लकडाउन डायरी : ती ऐतिहासिक दिनहरूको मलामी- विविधा - कान्तिपुर समाचार

लकडाउन डायरी : ती ऐतिहासिक दिनहरूको मलामी

घिमिरे युवराज

काठमाडौँ — बैशाख भरी पनि पानी परिरह्यो । मचाहिँ प्रायजसो अल्छिलाग्दो, निरास, दुःखी, कमजोर, अज्ञानी र कहिलेकाहीँ असन्तुतिल मनस्थितिझै| बाँची रहेँ । निराशा र खालीपन डरलाग्दो हुँदो रहेछ । त्यही पनि एक हदसम्म यो सबैलाई छोपेर बाँच्न सकिने रहेछ ।

सबै ठीकठाक भएजस्तो । बुद्धिमानी, उत्साहित र सकारात्मक भएजस्तो । तर त्यो कति दिन भन्नेचाहिँ मलाई थाहा भएन । एक दिन त बास्तविकता देखिन्छ । यतिखेर म मेरो बास्तविकता के हो भन्नेमा पनि 'कन्फ्युज्ड' छु । ठिकठाक भएको स्वाङ पार्नु बास्तविकता हो कि त्यसभित्रको स्थिति बास्तविकता हो ? यस्तो बेला केही साथीहरुले ध्यानमा बस्न सुझाएका छन् ।

मलाई ध्यानप्रति पहिले कहिल्यै रुचि भएन । २०, २२ वर्षको हुँदा केही अभ्यासमा गएँ । फिटिक्कै रमाउन सकिनँ । केही हप्तादेखि सोचिरहेछु । सुरु गर्न सकेको छैन । लकडाउनमा बसेर पनि समयको सदुपयोग गर्न सकेको छैन । धेरै वर्षदेखि प्रयास गर्दा पनि मेरो निश्चित दैनिकी छैन । हरेक दिनको रुटिन फरक छ । सुत्ने–उठ्ने, खाने–पिउने, पढ्ने–लेख्ने, व्यायाम–विश्राम केहीको निश्चित रुटिन छैन । एउटा असल मानिसको जिन्दगी कहाँ यस्तो हुन्छ ?

बैशाखको अन्तिम साता पनि उसरी नै साँझ पर्‍यो । साँझ ४ देखि ७ बजेसम्म लकडाउन खुल्छ । आकाश धुम्म भएर पनि म किनमेलका लागि बालकोट चोकसम्म पुगें। सुपरमार्केटमा भीड थियो । ‘सोसल डिस्टेन्स’को त्यहाँ कुनै अर्थ थिएन । एकमिटर दूरीको कुरै भएन । एक युवक सुपरमार्केटको ‘पासेज’ छेकेर अर्कोलाई नेपाल सरकारको स्वास्थ्य नीतिबारे सम्झाइरहेको थियो । गफकै सुरमा उसले सिग्नेचर (रातो) हिृवस्की उठायो । म ‘पासेज’मै अड्किएँ । बडो सकसले सकभर अर्को ग्राहकलाई नछोइकन लुनाले भने बमोजिमको सामान किनें । बाहिर पानी छिट्याउन थाल्यो । तुफान बेगझैँ घर आएँ । घर आइपुग्दा झमझम पानी पर्न थाल्यो । म किचेनमा चम्सुरको साग केलाउन थालेँ ।

लुनाले सोधिन्–सबै सामान ल्यायौ ?

मैले भनेँ–अँ ल्याएँ ।

मृत्युको डर कति ठूलो छ । ढोका बाहिरै सिंढीमा छोडेका सामान दिमागमा झल्किन थाल्यो । ती सामानले कम्तिमा ८ घण्टा त्यहीँ ढोका बाहिर अपहेलित भएर काट्नु पर्नेछ । कालो दाल, चना र भटमास, ५ केजी चामल, नुन । लुनाले मलाई ग्लुकोज र हेण्डवास पनि ल्याउनु भनेकी थिइन् । मैले जीवनजल र ‘डिस वास’ल्याएछु । अचेल मलाई आफ्नै कमजोर स्मरण शक्तिले वाक्क बनाएको छ । किन मैले ग्लुकोजको ठाउँमा जीवनजल ल्याएँ ? हेण्डवासको सट्टा डिस वास ल्याएँ ? त्यो सोचिरहँदा चम्सुरको माटोसँगैको जरा भाँडामा हालेर पात चाहिँ फालिरहेको थिएँ । लुनाले नदेख्दै मैले सट्टापट्टा गरेँ । चम्सुरको साग, आधा सुकेको थियो मेरो मनजस्तै । नओइलाएको मनले मात्रै साग राम्ररी केलाइने रहेछ ।

'बैचनी ठ्याक्कै केको हो ?' थाहा छैन । उठेर झ्यालबाट बाहिर हेर्छु । झमझम पानी परिरहेको छ । केही सय मिटर पर टिनको टहरोमा रन्धीर शर्मालाई देखें । ऊ छानोमा चढेर टिनमाथि प्लाष्टिक बिछ्याउँदै थियो । उसले २ हजार रुपैयाँमा जग्गा भाडामा लिएर टिनको टहरो बनाएको हो । उसको ४ वर्षे छोरो ओम र २ वर्षे छोरी दीक्षा यस धर्तीमा बाँच्नकै लागि बडो कस्टकर संघर्ष गरिरहेका छन् । सहरका केटाकेटीले खेल्ने खेलाउना बिर्सिदिनुस् । खुट्टामा चप्पल, पूरै शरीर ढाक्ने लुगा वा शरीरको सरसफाई पनि बिर्सिदिनुस् । तिनले २ छाक अघाउँझी खान पाइरहेका छैनन् । रन्धीर शर्मा र संगीताको टहरोमा सम्भवत अर्को सन्तान आउनेवाला छ । संगीता गर्भवती छे । कति महिनाकी हो मलाई के थाहा ! यी साढे चारजनाको परिवार त्यही टिनले बारेको कोठामा धर्तीलाई टेकेर बसेका छन् (भूमिपुत्रझैं) । धर्ती हिलो छ छानाबाट चुहिएको पानीले । यही ऐतिहासिक सहर भक्तपुरको एउटा यथार्थ हो यो । यस परिवारको दैनिकीको पीडालाई बलियोसँग वर्णन गर्न मेरा शब्दहरु असमर्थ भएकोमा म क्षमा चाहन्छु ।

रन्धीर शर्माका पुर्खा भारतको दरभंगाबाट काठमाडौ आए । ऊ यहीँ जन्मियो । हुर्कियो । स्कुल जान छोडेर बालखैदेखि उसले राजधानीलाई श्रम दिन थाल्यो । पुर्खाको घर ऊ खोज्दै गएन, राजधानीले उसको गुन कहिल्यै देखेन । हरेक दिन बस्ती बाक्लिँदैछ । कंक्रिटका ठूलाठूला घर बनेका छन् । यिनै ठूलाठूला घरहरुका कापमा कयौं रन्धीर शर्माहरु बस्छन् यही सहर बनाउन । घर र बाटाहरुको सिंगारपटार गर्न । रन्धीर शर्मा कार्पेन्टर हो ।

राति अबेरसम्म पानी परिरह्यो । अबेरसम्म ख्याउटे रन्धीर शर्मा, उसका अर्धनग्न छोराछोरी, उसकी गर्भवती श्रीमती र त्यही टहरो सम्झी रहेँ । अरु धेरै छिमेकीका अनुहार पनि सम्झिएँ । गाउँका आफ्नै बाआमाको अनुहार सम्झिएँ । भोलीपल्ट बिहान रन्धीर शर्मालाई भेटेँ । रातभरी छानोमा टाँगेको प्लास्टिक देखाउँदै गौरवपूर्ण बोल्यो :

–‘७ हजार ६ सोमा प्लास्टिक किनेको हो दाइ ।’

–‘राम्रो गर्‍यो । तर उडाउँदैन हावाले ?’

–‘कहाँ उडाउँछ ? रस्सीले जोडले बाँधेको छु ।’

–‘भाइ रन्धीर, २ छोराछोरी हुँदाहुँदै अर्को किन जन्माउन लागेको ? गाह्रो हुन्छ नि हुर्काउन पढाउन ।’ केही दिनदेखि मनमा खेलिरहेको कुरा मैले फ्याट्टै ओकलिदिएँ ।

–‘उसको भागको पाइहाल्छ नि, जति पाउने हो । थोडी मैले दिने हो दाइ ?’

म अवाक भएँ । उसको सोच र विश्वासमाथि व्यंङ्ग्य गर्न मेरो केही हैसियत देख्दिनँ । हाम्रो यस समाजको पद्धतिको, शिक्षाको, चेतनाको संरचनाभित्र लाखौँ रन्धीर शर्माहरु छन् र अझै जन्मनेछन् ।

केही दिनपछि रन्धीर शर्मा फेरि मलाई भेट्न आयो । लगभग चौंसठ्ठी इन्च अग्लो ज्यादै पातलो शरीरको, करीब ५५ किलोको फिस्टे रन्धीर शर्मा विनम्र भएर बोल्यो ‘दाइ’।

–‘मेरो श्रीमतीको जाँच गराउन जानु छ । अलिकति पैसा सापटी दिनुस् न । काम गरेर तिर्छु ।’

मलाई झनन्न रीस उठ्यो । मुर्खझैं आवेशमा उसलाई व्यङ्ग्य बाँणा छोडेछु–‘अस्ति त, उसले पाउने भाग भगवानले दिन्छ भन्थिस् त ? अब किन जँचाउन लानु ? भगवानलाई भन् ।’

आवेशमा मैले उसलाई तँ भनेँ । सधैँ तिमी भन्थें । कमजोरलाई हेप्ने मभित्र अझै यस्ता कतिधेरै कमजोरी छन् । ठ्याक्कै थाहा भए यी-यी हुन् भन्ने थिएँ होला । तर, कमजोरी थाहा पाउनु चानचुने कुरा रहेनछ । म बबुरो त्यही अज्ञानताको सिकार भएँ । बोली फुत्किएपछि पछुताएँ । उसले फेरि उध्रिएको ठाउँलाई सियो धागोले झैँ खिप्यो ।

–‘सबै कुरा त कहाँ दिन्छ भगवानले । थोडाथोडा त आफूले पनि गर्नु पर्छ ।'

–‘त्यो थोडाथोडा भनेको कति हो ?’

