ खर्ब मेट्रिकटन फलाम बाँकी छ । यही गतिमा खपत भइरहे अबको २० वर्षमा पृथ्वीमा भएको फलाम करिब सकिनेछ । तर, पृथ्वीमा अझै झन्डै ४० प्रतिशत जनसंख्यालाई सहरमा बसाउनै बाँकी छ ।

तेलकै कुरा गरौं । सहर मात्रै बढेको छैन, सवारीसाधनको माग र चापमा पनि उस्तै वृद्धि भएको छ । हरेक दिन विश्वलाई ९ करोड ब्यारेल तेल चाहिन्छ । यो पहिलेको भन्दा ४४ प्रतिशतले बढी हो । बर्सेनि ३६ अर्ब ब्यारेल तेल खपत भइरहँदा, अब १६ खर्ब ब्यारेल तेल पनि बाँकी छैन । यसले मुस्किलले अबको ३७ वर्ष जति धान्ला । यसपछिको अवस्था के होला भन्न सकिन्न ।

इन्टरनेसनल इनर्जी एजेन्सी (२०१९) ले भन्छ— सहर बनाउन र यसलाई अन्य भूगोलसँग जोड्न बर्सेनि ३९ अर्ब १७ करोड मेट्रिकटन सिमेन्ट चाहिन्छ । यति सिमेन्ट बनाउन हरेक वर्ष करिब ४२ अर्ब मेट्रिकटन क्लिंकर (विशेष प्रकारको ढुंगामाटो) पृथ्वीबाट निकालिन्छ । सिमेन्ट एसोसिएसन (२०१७) लाई आधार मान्दा नेपालमै पनि सन् २०२३ सम्ममा सिमेन्टको खपत बर्सेनि १० करोड टनमाथि पुग्ने अनुमान छ । निर्माणमा चाहिने अन्य सामग्रीको आधिकारिक तथ्यांक नै छैन ।

बढ्दो जनसंख्याले सहरिया घरमा उपभोग गरिने फर्निचरको माग चुलिएको छ । फर्निचरका लागि जंगल व्यापक फाँडिएका छन् । फुड एन्ड एग्रिकल्चरल अर्गनाइजेसन (२०१८) का अनुसार, फर्निचर बनाउन लगभग १४ अर्ब क्युबिक मिटर काठ खपत भइसकेको छ । एउटा रूखबाट मुस्किलले २५ क्युबिक मिटर काठ निस्कन्छ । फर्निचरकै लागि बर्सेनि करिब ५५ लाख रूख ढालिन्छन् । विश्वमा बर्सेनि ७० वर्गकिलोमिटर र दैनिक करिब २०० वर्गमिटर वनजंगल मासिइरहेका छन् ।

पृथ्वीबाट गरिने उत्खनन ट्यांकीमा पानी भरेजस्तो होइन, जसलाई रित्तिएपछि भर्न सकिन्छ । सहर बनाउने काम बढेसँगै फलाम, इँटा वा बालुवाको खपत बढेको छ । पृथ्वी पनि रित्तिँदै छ । सहरले गरिरहेको अत्यासलाग्दो खपत मान्छे वा पृथ्वी, कसैको दिगो हितमा छैन । पछिल्ला दशकमा भएका खपत छोटो समयमा छिट्टै भइरहेका छन्, यसले पृथ्वीलाई क्षतविक्षत पार्दै छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ २४, २०७७ १०:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

संकटमा मान्छे

मानवीय अस्तित्व ठूलो संकटमा छ । जलवायु परिवर्तन, विश्व–महामारी, आणविक युद्ध र बिग्रँदो पर्यावरणको क्षतिपूर्ति छैन, जो मानिस स्वयंको विनाशसँग जोडिएको छ । यो विनाशलाई प्रकृतिमाथि भइरहेको चरम दोहनले साथ दिएको छ । अब पृथ्वीमा के होला, सायदै भन्न सकिन्छ । 
राम गुरुङ