रिसाएरै मैले उसाई सोधेँ । ऊ बोलेन । उसलाई त्यो थोडाथोडा थाहा भएर नै मसँग पैसा माग्न आएको थियो ।

मलाई रन्धीर शर्माप्रति दया लागेन ईर्स्या लाग्यो । किनभने ऊ आफ्ना बारेमा म मेरो बारेमा भन्दा बढी स्पष्ट छ । दया त मलाई ईश्वरप्रति लाग्यो किनभने ऊ ईश्वरलाई सहयोग गर्न ऋण खोज्दै हिँडेको छ । रन्धीर शर्मालाई थाहा भयो ईश्वरले सबै थोक गर्न सक्दैन । त्यही ईश्वरले गर्न नसक्ने काम आफ्नो बलबुताले सकेजति फत्ते गर्न ऊ हिँडेको छ । कसमेकम ईश्वर केही गर्न नसकेर पनि हाम्रा शासकहरु जस्तो गफाडी छैन ।

मैले सोचेँ–‘विचरा ईश्वर धन्न यस धर्तिमा रन्धीर शर्माजस्ता मनुवा छन् र तिम्रा दुःखमा मलम लगाउँछन् ।’रन्धीर शर्माको टहरोमा जानु । आफू, श्रीमती र छोराछोरी पानीमा भिजेर पनि भगवानलाई सुरक्षित राखेको छ उसले । उसले ईश्वरलाई काठको कलात्मक घरमा राखेको छ । उसलाई थाहा छ पानीले भिजाउँदा भगवानले आफ्ना लागि प्लाष्टिक ओडाउन सक्दैनन् । रन्धीर शर्माको टहरोमा चुपचाप ईश्वर बसेको छ । राति ईश्वरलाई शौचालय जान गाह्रो हुन्छ भनेर हो कि किन हो, रन्धीर शर्माले ईश्वरको घरभित्र मोटरसाइकलको पिलपिल गर्ने साइडलाइटको बल्ब राखिदिएको छ ।

यी सबै देखेपछि जिन्दगीमा कमसेकम एउटा खत्रा नाटक बनाउने, कमसेकम एउटा खत्रा कथा लेख्ने, कसेकम एउटा खत्रा नाटक खेल्ने सपना स्खलित हुन्छ । मलाई लाग्छ, मसँग रन्धीर शर्माले झैँ भगवानलाई सघाउने हिम्मत छैन । मैले आफैंलाई सहयोग गर्ने क्षमता छैन ।

मेरा आफ्नै दुःख छन् । थिएटर बन्द भएपछि भाडाको चिन्ता छ । कलाकारको तलबको चिन्ता छ । आफ्नै काम र मामको चिन्ता छ । सबैले भन्ने गरेको ‘बाँच्ने’ चिन्ता भएर पनि अरु चिन्ता बढी छ । यी सबै संकट समाधान गर्न नसक्दा बाँच्नु मात्रै झन् मरे तुल्य हुनेछ । सबैभन्दा बढी मलाई आफ्नो प्रतिष्ठा, नाम र इज्जतको चिन्ता छ । ठ्याक्कै भन्नु पर्दा मैले मेरो ईश्वरलाई सघाउन सक्ने सम्भावना कम छ ।

अब थिएटरको स्थिति के हुन्छ त ?

कलाकारहरु कसरी बाँच्छन् ?

लकडाउनमा तपाईं के गर्दै हुनुहुन्छ ?

समय कसरी बित्छ ?

यी सबै प्रश्नको उत्तर मसँग नभएर फोन अफ गरिदिएको छु । केही बाध्यतालाई टार्न नसकेर बोल्छु । आफैंले बोलेका कुरा पत्रिकामा छापिएपछि दिक्दार लागेर आउँछ । वाइयात बोलेछुजस्तो लाग्छ । आजसम्म मैले आफ्नै अन्तर्वार्ता सुन्ने वा हेर्ने हिम्मत गरेको छैन । मैले अहिलेसम्म बोलेका कुरामा कुनै गुदी छैन ।

यसपटकको नयाँ वर्षमा कसैको ‘न्यु इयर रिजोलुसन’मैले थाहा पाइनँ । बैशाख १ फ्यास्सफुस्स भयो । गत वर्षको मूल्याङ्कनसहित अखबारहरु भरिएनन् । बैशाख १ गते भक्तपुरमा मनाइने बिस्केट जात्रा यसपटक मनाइएन । सिन्दुर र अविर छर्दै धिमे र झ्यालीको तालमा नाच्दै सडकमा हिँड्ने हुल देखिएन। कमसेकम यिनले केही उत्साह लिएर आउँथे हाम्रा टोलबस्तीमा । बैशाख बिग्रनुमा चैतको ठूलो हात छ । तर, सबैलाई थाहा छ चैतको कुनै हात हुँदैन ।

चैत महिनामै लकडाउन सुरु भयो । त्यो भन्दाअघि चैत ३ आयो । तर, उराठउराठ आयो । ठिक ३० वर्षअघि चैतमा प्रजातन्त्रको लागि आन्दोलन गर्ने सबै स्रष्टाहरुको नाम समेत मलाई थाहा छैन । अखबारहरुमा धेरैले ‘सिर्जना चैत्र ३’को गौरवमय इतिहास लेखे । धेरै स्रष्टाहरुले एकतन्त्री पञ्चायती शासन ढालेर प्रजातन्त्र ल्याएको महानताको गीत गाए । उसरी नै चैत २६ पनि आयो । कोरोना लकडाउनमै पनि फेरि एकपटक गणेशमान सिंह र चाक्सीबारीको खुब सम्झना भयो । ०४६ को चैतलाई सम्झने धेरै भए । हुन पनि दर्जनौं नागरिकले ज्यान गुमाएर, सयौं अंगभंग भएर लामो संघर्षपछि आएको प्रजातन्त्रको सम्झना कम गौरवमयी होइन ।

जनआन्दोलन २०४६ माथि लेखिएको एउटा तथ्यपरक किताब ‘काठमाडौ स्प्रिङ’सम्झन्छु । प्रत्यक्ष आन्दोलनमा सहभागी देशभरीका हजार जना नेपाली नागरिकहरुसँगको अन्तर्वार्ताबाट जापानी लेखक कियोको ओगुराले तयार पारेको यस किताब पढ्दा पत्तो लाग्छ हजारौं नेपालीहरुको संघर्षपूर्ण ईतिहासबाट जन्मिएको थियो प्रजातन्त्र । त्यस किताबले आन्दोलनको कथामात्र भन्दैन । किताबको पुछारका पानाहरुले गजबका तथ्य भन्छ- प्रजातन्त्रको स्थापनापछि आन्दोलनमा लागेका वा नलागेका को कहाँ पुगे ? तिनले कस्ताकस्ता अवसर र विलासिता पाए ?

कियोको ओगुराको किताब पढ्दामात्रै पनि थाहा लाग्छ प्रजातान्त्रिक आन्दोलन हजारौंहजार नेपाली नागरिकहरुको अत्यन्त्यै संघर्षपूर्ण र महान् योगदान थियो । तर, के त्यो प्रजातन्त्रबाट आम नागरिकहरु लाभान्वित भए ? स्रष्टा आन्दोलनमा समर्पितहरु मध्ये को को कहाँ पुगे ? केही स्रष्टाले सत्ताको तलुवा कसरी चाटे । केहीले सधैँ चाकडी गरिरहँदा पनि अझै अवसरको दाउ कुरिरहे । थोरै स्रष्टा इमान्दार भएर सत्तासँगको दूरीमा अडिग रहे । वा संयोगले ती सत्ताको जुठो भाग खानबाट बचे ।

  • पारिजातलाई पुलिसले पक्डियो ।
  • पारिजातलाई पुलिसले पक्डिएन ।
  • पारिजात त्यहाँबाट एकछिनमै हिंडिन् ।
  • पारिजात भरेसम्म त्यहीँ बसिरहिन् ।
  • म र उसलाई पुलिसले धेरै दुःख दिए ।
  • उसलाई त एकैछिनमा छोडिदिए । मलाई चाहिँ पुलिसले बढी दुःख दिए ।

उतिखेर म निक्कै सानो थिएँ । मेरा फुपु–काकाहरु प्रत्यक्ष आन्दोलनमा थिए । म सुन्थेँ उनीहरुले गाएको क्रान्किारी गीत । ज्यानको बाजी लाएर आन्दोलनमा हिँडेका मेरा फुपु–काकाहरुको जिन्दगी फेरिएन । मेरो गाउँको मने झाँगड, गुत्थी मुसहर वा टुरुवा बातरको दुःख गएन । जेठा राई, खड्का काकाकाकी, पराजुली वा पोखरेलको पनि जिन्दगी फेरिएन । मेरै आमाबाको जिन्दगी फेरिएन ।

चैत विशेष महिना भैदियो । यसले यस देशमा डकडाउन र कोरोना संकटमात्रै ल्याएन । ‘स्रष्टा चैत्र ३०’ पनि ल्यायो । कवि ठाकुर बेलबासेले फोन गर्‍यो । ‘स्रष्टा चैत्र ३० बारे एउटा लेख लेखि दे । एउटा साहित्यिक पत्रिका निस्कँदै छ ।’उक्त अमुक लेखको बारेमा उसको विशेष आग्रह थियो । तत्कालीन ज्ञानेन्द्र शासनको विरुद्ध २०६२ चैत्र ३० गते गुरुकुल पुरानो बानेश्वरमा घटित एउटा विशिष्ट आन्दोलनको कथा हरेक वर्ष फरकफरक मानिसले व्याख्या गर्दै थिए । करीब २ सय ५० स्रष्टाहरु सहभागी उक्त कार्यक्रमलाई हरेक व्यक्तिले आफ्नै दृष्टिकोणबाट हेर्ने भए ।’कवि बेलबासेले भन्यो–‘त्यस दिन जे भएको हो त्यही लेखि दे ।’ अचम्म, म को हुँ त्यत्रो घटनाको लिगेसी बोकेर हिँड्न सक्ने ? इतिहासको विडम्बना वा सौन्दर्य जे भने पनि यही रहेछ सायद । हरेकले आफ्नो किसिमले व्याख्या गर्ने । मैले लेख्ने पनि मलाई नै महान बनाएर हो । लेख्न सकिनँ । नलेखेकोमा ठाकुरलाई ‘सरी’ पनि भनिनँ ।

सिर्जना चैत्र ३ झैँ ३० पनि कतिका लागि राजनीतिक अभिप्रायको एउटा सिंढीजस्तो भयो । सत्ताको नजिक पुग्ने । आन्दोलनका फोटोहरुमा जजसका अनुहार देखिन्छन् तिनलाई सजिलो भयो सत्तासम्म पुग्न । पत्रिकामा नाम छापिएको छ भने पनि झनै उत्तम । त्यसपछि त मैले नै आन्दोलनको नेतृत्व गरेको थिएँ भनिदिए पनि पत्याउने भए । एक लेखकले केही वर्षअघि गरिमा पत्रिकाको जनआन्दोलन विशेषाङ्कमा लेखेको लेख सम्झन्छु । स्रष्टा आन्दोलन चैत्र ३० को गुरुकुल घटना यति चर्चामा आयो प्रगतिशील भनाउँदा कति लेखकहरु ओझेलमा परे । त्यही औडाहा र आक्रोशमात्रै उनले त्यस लेखमा पोखेकी छिन् ? लेखको मूल आशय छ–‘गुरुकुलको घटनाको किन यतिधेरै चर्चा भयो ? आन्दोलन गर्ने असली स्रष्टा त हामी हौं ।’ एकखाले ‘प्रगतिशील’ स्रष्टाहरुभित्रै कसको योगदान ठूलो भन्ने होडबाजी चल्यो, चलिरहेछ । निश्चित पद र स्वार्थका लागि यस्तो भयो, भइरहेछ ।

  • एकेडेमीमा जानको लागि
  • विश्वविद्यालयमा जानको लागि
  • विकास बोर्डमा जानको लागि
  • गोरखापत्र र राससमा जानको लागि
  • पुरस्कार र सम्मान थाप्नको लागि

यस्तो भएपछि सत्ता र राजनीतिक दलले स्रष्टाहरुलाई सधैँ प्रयोग गरिरहे । स्रष्टा भएर हैन पार्टीको प्रतिनिधित्व गरेर ती संस्थाहरु चलाउन पुगेका स्रष्टाहरु कला साहित्यको विकासका लागि भएनन् । नागरिकका लागि भएनन् । अहिले ती संस्थाहरुको हविगत हेर्नुहोस् । प्रिय मित्र ठाकुर त्यसैले तैँले अनुरोध गरेको लेख मैले लेख्न सकिनँ । तर, त्यस आन्दोलनसँग सम्बन्धित केही दृश्य मेरो मगजको स्मृति फोल्डरमा सेभ छ । पुरानो बानेश्वर चोकमा पुलिसको डण्डाले चुटिएका कलाकार देशभक्त खनालको घडी फुटेर ठ्याक्क १२ बजेर ३ मिनेटमा रोकिएको छ । गुरुकुलभित्र पुलिसले हानेको गोलीको खोका किरण मानन्धरको क्यानभासमा टाँसिएको छ । त्यही क्यानभासमा श्यामलको कविता छ । अँ साँच्ची ठाकुर, आन्दोलनमा गणतन्त्र जिन्दाबाद भन्दै चिच्याएको तेरो तस्विर अखबारहरुमा देखेँ । म त्यसैमा खुशी भएँ ।

आन्दोलन गज्जबको लाइसेन्स रहेछ सत्ताको स्वाद चाख्ने । स्वयं प्रधानमन्त्रीले दर्जनौपटक ‘१४ वर्षे जेल’को लाइसेन्स प्रयोग गर्नु भएकोछ । जब उहाँको कुर्सी धर्मराउँछ, उहाँले यही कार्ड प्रयोग गर्नु हुन्छ र टेलिभिजनमा दम्भ भरिएको अनुहार देखाएर भन्नुहुन्छ– म यही देशका लागि १४ वर्ष जेलमा बसें । कठोर यातना भोगें । के अब मैले त्यसको बदला १४ वर्ष शासन गर्न नपाउने ? नाथे जनताहरु हो, मेरो जेल जीवनबाट सिक र चुपचाप लकडाउनको पालन गर । घरबाट ननिस्क । म सत्ताभोगको रहरबाट नघाउन्जेल क्वारेन्टिनमा बस ।’

पटक पटक । धेरै पटक हजारौं जनताको संघर्षपूर्ण आन्दोलन र बलिदानीले आएको यस लोकतन्त्रमा संघर्षको हिसाबकिताब केवल सत्ता भोगीहरुले गर्छन् । यस्तो भएको कमसेकम ३० वर्ष भयो । जसरी पञ्‍चायतले यस मुलुकलाई ३० वर्षसम्म बेहाल बनायो ।

थिएटर लकडाउन भएको ठ्याक्कै एक महिना हुँदै थियो । शिल्पी थिएटरको स्थापना दिवस पनि त्यही दिन पर्‍यो । चौध वर्षअघि पहिलो लोकतन्त्र दिवसको अवसर पारेर ठूलो उत्साह र सपना बोकेर शिल्पी थिएटरको विधिवत उद्घाटन गरेका थियौं । रंगमञ्चबाटै पूरै देशलाई रुपान्तरण गर्छौ भन्ने कति ठूलो भ्रम थियो हाम्रो । कमसेकम मेरो । यी १४ वर्षमा कति भ्रम भत्किएर गए । नयाँ सपना कसरी पलाए ? एउटा घच्चीको लेख लेख्ने ईच्छा थियो । लोकतन्त्र र शिल्पीलाई जोडेर भयंकर ठूलो आदर्शवादी लेख पनि लेख्न सकिन्थ्यो ।

‘शिल्पीका १४ वर्षे गौरवशाली ईतिहास’ भनेर पनि लेख्न सकिन्थ्यो । ‘हाउ शिल्पी कन्ट्रिब्युटेड टु सोसियोपोलिटिकल चेन्ज इन नेपाल’ भनेर पनि ठोक्न सकिन्थ्यो । ‘हाउ शिल्पी क्रिएटेड अ न्यु हिस्ट्री इन नेपाली थिएटर’ भनेर हुँकार पनि गर्न सकिन्थ्यो । कुनै क्वालिटिका अखबारहरुले नछापे बर्गेल्ती अनलाइन पत्रिकाहरु मध्ये मेरा एक मित्रले त छापिदिन्थे नै । सिडियो कार्यालयमा संस्था दर्ता गराएर कामै नगरी हरेक वर्ष सरकारी बजेट हसुर्ने कति संस्था छन् यस देशमा । एकैपटक रजत र गोल्डेन जुब्ली मनाउने पनि संस्था छन् यहीँ । तर, आफ्नै कुरा गर्दाचाहिँ सन्तोषजनक कत्ति भएनछ । फर्की हेर्दा आफूले गरेको कामको महत्व फगत मृगतृष्णा जस्तो रहेछ । यत्रो वर्षमा कत्ति पनि पुगिएनछ । म आफैं कतै पुगेनछु । सम्झन्छु, सम्झनलायक केही छैन मसँग । फगत कामको रिपिटेसन गरिएछ । हजारौं वर्षदेखि मान्छेले भात खाएझैं खाइएछ ।

हरेक मानिसको पहिचान ३ किसिमको हुन्छ रे । उसले आफूलाई ठानेको, अरुले उसलाई मानेको र तेस्रो चाहिँ ऊ खासमा जस्तो छ त्यो । यो कसले भनेको हो ? बुद्धले ? दलाई लामाले ? गान्धीले ? ठ्याक्कै सम्झन्न । तर मैले कतै पढेको हुँ । विचारहरुको कपिराइट कसरी राख्ने मान्छेहरु माथि ? एकजना छन् यहाँ लेखक- संसारका धेरै व्यक्तिहरुको यस्तै विचार जोडेर किताब लेखिदिए । सबै विचार आफ्नै बनाएर । पुरस्कारै पाए प्रशस्त । माया एन्जेलोले उहिल्यै भनिन्–‘होप फर द बेस्ट, प्रिपेयर फर द वर्स्ड ।’अचेल यो भनाई आङसाङ सुकीको नामले प्रसिद्ध छ । बेन्जामिन डिस्राएलीले माया एन्जेलो जन्मिनु वर्षौअघि नै भनेका रहेछन्–‘आइ एम प्रिपेयर्ड फर द व्वर्स्ट बट होप फर द बेस्ट ।’ उनीभन्दा अघि पनि पक्कै कसैले यस्तै भनेको हुनु पर्छ । त्यसो भए के नयाँ सम्भव छ ? कसैले नसोचेको, कसैले नगरेको, कसैले नबाँचेको जीवन कसरी बाँच्ने ?

म प्रसंसा सुन्न चाहन्छु

म प्रसंसा मात्रै सुन्न चाहन्छु

म आफ्नो मात्रै प्रसंसा सुन्न चाहन्छु

मान्छेको चौथो अनुहार पनि हुन्छ भन्ने अहिले सोच्छु । भोली यस्तो नसोच्न सक्छु । म आफूलाई जे ठान्छु त्यसमा पनि म सन्तुष्ट छैन । र, म आफूलाई फरक देखाउने कोसिस गर्छु मानिसहरुका बीच । जनावर वा वस्तुहरुका बीच पनि । म सँधै प्रिटेन्ड गर्छु म आफैंले ठानेको भन्दा विशेष देखिन । बनाएर बोल्छु । आदर्शका भएनभएका कुराहरु जोडेर, संघर्ष र जीवनका विशेष कपोलकल्पित विशेष कथा बनाएर । त्यसबखत कस्तोखालको संघर्ष कथाको डिमाण्ड छ बजारमा म त्यस्तै भनिदिन्छु ।

‘बाल्यकालमा तपाईँ कस्तो हुनुहुन्थ्यो ?’