मार्च १६, २०२० मा ‘यूएसए टुडे’ ले एउटा रिपोर्ट छाप्यो । डल्भिन ब्राउनको उक्त रिपोर्टिङ कोरोनाले अत्तालिएको अमेरिकी जनजीवनबारे थियो । यसमा सर्वसाधारणका महामारी–मनोदशा समेटिएका थिए । ट्वाइलेट पेपर मात्र होइन, बन्दुक किन्नसमेत लाइनमा बसिरहेका अमेरिकनको कोरोना असरको प्रतिक्रिया, खबरको विषय थियो । बन्दुक किन्ने ग्राहकको तर्क थियो- घरमा बन्दुक नभए महामारीका बेला आफ्नो सम्पत्ति लुटिन सक्छ । त्यसबाट मान्छे महामारीभन्दा मान्छेसँगै डराएको बुझ्न सकिन्छ ।

त्यो समाचार छापिनुभन्दा दुई साताअघि (मार्च ३, २०२०) अस्ट्रेलियन दार्शनिक, टोबी अर्डको गैरआख्यान पुस्तक सार्वजनिक भयो । आफ्नो पुस्तक ‘द प्रेसिपस : एक्जिसटेन्सियल रिस्क एन्ड द फ्युचर अफ ह्युम्यानिटी’ मा उनले मानिसको उपलब्धि (?)ले मानिसलाई नै गर्ने नोक्सानबारे लेखेका छन् । त्यो नोक्सानलाई उनले वैज्ञानिक तर्क र वस्तुगत प्रमाणका आधारमा पुष्टि पनि गरेका छन् । कोरोनापछि अनिश्चित विश्व अर्थतन्त्रको कुरा त छँदै छ । अर्डले पुस्तकमा विश्वव्याधिको मानवीय असरबारे आम–धारणाभन्दा अझै डरलाग्दो जोखिमतिर औंल्याएका छन् । उनको तर्कमा अब मानवीय अस्तित्व नै संकटमा छ । जलवायु परिवर्तन, विश्व–महामारी, आणविक युद्ध र बिग्रँदो पर्यावरणको क्षतिपूर्ति छैन, जो मानिस स्वयंको विनाशसँग जोडिएको छ । यो विनाशलाई प्रकृतिमाथि भइरहेको चरम दोहनले साथ दिएको छ । अब पृथ्वीमा के होला, सायदै भन्न सकिन्छ ।

तर, महामारीको जैविक असर एकैखाले हुन्छ । मानिस संक्रमित हुन्छ । उपचार पद्धति उस्तै भए पनि निष्प्रभावी भए, मानिस मर्छ । यो उमेर वा देशपिच्छे फरक हुँदैन । यसले अमेरिका वा नेपाल, सबैतिर अर्थतन्त्रलाई एकै हिसाबमा थल्याउँछ । व्यावसायिक मन्दी र बेरोजगारी, यसबाट हुने मुख्य नोक्सान हुन् ।

मानवीय हर्कत मिसिएको बाढी

उसो त सबै विनाश मान्छेले मात्रै निम्त्याउँदैनन् । बाढी–पहिरो, भुइँचालो, ज्वालामुखी आदिका लागि मानिस कम जिम्मेवार होलान् । र, यो एकदमै प्राकृतिकजस्तो पनि हो । यसले पनि मानव सभ्यताको नोक्सान त गर्छ नै । जनधन वा बस्ती मासिन्छन् । तर, यो प्राकृतिक दोहनको परिणामभन्दा कम हुन्छ । एकपटक भुइँचालो जान्छ । पृथ्वीको खास ठाउँमा क्षति पुर्‍याउँछ । र, बाँकी सुरक्षित रहन्छन् । तर, मान्छेका अमानवीय हर्कतले त पूरै विश्वलाई नोक्सान गर्छ । यसको प्रभाव र परिणाम अकल्पनीय हुन्छ ।

जंगली जनावरबाट मान्छेमा रोगव्याधि सर्‍यो भनिन्छ । तर, जंगली जनावर मान्छेको सम्पर्कमा कसरी आए भन्ने चर्चा गरिन्न । जंगलमा बासस्थान गुमाएका जीवजन्तुको कुरै हुन्न । बजारमा बेचिने वन्यजन्तु र पशुपन्छीतिर मानिसको ध्यानै जाँदैन । वनजंगल बचाउने विषयमा बहस हुन्छन् । तर, वनजंगल किन मासिन्छन् ? जंगलमा बनेका सहर, व्यावसायिक खेती र त्यसको पर्यावरणीय असरको हिसाब छैन । बाढीले मान्छे र घरलाई नै किन बगाइरहेको छ ? खोला/नदी किन साँघुरिन्छन् ? के खोला–नदीवरपर ठूला बस्ती नबस्ने हो भने अहिले भइरहेको विनाश घट्थ्यो होला ? हो, यी प्रश्नमा नै मानवीय विनाशको चक्र घुमिरहेको हुन्छ ।