एउटा अन्तर्वार्तामा म चकचके थिएँ भनिदिन्छु । अर्को अन्तर्वार्तामा ज्ञानी थिएँ भनिदिन्छु । एउटा अन्तर्वार्तामा म ज्यादै दुःखले हुर्किएँ भनिदिन्छु । अर्को अन्तर्वार्तामा म जन्मिने बित्तिकै चित्र कोरेँ भनिदिन्छु । कहिले देवकोटासँग खसीको भुटन खाएको भनिदिन्छु । कहिले पारिजातसँग गाँजा तानेको भनिदिन्छु । अलिकति नारायण गोपाल जोड्छु । अलिकति नातिकाजी, अलिकति तारादेवी, बालकृष्ण सम, रिमाल, मास्के, लामिछाने, आइबी राई वा बल्लभ ।

‘ए प्रभावको कुरा ?’

बुद्ध, अब्राहम लिंकन, ब्रेख्त, कार्ल मार्क्स, गान्धी, आमा, बीपी, मदन भण्डारी । आफ्नै चौथो अनुहारको खोजी वा निर्माणको यात्रा निक्कै कष्टकर ठान्छु । तर, यही नै प्रिय छ किनभने यो अनुहार कस्तो हो थाहा छैन । म आफैंले आफूलाई कस्तो बनाउन खोजेको हो ठ्याक्कै थाहा छैन । वा मेरो वशको कुरा पनि हैन ।

यसपटकको लोकतन्त्र दिवस त बिति गयो । शिल्पी थिएटरका लागि खत्रा लेख लेख्न सकिएन । ६ वर्ष भएछ हातमा बोकेको 'बेस्ट अफ डि एच लरेन्स' पनि । पढि सकिएन । किताबहरुका रासमा शंकर लामिछाने हेर्छु । पढिसकेको उनको कथाहरु पनि सम्झना छैन ।

पढ्न कति बाँकी छ ।

पढेको जति बिर्सिसकिएछ ।

हेर्न कति बाँकी छ ।

हेरेको जति सम्झनामा छैन ।

सुन्न कति बाँकी छ ।

सुनेको जति याद छैन ।

मैले धेरैपटक आफूलाई अध्ययनशील र बौद्धिक देखाउन किताबहरुको चाङ अगाडि बसेर फोटो खिचेको छु । तर, मैले नपढेका ती दर्जनौं किताबहरुले मलाई सताउँछन् । किनेर त थुपारेको छु तर पल्टाएको छैन । मैले कार्ल मार्क्सको रातो किताब पढेको छैन । फिडेल क्यास्ट्रोको दुई फरकखालका बायोग्राफीको ठेली पल्टाएको छैन । नहेरेका ती एकसेएक फिल्मले पिरोल्छ । लेख्न नसकेका केही कथाका पात्रहरुले आक्रमण गर्छ ।

ब्रेख्तका मात्रै नाटक पढे पनि जिन्दगी जानेरहेछ । समका मात्रै कृति पढे पनि केही वर्ष बित्ने रहेछ । पिटर ह्यांकेका ३० वटा किताब मध्ये जम्मा एउटा बल्ल बढेंछु । ताना शर्माको 'बेलायततिर बराल्लिँदा' छिचोल्नै सकिनँ । अरु धेरै किताब १० पृष्ठबाट अघि बढ्नै सकिनँ । कुनै कुनै त १० सम्म पनि पुग्न सकिनँ । संसारका कति महान् लेखकको मलाई नाम मात्रै थाहा छ । संसारका कति महान् लेखकको मलाई नामसमेत थाहा छैन ।

संगीत, फिल्म, चित्रकला, फोटोग्राफी, साइन्स, मोनसान्टो, अल्ट्रा फेमिनिज्म, पोलिगामीका बारेमा बुझ्न बाँकी छ । बरु भोकै पेट होस्, यतिखेर नेपाल भारतको सिमानाको ऐतिहासिक डकुमेन्ट अध्ययन गर्नुछ । नत्र अराष्ट्रिय होइने डर छ । नियतिले कुनै दिन हरेक नागरिकलाई नेपाल-चीन सिमानाका ऐतिहासिक डकुमेन्ट अध्ययन गर्न बाध्य बनाउने छ । त्यसबाहेक विश्व कोरोना समाचार पनि हेर्नु नै छ ।

अचेल हरेक दिन टोलमा प्रहरीहरु साइरन बजाउँदै आउँछन् । पसलहरु खुल्ला छन् कि हेर्न आउँछन् । तर, कोही बिरामी छन् कि ? खान नपाएका छन् कि ? हिंसामा परेका छन् कि भनेर कोही सोध्न आउँदैनन् । पसल बन्द गर्न र हरेक नागरिकलाई घरघरमा थुन्न आइपुग्न भ्याउने स्रोत साधन रहेछ सरकारसँग । यही सरकार नागरिकको हालखबर बुझ्नचाहिँ किन आउन सक्दैन ? छक्क पर्छु । हरेक दिन प्रहरीले ‘कोरोना–माइकिङ’गर्छ । त्यस दिन पनि प्रहरीले ‘घरभित्रै बसौं’भनेर माइकिङ गर्दै हिँडेको एकैछिनपछि छिमेकमा रुवाबासी र झगडा सुनियो । बाहिर निस्किएर हेरेँ । लोग्नेले स्वास्नी भकुर्दै थियो । छिमेकी आएर छुट्याए । स्वास्नीचाहिँ रुँदै घरभित्र पसी । जाँडले टिल्ल लोग्ने फतफताउँदै बटारिएका २ थान खुट्टा लिएर टोलतिर हिँड्यो । एकैछिनमा स्वास्नीचाहिँ दुईवटा पोको बोकेर फतफताउँदै हिँडी ।

  • ‘कति सहनु ? अब म योसँग बस्न सक्दिनँ । अब पनि म योसँग बसें राती घाँटी थिचेर मार्छ ।’
  • ‘ए कहाँ जान लागेको साँझको बेला ? यी छोराछोरीको बिचल्नी हुन्छ ।’
  • ‘तेस्को पनि सन्तान हुन् नि । त्यसैले हेर्छ होला नि । मैले हेर्ने भए मलाई यसरी दुःख दिन्थ्यो ?’

उनीहरुका तीन छोराछोरी कतै खेल्न गएका थिए । बाउआमा दुईतिर बाँङ्गिएको एकछिनपछि तिनीहरु आइपुगे । सँधैझैं आमाबाउको झगडा उनीहरुले चाल पाइसकेका थिए सायद । निरिह हेरिरहे । हामीले पनि ट्वाल्ल ती केटाकेटीलाई हेरिरहृयौँ । झगडाको बारेमा टोलको कसैले नजिकैको प्रहरी चौकीमा खबर गरेछन् । कोरोना संकटको बेलामा हिंसा गर्नेलाई समाएर लान नसक्ने कुरा चौकीले जानकारी दिएछ । विराटचोक मोरङको विकाश राई र भोजपुरकी मञ्जु राई यही टोलमा डेरा गरेर बस्छन् । यी दुबै घर निर्माण मजदुर हुन् । लकडाउन उलंघन गर्ने मञ्जु राईलाई सायद सरकारले कारबाही गर्छ । गोलीसमेत हान्न आदेश दिने सरकारले के साँच्चै नागरिकको ज्यानको चिन्ता लिन्छ ? नत्र घरभित्रै बस्दा मञ्जु राईको ज्यानको जिम्म कसले लिन्छ ?

  • हातमा भारी बोक्ने नाम्लो बोकेका सुर्यबहादुर तामाङ किर्तिपुरको सडकमा मृत भेटिन्छन् ।
  • ‘उच्च जाती’की युवतीसँग प्रेम गरेको भन्दै रुकुम चौरजहारीका गाउँलेहरुले नवराज बिकलाई कुटेर मार्छन् ।
  • कोरोना भाइरसबाट ६८२ जना संक्रमित, ४ जनाको मृत्यु ।

(नोटः यस देशमा कोही पनि भोकमरीबाट मर्ने छैनन् । कोही त्यसरी मरेँ भन्छ भने त्यसको लासलाई भए पनि दण्ड दिनु । सोसल डिस्टेन्स मेन्टेन गर्ने बेलामा प्रेम गर्दै हिँड्नेलाई दण्ड दिनु हाम्रो राज्य व्यवस्थामा स्वाभाविक हो । हाम्रो शासन रहुन्जेल विशेष जाति, धर्म, वर्ग र पदको वर्चश्व रहन्छ । नेपालीहरुको रोगप्रतिरोध क्षमता बलियो भएको हुनाले कोराना भाइरसबाट मानिस मरेको भनेको समाचार मिथ्या हो । तर, विश्वस्वास्थ्य संगठनलाई सम्मान गर्दै यो आरोप स्विकारिएको हो ।)

शासकहरु जस्तै एउटा वर्ग छ सहरमा । र, गाउँमा पनि । जसलाई महिनौं लकडाउनले पनि केही असर गर्ने छैन । त्यो वर्गलाई देखेको हुँ मैले ७२ सालको भूकम्पमा अनि नाकाबन्दीमा । उनीहरुलाई ग्याँस, पेट्रोल, डिजेल र महंगा रक्सीको कहिल्यै अभाव भएन । आज पनि उनीहरुको बिलाशीता र सुखमा केही कमी आउनेछैन । लडकडाउनमा तिनले नै पाउनेछन् बाहिर निस्कने पास । र, खुल्ला सडकमा मस्ती गर्छन् । शासक र तिनका आसेपासेहरु पनि यसरी नै गुडेका छन् सडकमा । ती केही प्रतिशत मानिसहरुका लागि लकडाउन फगत एक बिलाशीता बनेको छ । बाँकी नागरिकहरु जेजस्तो होस् घरभित्रै बस । चाहे हिंसा होस्, बलात्कार होस् । या अन्य विरामी परोस् । लकडाउन एउटा उत्सव हो यो विक्षिप्त सत्ताको । भयंकर बिलाशीता हो शासकहरुको । र, प्रहसनमा माहिर शासक गौरवका साथ टेलिभिजनमा उही पुरानो दम्भी अनुहार देखाउँदै जनतालाई अर्डर दिन्छ–‘लकडाउन सेलिब्रेसन गर । लकडाउन सक्सेसको दिपावली गर ।’

पिउन छोडेको महिनौंपछि सरकारको दिपावली सम्मानमा म एकखिल्ली पाइलट चुरोट सल्काउँछु । र, चैत–बैशाखमा आइपरेका ती ऐतिहासिक दिनहरुको मृत्युको मलामी हिँडेकी राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री र तिनका आसेपासेहरुको सम्मानका खातिर त्यही चुरोटको धुवाँ आकाशमा फुङ उडाउँछु । एकदिन, लकडाउन नसक्किँदै, यिनै शासकहरुको सम्मानमा नाङ्‍गै हिँड्ने अवस्था आउला कि यही सहरमा । र, त्यसका लागि आफ्नै विक्षिप्तताको उत्सर्घ पर्खिरहेको छु । मलाई थाहा छ त्यसपछि फेरि शासकहरुले दिपावली गर्नेछन् समृद्धिको ।

प्रकाशित : जेष्ठ १३, २०७७ १२:४९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कोभिड १९ : दैनिकीको अनौठो क्रमभंगता

घिमिरे युवराज

अरू बेला वास्तै नगरिएका चिजहरू वास्ता हुन थालेका छन् । बेतुकका र अर्थहीन लाग्ने कुराहरू अचानक मूल्यवान् भएका छन् । कोभिड–१९ को विश्वव्यापी संक्रमणले करोडौँ मानिसझैँ म पनि एकान्तवासमा छु । सहरभन्दा अलिक पर । जिल्ला भक्तपुर हो तर भक्तपुर सहरभन्दा निकै पर । कौशलटार स्टेसनबाट करिब ३ किलोमिटर दक्षिणमा एउटा गाउँ छ, सिरुटार । यही गाउँको एउटा एकतले घरमा ‘लडकडाउन’मा छु म ।  

मार्टिन क्रिम्पको नाटक ‘द सिटी‘ जस्तै भएको छ जीवन । नाटकको पात्र क्रिसलाई आफ्ना बच्चाहरूको कोठामा ताला छ कि छैन भन्ने पनि थाहा हुँदैन । जागिर फुस्किएपछि ऊ घरमा छ । आफ्नै घरमा पहिले कहिल्यै महसुस नगरेका धेरै कुरा अहिले महसुस गर्दै छ । सहरका उस्तै घर र उस्तै बगैँचाबीच आफ्नो घरको बगैँचा के कारणले फरक छ भन्ने पनि थाहा थिएन उसलाई । छिमेकी जेनीले भनेपछि चाल पाउँछ । आफ्नो पद र स्वतन्त्रता गुमाएपछि मान्छेले धेरै कुरा बुझ्छ तर त्यतिखेरसम्म धेरै ढिलो भइसकेको हुन्छ ।

झ्यालबाट हेर्छु, चमेली कति मजाले मौलाएको छ । मुन्तलाको पात कोमल अनि कलिलो, आँखालाई शीतल मिल्ने हरियो भएको छ । एभोकाडोमा पनि नयाँ पालुवा पलाएको छ । यसमा पहिलो पटक फूल लाग्न थालेको देखेर लुना निकै उत्साहित छ । वरिपरि चरा आउन थालेका छन् । झ्यालबाटै चिरबिरचिर सुन्छु । छतमा लुनाले पानी राखिदिएकी छ चराहरूलाई । केही काँक्रा, फर्सी र करेलाका बिरुवा यही एकान्तवासको बेला रोप्न भ्यायौँ । बढ्न थाले । यस्तो लाग्छ, हजारौं वर्षपछि पहिलो पटक यो जगत्का सारा वनस्पति खुसी छन् । चराचुरुङ्गी, कीरा–फट्याङ्ग्रा, जलचरथलचर, सारा जनावर आनन्द महसुस गरिरहेका छन्, जस्तो म महसुस गर्छु । सायद यतिखेर संकट र त्रासमा मान्छे मात्र छ । मान्छे मृत्युदेखि डराउँछ, यो कुनै नौलो कुरा भएन । तर, एउटा भाइरसले सारा बम–बारुद, युद्ध रोकिदिन्छ । संसारलाई ध्वस्त गर्ने एकसेएक हतियार भएर पनि निहत्था भएको छ मान्छे । जनावर र वनस्पतिले हाम्रो दुर्गति हेर्दै होलान् । वा यो ब्रह्माण्डका अन्य ग्रहमा पनि प्राणी छन् भने तिनले पृथ्वीवासीको यो संकट हेर्दै होलान् ? कोरियन फिल्म पोएट्रीमा कविता लेखन तालिम लिइरहेकी एक वृद्धा रूखमुनि गएर चराहरूको चिरबिर सुन्छिन् र भन्छिन्, ‘हजारौँ चराहरू गीत गाइरहेका छन् । तर के गीत गाइरहेका छन् बुझ्दिनँ ।’

बुसान– म मेरा सहकर्मी र छिमेकीहरूको चासो र चिन्ता बुझ्छु । त्यसैले म यो विश्वविद्यालय भवनको लिफ्ट प्रयोग गर्दिनँ । र, नवौँ तलामा रहेको मेरो अपार्टमेन्टमा पनि म सिँढी नै प्रयोग गर्छु ।
४७ वर्षे पार्कले विशेष कक्षमा ९ दिन बिताए । त्यसपछि १४ दिन आइसोलेसनमा बसे । तंग्रिनका लागि थप १० दिन अस्पतालमै बसे । अझै पनि वरिपरिका धेरै मानिस मलाई रोग छ भन्ने ठान्छन् । पार्क अस्पतालमा भएको बेलामा छिमेकीहरू आफ्नो घरअगाडि आएर कराएको उनकी आमाले सुनिन् । ‘यो घरको छोराको कारणले हामी पनि मर्ने भयौँ ।’
– इन्डिया टुडे, ३१ मार्च २०२०


आफ्नै अनन्य मित्रलाई अँगालो मार्न डराउँछु म । हिजो करप्प हात अँठ्याएर मित्रता जाहेर गर्ने साथी परैबाट हात हल्लाएर तर्किन्छ । आफ्नै परिवारबीच आदिम अन्धविश्वासी छुवाछुतजस्तो पुनरावृत्त भएको छ जीवन । सबै योजनाहरूको तालिका भत्किएको छ । समयले हामीलाई आफ्नो तालिकामा राख्छ कि हामी समयलाई आफ्नो तालिकाअनुसार विभाजन गर्छौँ ? आफ्ना सपना, योजना र कार्य सम्पादनलाई हामी व्यक्तिको क्षमता र कौशलसँग दाँज्छौँ । धेरै व्यस्त, काम भएको र धेरै योजना बोकेको मानिसलाई आमसमाजले चासो दिने संस्कार थियो, छ । कार्य व्यापार र योजना नभएका मानिसप्रति परिवार र समाजले सधैँ प्रश्न गर्थ्यो, गर्छ । केही समयअघि एउटा टेलिभिजन कार्यक्रममा राजनीतिक विश्लेषक आहुतिले भने, ‘संसारमा अरूको मजदुरी गर्ने प्राणी भनेको मान्छे मात्रै हो । अरू सबै प्राणी आफ्ना लागि (घर बनाउन र खान) मात्रै काम गर्छन् । यसरी मैले पहिला कहिल्यै सोचेको थिइनँ ।

तर मान्छेलाई बस्ने ठाउँ र खानाले मात्रै पुगेन । अरू जनावरभन्दा पहिले मान्छेको महत्त्वाकांक्षा सायद लुगाबाट सुरु भयो । त्यसपछि जिब्रोबाट । पकाएर खान थाले पछि मान्छेले स्वाद थाहा पायो । मान्छेको लागि छाला र जिब्रो महत्त्वपूर्ण भयो । खानाको परिकार, लुगाको किसिम, वासस्थानको किसिम यी तीन कुराले मान्छेलाई अरू प्राणीभन्दा फरक बनायो । सायद लुगाले शरीर छोप्न थालेपछि मान्छेमा यौनांगप्रति बढी उत्सुकता भयो । अलिअलि पढेका, सुनेका र बाँकी कल्पना मिसिएर मनमा अनेकौँ कुरा खेल्छन् । ट्विट गर्छु– ‘खाने कुरा उब्जाउने र रोगको उपचार गरिदिने, यी दुई नै सबैभन्दा महान् रहेछन् । अरूचाहिँ त्यसपछिका कुरा रहेछन् । अरूचाहिँ क्रमशः त्यसपछिका प्राथमिकता रहे ।’ अरूका फेसबुक, ट्विटर स्क्रोल गर्छु । कोरोना भाइरसकै कहर छ जता पनि ।

कोभिड १९ का कारणले हिजो साँझ ७ बजे मेरो बुबाको मृत्यु भयो । मेरी आमा क्वारेन्टाइनमा छिन् र उनी पनि संक्रमित छिन् । मेरो बुबाको अन्त्येष्टि समारोह गर्न दिइएन । मेरी आमालाई म ५ फिट परै बसेर झ्यालबाट चियाउन सक्छु । आमाले हामीलाई पनि भाइरस सर्ला भन्ने चिन्ताले निवेदन गर्दै झनिन्– ‘तिमीहरू यहाँबाट जाओ ।’
– सोनाम, ट्विटर (@sonamhasleft)