विश्वका झन्डै ८२ प्रतिशत सहर नदी/समुद्रको किनारमा छन् । विभिन्न माध्यम हुँदै सहरका उद्योगबाट निस्कने पूरै रासायनिक ढल र वर्षातको पानी नदी/खोलामा मिसिन्छन् । यसले नदी तथा खोलामा अस्वाभाविक चाप बढाउँछ । परिणाम, विनाशकारी बाढीले बढावा पाएको छ । बाढीले बर्सेनि करोडौं मानिस प्रभावित हुन्छन् । इन्टरनल डिस्प्लेसमेन्ट मनिटरिङ सेन्टर (२०१८) का अनुसार, विश्वमा बाढीकै कारण बर्सेनि २ करोड ८० लाख मानिसले घरबार गुमाउँछन् । लाखौंको रोजगारी खोसिन्छ । श्रम र जीविकाका लागि करोडौं मान्छेले थातथलो छाड्छन् ।

पर्यावरणको दोहन

माथि उल्लिखित पुस्तकमा अर्डका थुप्रै झकझक्याउने तर्क छन् । यीमध्ये मानव–निर्मित ‘एन्थ्रोपोजेनिक’ त्रास, सबैभन्दा डरलाग्दा र हानिकारक छन् । मानवीय सुखका लागि प्रकृतिको दोहन अरू बढेको छ । तीव्र जंगल फँडानी भएको छ । खानीको संख्या बर्सेनि थपिएका छन्, जसले मान्छेका पर्यावरणीय सम्बन्ध बिग्रिएका छन् । समयमा वर्षा नहुने मात्र होइन, अहिले मान्छेले जाडो र गर्मी मौसमको अनुमान नै गर्न सक्दैन । जब जडीबुटी वा वनस्पति बेचिने वस्तु बने, यार्चागुम्बु, चिराइतोजस्ता सयौं प्रजातिका औषधिजन्य वनस्पति नेपालमै पनि लोप हुन थालेका छन् ।

विश्वमा अझै पनि ६८ प्रतिशत मानिसले जडीबुटी उपयोग गर्छन् । नेसनल सेन्टर फर बायोटेक्नोलोजी इन्फर्मेसनका अनुसार, विश्वमा विभिन्न ९६० वनस्पतिलाई औषधिका रूपमा प्रयोग गरिन्छ । वैज्ञानिक अनुसन्धानले यो संख्या अझै बढाइरहेको छ । वनस्पतिको उपयोग बढेसँगै बर्सेनि ३ करोड ७५ हजार मेट्रिकटन वनस्पति, जंगलबाट सहर निर्यात हुन्छन् । यसले जंगलभित्रको जैविक तथा वनस्पति विविधतामाथि परेको असरबारे मान्छेको ध्यान गएको देखिन्न । यसरी भइरहेको वनस्पतिको दोहन, पर्यावरणीय उथलपुथलसँग जोडिन्छ, जसलाई मानवीय सभ्यतामा आएको नाटकीय परिवर्तनले साथ दिएको छ ।

ग्लोबल फरेस्ट वाचमा प्रकाशित साराह रुज (२०१८) को अध्ययनअनुसार, पछिल्लो ३० वर्षमा पृथ्वीको इतिहासमै छैटौंपटक सबैभन्दा ठूलो पशुपन्छीको आमलोप (मास एक्स्टिङ्सन) भएको छ । संख्याका हिसाबमा, यो पहिलेको भन्दा १,००० गुणा ठूलो हो । सन् २००० यता मात्रै ४ प्रजातिका जीवजन्तु– फर्म्यासन क्लाउडिड प्रजातिको चितुवा, स्पिक्स मकाउ प्रजातिको सुगा माउन्ट ग्लोरियस टोरन्ट प्रजातिका भ्यागुता र डोडानियन प्रजातिका भालु संसारबाट लोप भइसकेका छन् ।