बेडरुम, लिभिङ रुम, पुस्तकालय, किचन, ट्वाइलेट र घरको छत सिंगै ब्रह्माण्डजस्तो छ आजकल । हामी यस घरमा बस्न थालेको ८ वर्ष पुग्यो । यसरी घरमा बसेको पहिलो पटक हो । चैत ११ भन्दा अघि सम्भवतः कुनै दिन थिएन, म पूरै २४ घण्टा बाहिर ननिस्की घरमै बसेको । हरेक दिन बिहानदेखि बेलुकासम्म थिएटरमै हुन्थेँ । बिहान ७ बजे थिएटर क्लासका लागि पुगिसक्नुपर्थ्यो । दिनभरि रिहर्सल वा अन्य काम । साँझ नाटक । यही दैनिकी चलिरहेको थियो, ८ वर्षदेखि । मंगलबार बिदाको दिन पनि म पूरै घर बसेको कुनै रेकर्ड थिएन । तर, यसपटक घरमै देखेर छिमेकीहरू मुस्कुराउँछन् । भन्छन्, ‘लकडाउनले कमसेकम छिमेकीको अनुहार देख्न पाइयो ।’

आइसल्यान्ड– प्रसिद्ध रियालिटी सो स्टार ओलिभिडा बकल्यान्डले एकलवासका लागि ठूलो घरको पुनर्निर्माण गरिन् र लोग्नेलाई सँगै राखिन् । तर कोरोना भाइरसको लकडाउनको समय बिताउन उनले अर्को उत्तम उपाय गरिन् । इन्स्ट्राग्रामका २.३ मिलियन फलोअरहरूलाई उनले आफ्ना भित्री वस्त्र मात्रै लगाएको तस्बिर र भिडियो राखेर चकित पारिन् ।
– डेलीमेल, ३१ मार्च २०२०

घरप्रति मलाई कहिल्यै मोह भएन । काठमाडौंमा आफ्नै घर होला भन्ने पनि थिएन । अहिले पनि लाग्छ, मजस्तो कमजोर आर्थिक स्थिति भएकाहरूले घरका लागि समय र सम्पत्ति खर्चनु भनेको आफ्नो इच्छा र आनन्दको तिलाञ्जली दिनु हो । घर बनाउन लाग्ने सम्पत्ति र शक्तिलाई आफ्नो काममा दिन सके जीवन धेरै सहज हुने रहेछ । त्यसको विकल्प यस देशका सहरहरूमा कोठाभाडा ‘रिजनेबल’ र व्यवस्थित हुन जरुरी छ । तर नगरपालिकालाई यसको कुनै चासो छैन । कुन घरमा कति मानिस बस्छन् भन्ने डाटा पनि स्थानीय सरकारलाई सायदै पत्तो होला । यस्तो अवस्थामा घर किन्ने दुस्साहस गर्ने मजस्तो बबुरोले बैंकको लोन तिर्दातिर्दा जिन्दगी नै एक किस्ताजस्तो हुने रहेछ । तराईतिर गाईभैँसी धेरै दौडन्छन् भनेर घाँटीमा लामो बाँस वा काठको टुक्रा झुन्ड्याउने चलन छ । बैँकको किस्ता हाम्रो जीवनमा त्यस्तै भएर झुन्डिएको छ । र, यही घरभित्र हामी लकडाउन छौँ ।

उतिखेर हाम्रो घर खेतको बीचमा थियो । अहिले घरैघरको बीचमा छ । पहिलो पटक घर हेर्न आउँदा कौशलटारबाट भित्र लागेपछि कुनै अनकन्टार ठाउँ आएजस्तो लागेको थियो । उतिखेर यहाँका पुराना घरहरूमा पर्खाल थिएन । चोरी वा अपराधको कुनै डर थिएन । नयाँ बस्तीसँगै डर पनि आयो । र, अचेल बन्ने सबैघरमा ठूलाठूला पर्खाल छन् । अगस्ट विल्सनको नाटक ‘फेन्स’मा एउटा संवाद छ– ‘एकखाले मान्छे बाहिरका मान्छे भित्र नआऊन् भनेर पर्खाल बनाउँछन् । अर्काखाले मान्छे मान्छेहरूलाई भित्रै थुन्नका लागि पर्खाल बनाउँछन् ।’ तर अहिले हाम्रा लागि पर्खाल दुवै प्रयोजनले उपयोग भइरहेको छ । जाति, लिंग, धर्म, रूपरंग, वर्ग, वर्ण–बनोटका अनेकौँ कृतिम पर्खाल बनाएर हामीले मानव जातिलाई अन्धविश्वासको क्वारेन्टाइनमा राखेको वर्षौं भयो ।

दाङ– कोरोना संक्रमण हुन सक्ने भन्दै घोराहीमा डेरा गरी बस्दै आएकी एक नर्सलाई डेराबाट निकालिएको छ । घोराहीस्थित बुद्ध इन्टरनेसनलमा कार्यरत स्टाफ नर्स सृजना खड्कालाई उनका घरबेटीले कोरोना संक्रमण हुन सक्ने भन्दै डेराबाट निकालिदिएका छन् ।
– देवेन्द्र बस्नेत, नागरिक दैनिक, २०७६ चैत १८, मंगलबार

हाम्रा छिमेकीहरूलाई सहर गइरहन पर्ने थिएन । घरवरिपरि तरकारी खेती र धान खेती हुन्थ्यो । यो उर्वर भूमिमा बिरुवाभन्दा घर उम्रिए धेरै । केही वर्षअघि वरिपरि बनिँदै गरेका घर र जग्गाको प्लटिङको फोटोसहित ‘धान खेतमा घर उम्रियो’ लेखेर ट्विट गरेको थिएँ । एक लेखकले बतासे हाने– ‘आफूचाहिँ त्यही खेतको बीचमा घर किनेर बस्ने । अरूले घर बनाएको चाहिँ देखिनसहने । अरूलाई चाहिँ घर चाहिँदैन ?’ त्यसपछि यस्ता तस्बिर ‘सोसल मिडिया’मा पोस्ट गर्न छोडिदिएँ । मलाई थाहा छैन, खेतीयोग्य जमिन प्लटिङ गर्ने अभियानमा व्यक्तिको सोचले कति नियन्त्रण गर्न सक्छ ? राज्यसँग कुनै नीति हुनुपर्छ कि पर्दैन– बसोबास, कृषि, उद्योग र व्यापारको क्षेत्र निर्धारण गर्ने ?

धेरै पहिलेदेखि यस भेगका धेरै गाउँमा पैदल चहारेको छु । घरबाट बिरुवाको बिन्दवासिनी मन्दिरसम्म ४ किलोमिटर छ । बिरुवा हुँदै डाँडाको कातैकात घ्याम्पेडाँडा पुगिन्छ । अचेल ‘पाइलट बाबा आश्रम’ले परिचित छ यो डाँडा । देशका समाजवादीदेखि साम्यवादीसम्म, लेफ्टिस्टदेखि राइटिस्टसम्म एकसेएक नेताहरू यिनै बाबाको शरणमा पुग्छन्, आशीर्वाद लिन । अझ यो सेल्फ क्वारेन्टाइनको समयमा हाम्रा मार्क्सवादी नेताहरू सायद सद्गुरु, रामदेव वा रविशंकरको प्रवचन सुन्दै छन् । र, कोरोना भाइरसको आध्यात्मिक उपचार खोज्दै होलान् । अनि कहाँबाट होस् स्वास्थ्यसेवा चुस्त । खैर, सल्लैसल्लाको जंगलबीचबाट घ्याम्पे डाँडा चढ्न निकै रमाइलो हुन्छ । बाटोमा गुन्डु गाउँ छ । यहाँ कथाकार चंकी उर्फ अभय श्रेष्ठको घर छ । कहिलेकाहीँ खेत खनिरहेका भेटिन्छन् यिनी । साहित्य, समाज र राजनीतिका बारेमा उनकै घरमा घण्टौं गफ गरेर बसेको छु । यिनी निकै अध्ययनशील र राजनीतिक चेतना भएका लेखक हुन् ।

लकडाउनको औपचारिक घोषणाका केही दिनअघि लुना र म पैदल हिँड्यौँ । मूल बाटोभन्दा पनि भित्री गाउँ वा खेतको बाटो हिँड्दा धूलो र गाडीले दुःख दिँदैन । टीकाथली, चाँगाथली, गाम्छा, गुन्डुसम्म फरकफरक बिहान हामी हिँडिरहेका थियौँ । यस भेगमा पानीको धेरै दुःख छ । बिहान डोकोमा पानीको गाग्री बोकेर धारातिर गइरहेका वा पानी भरेर घर फर्किरहेका धेरै महिला बाटोमा भेटिन्छन् । थोरै पानी आउने तुरतुरे धारामा पानी थाप्नेहरूको ताँती हुन्छ । घरको काम सकेर अलिक अबेर महिलाहरू खेतमा काम गरिरहेका वा घाँसको भारी बोकेर आइरहेका पनि देखिन्छन् । पुरुषहरूको जमघट चियापसल, क्यारमबोर्ड, लुँडो आदिमा देखिन्छ । लकडाउनको समयमा पनि यहाँको दैनिकी उस्तै हो । बाहिर काम गर्ने पुरुषहरू झन् फुर्सदमा छन् ।

चैत २१ गते बिहान मैले अचानक लकडाउन तोडेँ । चाँगाथलीको भित्री गाउँ हुँदै बिरुवा, गुन्डु, घ्याम्पेडाँडा पुगेर घरसम्म आइपुग्दा १९ किलोमिटर हिँडेछु । गाउँमा पुरुषहरूको चहलपहल उस्तै देखेँ । उर्वर खेतहरूमा प्लटिङको काम धमाधम भइरहेको छ । कतैकतै घर निर्माणको काम पनि चलिरहेको छ । सिमेन्ट, गिट्टी र बालुवाले सबै खेतबारी छोपेको छ । कतैकतै आलु, साग, गहुँ, काउली खेती चोक्टाचोक्टा बाँकी छ । कतैकतै च्याउखेती र कुखुरापालन पनि छ । लकडाउनले गतिविधि निष्क्रिय भएको यो समयमा यिनै चोक्टे कृषि गर्नेहरूले पनि बचाउने रहेछन् । कौशलटारदेखि बिरुवासम्म ७ किलोमिटर मूल बाटो ठूला घरहरूले जोडिइसक्यो ।

चैत ११ गते बिहान हिँडेर आएपछि कथाकार अविनाश श्रेष्ठलाई फोन गरेँ । उहाँले प्रसिद्ध भारतीय नाटककार रमेश बक्षीको बेजोड नाटक ‘देवयानी का कहना है’लाई नेपालीमा अनुवाद गरिदिनुभएको छ । त्यसको फाइनल प्रुफ सँगै बसेर हेर्दै थियौँ । लकडाउन अवधिभरि नभेट्ने कुरा फोनमै भयो । मेरो विद्यार्थी अवतार पाठकसँग बसेर ‘द सिटी’को पनि नेपाली अनुवाद गरिरहेको थिएँ । शिल्पीले बालबालिकाका लागि तयार पारेको नाटक ‘गोल’को नियमति प्रदर्शन रद्द भयो । नाटकघर अनिश्चित कालका लागि बन्द भयो । केही कलाकार साथीहरू घर पुग्न भ्याए । तीन जनाचाहिँ थिएटरभित्रकै होस्टलमा लकडाउनमा परे । सहरसँगै सबै थिएटर बन्दछन् । अहिले बाँच्नु ठूलो कुरा भएको छ । बाँचेपछि हामी कसरी तंग्रिन्छौँ, कुनै अनुमान छैन ।

विदेशबाट आएका र कोरोना रोगको शंका लागेका व्यक्तिहरू अनिवार्य रूपमा कम्तीमा २ हप्ताका लागि क्वारेन्टाइनमा बसौँ । कोरोना भाइरस रोग एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सजिलै सर्ने भएकाले तोकिएको लकडाउनको समयमा घरबाहिर नजाऔँ । घरमै बसौँ । आफू, आफ्नो परिवार, समुदाय र देशलाई कोरोना भाइरसको संक्रमणबाट बचाउन जिम्मेवार बनौँ । आफू पनि बचौँ, अरूलाई पनि बचाऔं ।
– नेपाल टेलिकम


फोनको रिङटोनमा, टेलिभिजन, रेडियो, पत्रपत्रिका, सामाजिक सञ्जालमा कोरोनाकै बारेमा सचेत गराउने सूचना छ । गाउँका चिया पसलहरूमा संसारका याद भएसम्मका देशको कोरोना विश्लेषण चलेको छ । केही छन् धर्मगुरुहरूका भक्त । सोसल मिडियाले फैलाएको अनेकौँ अन्धविश्वास यिनको सूचना र ज्ञानको सबैभन्दा विश्वासिलो स्रोत हो । त्यही भएर पनि लकडाउनको समयमा महिलाहरू झन् धेरै मारमा परेको भान हुन्छ । स्कुल जाने केटाकेटी घरमै छन् । अफिस वा काममा जानेहरू पनि घरमै छन् । सबैका लागि खानपिन व्यवस्था, सरसफाइ घरका महिलाले नै गरिदिनुपरेको छ । पुरुष ठिक्क खाने बेलामा घर पुग्छ । काममा जाँदा बिहान र बेलुका खुवाउनुपर्थ्यो, अहिले पटकपटक खुवाउनुपर्छ । कमसेकम मेरो टोलमा यस्तै स्थिति छ ।

वरिपरिका निर्माण मजदुरहरू पनि संकटमा देख्छु । इँटा चाङ लगाएर बनाएको टहरोभित्र एकै ठाउँ धेरै जना बसेका छन् । ५० रुपैयाँमा पाइने रोज नामको सस्तो रक्सी पसलमा खुब बिकेको छ । मेरो घरनजिकै यस्तै एउटा टहरो छ जहाँ मानिसहरू हाई काढ्दै दिनभरि तास खेल्छन् । रमिता हेर्नुबाहेक केही गर्ने स्थिति देख्दिनँ । हामी घरमा बन्दी भएर बसेको बेला पनि मान्छे भन्ने जात चुपचाप बसेको छैन । बन्दी भएर बस्नेहरूका पनि वर्ग छन् । जति नै सानो घेरामा पनि त्यो वर्ग प्रस्फुटित भएर आउने रहेछ । कसैका घरमा हरेक दिन पार्टीजस्तो छ । ब्रान्डेड रक्सी, मासु र अन्य परिकार सोसियल मिडियामा प्रदर्शित छन् । अर्कातिर ज्यालाको कमाइले बाँचेका मानिसहरूलाई हातमुख जोर्नै गाह्रो छ । लकडाउनमा रक्सी बहाना भएको छ । लाग्दैन, सरकारसँग रोगलाई रोकथाम गर्ने कुनै निश्चित योजना छ ।

भारतको राजधानी दिल्लीका सडकहरू पैदल यात्रीहरूको भीडले भरिएको छ । नजिकका प्रान्तका उनीहरू आफ्नो घर जान लागिरहेका हुन् । यी अधिकांश मानिस दैनिक ज्यालादारीमा काम गर्ने मजदुर हुन् । कोरोना भाइरसको महामारी फैलन नदिन प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले गत मार्च २४ तारिकमा देशभरि लकडाउन घोषणा गरेपछि कामविहीन भएका छन् । जागिर र पैसाको अभावका कारण उनीहरू आफ्नो गाउँ पुग्न व्याकुल छन् । केहीले सरकारी यात्रुबस भेट्टाए । नपाउनेहरू हिँडेरै जान थाले ।
–बीबीसी, विकास पाण्डे, भिडियो बल्सुल बर्मा, ३० मार्च २०२०

अचेल म्यासेज आतंकजस्तो भएको छ । काम नपाएर अनावश्यक भिडियोहरू कुनै प्रयोजनबिना नै किन पठाउँछन् मानिसहरू ? म कुरा बुझ्दिनँ । कोरोना भाइरसका बारेमा आधिकारिक स्रोतहरू छन् । सबैलाई विशेषज्ञ र ज्ञाता हुँदै ज्ञान बाँड्ने रहर किन आउँछ ? त्यो पनि बुझ्दिनँ । विश्वभरिबाट कोरोना संक्रमणका बारेमा आउने आधिकारिक समाचार पछ्याउने कोसिस गर्छु । त्यससँगै अन्य समस्या बढेको पाउँछु ।

नेदरल्यान्डको लरेन सहरको सिंगर लरेन म्युजियमबाट आज बिहान ३ बजेर १५ मिनेटमा सिसाको ढोका फोडेर प्रख्यात कलाकार भ्यानगगको निकै स्तरीय पेन्टिङ चोरी भयो । पर्सनाज गार्डेन एट नुएनन स्प्रिङ नामको उक्त चित्रको मूल्य पाँच मिलियन डलर अनुमान गरिएको छ ।
– द गार्डियन, ३१ मार्च २०२०


छिमेकी राजन–संगीता दाइभाउजूसँग कुरा हुन्छ, छत वा आँगनबाट । खासमा अचेल पाहुनाको संख्या बढेको छ । तर भर्चअल पाहुनाहरू । टेलिभिजन, रेडियो र सामाजिक सञ्जालबाट आउने पाहुनाहरू । भर्चुअल पाहुना पो जीवनको झन् गहिरो हिस्सा भएर आए । उज्यालो एफएमका समाचार वाचक बीचैमा समाचार रोकेर भन्छन्, ‘म साबुन–पानीले हात धोएर आउँछु । तपाईं पनि २० सेकेन्डसम्म साबुनपानीले हात धोएर आउनुस् ।’ कमेडी लाग्छ । थुनिएर कोठाभित्र सामाजिक सञ्जालमा भर्चुअल क्यारेक्टरसँग संवादमा छौँ, हामी । हामी पनि अरूका लागि भर्चुअल क्यारेक्टर भएका छौँ । यतिले नपुगे टीभीमा नेटफ्लिक्स छ । कम्प्युटरमा आधा लेखेर अड्किएको कथाको ‘वर्ड फाइल’ मिनिमाइज गरेको छु । एउटै ब्राउजरमा डब्लूएचओको वेबसाइट, कान्तिपुर, नेपाल, हिमाल, अन्नपूर्ण र नयाँ पत्रिकाको अनलाइन संस्करण ओपन छ । अन्तर्राष्ट्रिय समाचार साइट पनि खुलै छन् । अहो, प्रिभिलेज्ड म । तर, यो प्रिभिलेज्डको कुनै अर्थ छैन । सबैभन्दा ठूलो अर्थ घरभित्रै बस्नु र बारम्बार साबुनपानीले हात धोइरहनुमा छ ।

लुना र म हरेक बिहान छतमा गएर डेढ घण्टा व्यायाम गर्छौं । त्यसबाहेक नियमित रूपमा लेख्ने, पढ्ने र फिल्म हेर्ने गर्छौं । यसबीचमा पढेका किताबमध्ये ‘बिकमिङ–मिसेल ओबामा’ निकै राम्रो लाग्यो । मिसेलको बाल्यकालको मिहिन वर्णन, उनका पुर्खाहरूले भोगेको हिंसा र भेदभाव मर्मस्पर्शी छ । प्रथम महिला हुँदासम्मको उनको संघर्ष र अनुभूतिको रोचक कथा हो यो । तेस्रो मुलुकहरूमा यूएसएको समृद्धि अचम्मसँग ‘ग्लोरिफाई’ गरिएको छ । महिलावादी अमेरिकी लेखक रेवेका सोल्निटले लेखेको किताब ‘मेन एक्सप्लेन थिङ्स टु मी’ पढ्दा अमेरिकामा महिलामाथि हुने बलात्कार, हत्या र हिंसाको डरलाग्दो तथ्य पत्ता लाग्छ । महिलामाथि हुने अपराधको डाटा, विश्लेषण र विचारसहितको पुरुष मस्तिष्कलाई झकझक्याउने किताब हो यो । चिमामान्डा अदिचीका किताबजस्तै । अदिचीको एक दर्जन बेजोड कथाहरू संगृहीत ‘द थिङ अराउन्ड द नेक’ किताब पनि पढ्न भ्याएँ । बीपीका फिक्सन, ननफिक्सन मेरा प्रिय पुस्तक हुन् । यिनका समकालीन लेखकमध्ये यिनको भाषा बिछट्टै फरक र मिठासपूर्ण लाग्छ । सुधारिएको पनि होइन, कतैतिरको ठेट ग्रामीण पनि होइन । उनको आफ्नै पाराको, अनौपचारिक । यसपटक ‘नरेन्द्र दाइ’ पढ्दा फरक अनुभूति भयो । सिग्मन्ड फ्राएड धेरै हाबी भएजस्तो । उनका प्राय रचनामा महिला गृहिणी छन् । र, बारम्बार तिनको शरीर, बनावट र रूपको मात्रै कुरा हुन्छ । नरेन्द्र दाइमा पनि गौरी र अर्की पात्रका बारेमा यसरी नै वर्णन छ । मजा लागेन ।