खनिजको बढ्दो उपभोग

अहिले मान्छेले सुख र समृद्धिका अनेक रूप भोगिरहेका छन् । अझै वैभवशाली बन्दै गरेको सहर अग्ला भवनले भरिएको छ । सडक फराकिला र लामा भएका छन् । हरेक दिन सडकमा कुद्ने मोटर थपिँदै छन् । सहर बनाउन र गाडी चढ्न, बर्सेनि अर्बौं मेट्रिक टन फलाम खपत हुन्छन् । पेट्रोल र कोइलाको उत्खनन अझै बढेको छ । विश्वमा अमेरिकाको उटाह राज्यस्थित बिंहम क्यान्योन माइन्सजस्ता सयौं खानीबाट खर्बौं मेट्रिक टन माटो, पृथ्वीको सतहमा निकालिएका छन् । सोचौं त, यसले पृथ्वी कति खोक्रो भयो होला ? मानिसले सुखको मूल्य किन यति विनाशकारी हुँदै छ ? यसको मोटामोटी हिसाब मात्रैले पनि जोकोहीको मथिंगल हल्लिन्छ ।

विश्व नै सहरीकरणको पछाडि दौडिएको छ । गाउँहरू नगर बनेका छन् । व्यावसायिक हिसाबमा नगर क्षेत्रभित्र ठूला बस्ती तथा घरका व्यवसाय फस्टाएका छन् । नेसनल एसोसिएसन अफ होम विल्डर्सका अनुसार, अमेरिकामा बर्सेनि १० लाख २० हजार घर बन्छन् । यसरी नै विश्वमा बर्सेनि झन्डै दुई करोड साठी लाख घर बन्छन् । यसमध्ये परम्परागत घरको संख्या ७ प्रतिशतभन्दा तल छ । विश्व बैंक (२०१६) को आधारमा भन्नुपर्दा, सहरमा घर बनाउन हरेक वर्ष, १३ लाख वर्गकिलोमिटर जंगल फँडानी हुन्छ । सहरीकरण बढेसँगै घर–बस्ती बसाउन, सन् १९९० यता, २५ वर्षमा ल्याटिन अमेरिका, अफ्रिका र एसियामा मात्रै करिब १० लाख वर्गकिलोमिटर क्षेत्रफल वन–जंगल सखाप भएका छन्, जुन दसौं हजार फुटबल मैदान बराबर हुन आउँछ ।

यो अझै बढ्नेवाला छ । विश्वभर सहरीकरणको दर, ४.१ प्रतिशतले बढिरहेको छ । यसरी हेर्दा, सन् २०५० सम्ममा विश्वका ७ अर्ब मानिस सहरमा बस्नेछन् । हरेक वर्ष १ करोड ७० लाखभन्दा बढी मानिस सहरमा थपिइरहेका छन् । यसैले गाउँलाई गरिएको उपेक्षा र सहरप्रतिको अनावश्यक आकर्षण, मानवीय अस्तित्वका लागि अर्को चुनौती हो ।

यल इन्भायरोमेन्ट (२०२०) ले भन्छ- अहिले विश्वमा सिमेन्ट, बालुवा, गिट्टी तथा इँटाजस्ता निर्माण सामग्रीको खपत, मानव इतिहासमै सबैभन्दा धेरै भइरहेको छ । सन् १९७० देखि यता यो चार गुणाले बढेको छ । निर्माण सामग्रीको खपतले हुने प्रकृतिको दोहनमा बर्सेनि ९.१ प्रतिशतले बढिरहेको छ । अब सोचौं, लाखौं हेक्टर वनजंगल फँडानी हुँदा, त्यहाँ बसोबास गर्ने कति जंगली जनावर विस्थापित वा लोप भए होलान् ?

लाखौं वर्षमा जम्मा भएका प्राकृतिक सम्पत्ति, लगभग सकिने तरखरमा छ । सन् १९७० को दशकसम्म पनि एक जना मान्छेले आफ्नो जीवनकालमा करिब दुई २५० मेट्रिक टन फलाम, तामा, सुनचाँदी, ढुंगा–माटो आदि पृथ्वीमा भएका स्रोतको उपभोग गर्थ्यो । त्यो अहिले १,४३५ मेट्रिक टन पुगेको छ । यो अझै बढ्दै जाने निश्चित छ ।

पिपुल एन्ड नेचरको अप्रिल, २०२० को अंकमा छापिएको जर्नल लेखमा भनिएको छ- पृथ्वीको पर्यावरणमा आएको अस्वाभाविक फेरबदलले मानिसको सामाजिक प्रणालीलाई पनि अस्वाभाविक बदलेको छ । मान्छेका वैज्ञानिक तथा प्रविधिजन्य उपलब्धिले जंगल तथा खानीमाथिको निर्भरता अझै बढाएको छ । उद्योगहरू सुधारिएका छन् । अझै धेरै खनिज र जैविक इन्धन खपत गर्ने मेसिन निर्माण भएका छन् ।

मानवीय आयु र पोषणको प्रश्न

गएको दुई सय वर्षमा पृथ्वीमा नाटकीय परिवर्तन आएको छ । मानिसको औषत आयु बढिरहेको छ । नेपालकै कुरा गरौं । ४० वर्षअघि सरदर ३५ वर्ष बाँच्ने नेपाली, अहिले कम्तीमा ७० वर्ष बाँच्छन् । विश्वभर उद्योग र बजारको भूमिका बढेको छ । सूचना प्रविधि भएको क्रान्तिकारी विकासले आर्थिक वृद्धि चामत्कारिक भएका छन् । विश्वका पाँच अर्ब मानिस, एउटै आर्थिक प्रणालीमा बाँधिएका छन् । खानपान, पोसाक, शिक्षा र सीप तथा जीवनशैली एउटै भएको छ । सुत्ने र उठ्ने समय फरक छ । तर, अमेरिकी तथा नेपाली किसानले तरकारी वा दुग्धजन्य पदार्थ बेच्न बजारमा भोग्ने समस्या उस्तै छन् । अन्नबालीमा लाग्ने रोगव्याधि र रोगव्याधि नियन्त्रणका लागि हालिने कीटनाशक औषधि, एउटै कम्पनीले बनाउँछ ।

विश्वका एकचौथाइ मान्छेले पर्यावरणअनुकूलका पर्याप्त पोषणयुक्त खानेकुरा खान पाउँदैनन् । जनसंख्या बढिरहे पनि माटोको स्वाभाविक उत्पादकत्व घटेको छ । यसलाई व्यावसायिक उत्पादन र बजारको तजबिजमा सल्ट्याउने प्रयास नभएका होइनन् । तर, यसले मानिसको खाद्य सम्प्रभुतालाई समेट्न सकेन । असमान खाद्यको वितरण चर्कियो । जैविक सुरक्षा, जैविक आतंकवाद र प्रविधिको नियन्त्रणमा पुगेको राज्यशासन, मान्छेका लागि कसिलो चुनौतीपूर्ण बनेको छ, जसले मानवीय सुरक्षा र सुख–दुःखलाई पर्यावरणसँग अलग्याएको छ ।

घट्दो पर्यावरणीय उत्तरदायित्व

मानिसको चेतना र आविष्कारको दायरा निकै फराकिलो भयो । आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्टले विश्वभरको अस्पताल, कारखाना तथा विश्वविद्यालय चल्न थालेको छ । बर्सेनि अपत्यारिला वैज्ञानिक आविष्कार भइरहेका छन् । तर, पर्यावरणीय सुरक्षा र सुधारका लागि कम प्रयास भएका छन् । उद्योगधन्दाले उँभो लागेका देशले यसप्रति उति चासो दिएका छैनन् । ज्ञान, साक्षरता, जीवन आयु, गुणात्मक जीवनशैली र समग्र मानवीय जीवनस्तर नै प्रविधि र प्राविधिकको नियन्त्रणमा गइरहेको छ, जुन आम–मानिसले पत्तो पाउँदैनन् । यसले मानिसको प्रकृति र पर्यावरणप्रतिको निर्दयीता थप उक्सिएको छ ।

मानिसको समृद्धि वा सुखको मूलस्रोत पृथ्वी र पर्यावरण नै हो । तर, मान्छेभित्रको सीमाविहीन सुखको अपेक्षाले यसलाई विनाशमाथि उभ्याइदिएको छ । यो कुनै अमूर्त विषय होइन । हाम्रै वरपरका रूखबिरुवा, खोलानाला, समुद्र, पहाड, वनजंगल र वन्यजन्तु हुन्, जसले लाखौं वर्षदेखि मान्छेको सभ्यता र अस्तित्वलाई साथ दिइरहेको छ ।

प्रकाशित : वैशाख २७, २०७७ ०८:३१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×