‘कट्टेल सरको चोटपटक’, ‘अलिखित’ जस्ता उपन्यासका सर्जक ध्रुवचन्द्र गौतमका समग्र कथाहरूको ६५० पृष्ठको संग्रह पढ्न पाएको थिइनँ । गौतमको कथाकारिता मलाई जादुमयी लाग्यो । ढुंगा, हेम सुब्बाले पान खाए, रगताम्य, पहिलो प्रेमको सम्झनाजस्ता दर्जनौं कथा मलाई बेजोड लागे । पढिरहेको छु । अहिले हातमा भएको किताबचाहिँ दलाई लामाको ‘मेरो भूमि मेरा जनता’ हो । हिनुवा अचेवेको उपन्यास ‘एरो अफ गड’ पनि सँगसँगै पढ्दै छु ।

पुस्तकालयमा थुपारेका अधिकांश किताब पढ्न पाएको छैन । हरेक दिनजस्तो नयाँ किताब आएकै थिए । राम्रा फिल्म पनि आइरहेका छन् । अचेल संसारभरि गजबका सिरिज बनिरहेका छन् । किताब पढ्न, फिल्म हेर्न, लेख्न फुर्सद भएन भनेर गरेको गुनासाको एकमुष्ट क्षतिपूर्ति कोरोना क्वारेन्टाइनले दिएको छ । तर केही विशेष नपढी र नगरी समय फुत्तफुत्त भागिरहेको छ । मनमा डर छ– भाइरसको, रोगको, कामको, आर्थिक स्थितिको । ज्यान जोगाउनुको अर्को विकल्प केही छैन । तर आर्थिक संकट अर्को भाइरस हो । थिएटर बन्द छ । तलब आउने जागिर होइन, रंगकर्म । घरीघरी समाचार हेर्न मन लाग्छ ।

नयाँ दिल्ली– भारतले कोरोना भाइरस (कोभिड–१९) को संक्रमण बढ्दै गएपछि बिरामीको स्वास्थ्य परीक्षणका लागि प्रयोग गरिने डायग्नोस्टिक किट्सको निर्यातमा समेत रोक लगाएको छ । जबकि करिब दुई साताअघि नै भारत सरकारले अत्यावश्यक भेन्टिलेटर र स्यानिटाइजरको निर्यातमा पनि रोक लगाइसकेको छ ।
– सुरेशराज न्यौपाने, चैत २३, कान्तिपुर दैनिक

केही रोचक फिल्म हेर्न पाएँ । ‘आइरिस मेन’ अल पचिनो र रोबर्ट डी नेरो जस्ता पाका कलाकारहरूको बेजोड अभिनय भएको चलचित्र हो । हलिउडका मलाई मनपर्ने कलकारहरू मार्लोन ब्रान्डो, ज्याक निकल्सन र अल पचिनो हुन् । ब्रान्डो बितिगए । निकल्सन र अल पचिनोले यसपटक तृप्त बनाए मलाई । ‘वन्स अपन अ टाइम इन हलिउड’मा पनि अल पचिनोको अभिनय गजब छ । उनको नयाँ सिरिज ‘हन्टर’ हेर्न पाएँ । ८० वर्षको उमेरमा पनि लोभलाग्दो काम गरिरहेका छन् उनी । अमेरिकी नाजी हन्टरहरूको कथा भएको यो सिरिज गत फेब्रुअरी २१ मा अमेजनले रिलिज गरेको हो । सन् १९९८ मा बनेका अरू दुई चलचित्रले मलाई निकै आनन्द दिए । ज्याक निकल्सन र हेलेन हन्टको ‘एज गुड एज इट गेट्स’ अनि टम ह्याङ्स र मेघ रायनको ‘यु ह्याभ गट मेल’ सामान्य कथामाथिका बेजोड प्रस्तुति हुन् । यही फिल्मबाट ज्याकले तेस्रो ओस्कार अवार्ड पाएका थिए ।

रसियन पोर्नस्टार लोला टेलरले अनौठो घोषणा गरेकी छन् । ‘जुन डाक्टर या शोधकर्ताले कोरोना भाइरस नष्ट गर्ने भ्याक्सिन बनाउँछ म उसको ओछ्यानमा जान तयार छु’, टेलरले भनेकी छन् । उनका अनुसार यो भाइरसका कारण पोर्न इन्डस्ट्रीको ९० प्रतिशत काम बन्द भएको छ । सबै जना चिन्तित छन् ।
–चैत २३, अन्नपूर्ण पोस्ट्

अक्षय कुमार र करिना कपुरको झुर फिल्म ‘गुड न्युज’ हेरेँ । कमेडी जान्द्राको भनिएको यो फिल्ममा हाँस्ने ठाउँ थाहा पाइनँ । मर्दानी २ मा पुलिस अफिसर सिवानी सिवाजी रोयको भूमिकामा रानी मुखर्जीको कमब्याक राम्रो लाग्यो । सन्नीको भूमिकामा २५ वर्षे विशाल जेट्वाले दर्शकको जीउमा काँडा उमार्ने खालको अभिनय गरेका छन् । अर्को निकै गजबको लाग्यो, इन्डियन फिल्म ‘सर’ । तिलोत्तमा सोम र विवेक गोम्बर अभिनीत यो फिल्म झिनो कथामा निकै खिपेर बुनिएको छ । दर्शकलाई बाँधिराख्न भयानक घटना वा ठूलो दुःख नै चाहिँदैन भनेर यो फिल्मले प्रमाणित गर्छ ।

कोरोना भाइरसबाट संक्रमित प्राय बिरामीलाई श्वासप्रश्वासमा समस्या हुन्छ । वृद्ध मानिसहरू, हृदयरोग, मधुमेह, क्यान्सरजस्ता रोगका पीडितलाई भाइरसको संक्रमण चाँडो हुन्छ । कोरोना भाइरस मुख्यतया र्‍यालबाट सर्छ । संक्रमित व्यक्तिले खोक्दा वा हाछिउँ गर्दा नजिकै भएको व्यक्तिमा सर्न सक्छ । आजसम्म यस रोगको औषधी छैन । संक्रमित व्यक्तिबाट टाढा रहनु, बारम्बार साबुनपानीले हात धुनु वा सेनिटाइजर लगाउनु नै यसबाट बच्ने उपाय हो ।
–डब्लूएचओ वेबसाइट
अँ त, लकडाउनलाई सहर्ष स्विकारेर बीआर चोपडाको महाभारतको अन्तिम भाग (९२) को अन्तिम दृश्यतिर छु । बाणमा सुतेका भीष्मपितामह बोल्दै छन्, ‘म एक पराजित योद्धा पनि हुँ र एक पराजित नागरिक पनि । एक असल नागरिक र एक असल योद्धाले के गर्नु हुँदैन भन्ने कुरा मबाट सिक पुत्र । विदुरले मलाई पटकपटक भने । पटकपटक मेरो सामुन्ने आएर गिडगिडाए– हे पिताश्री हस्तिनापुरको सिंहासनतिर नहेर्नुस्, हस्तिनापुर राज्यतिर हेर्नुहोस् । किनभने यदि हस्तिनापुर नै रहेन भने सिंहासन पनि रहँदैन । तर, आफ्नो प्रतिज्ञामा अल्झिएको म हस्तिनापुरको सिंहासनमा विराजमान राजा धृतराष्ट्रमा आफ्नै पिताजीको प्रतिविम्ब देखिरहेँ । देशभन्दा ठूलो केही हुँदैन पुत्र । न पिता न पुत्र, न कुनै प्रतिज्ञा । मेरो प्रतिज्ञाले मलाई मेरो देशको हितभन्दा धेरै पर लग्यो । देशद्रोहको मार्गतिर लग्यो । बाणको ओछ्यानमा सुतिरहेको म एक देशद्रोही हुँ । हस्तिनापुरको विभाजनको कारण म हुँ । लाक्षागृहको उत्तरदायी म हुँ । द्रौपदीको वस्त्र हरण गर्ने हातहरू मेरै हुन् । मेरो शरीरमा लागेको हरेक घाउले मलाई भनिरहेको छ, यस देशलाई चिन । हे गंगापुत्र देवव्रत, आफ्नो यस माटोलाई चिन । आफ्नो पिताको छविका लागि तिमीले यस देशलाई छल गर्‍यौ । हे पुत्र, मेरो यो सेतो वस्त्रमा कहीँ न कहीँ मेरो अहम्को छाप लागेको छ । जसले पश्चात्तापको कुनै आँसु पुछ्न सक्दिनँ ।’

भीष्म भनिरहेकै छन्, ‘जबजब कोही देवव्रत देशको हित मार्ग रोक्न उभिन्छ, कोही न कोही अर्जुन बाणको ओछ्यानमा सुताउन आइपुग्छ । यही नै राजनीतिको मूल तत्त्व हो । देश राजाका लागि होइन, राजा देशका लागि हुनुपर्छ । र, त्यो नेता देशका लागि कहिल्यै शुभ हुँदैन जसले सामाजिक र आर्थिक उन्नतिको दोष अतीतलाई दिन्छ । अतीतले तिमीलाई निर्बल आर्थिक र सामाजिक ढाँचा दिएको छ भने त्यसलाई सुधार गर तर दोष नदेऊ । त्यसलाई बदल पुत्र । किनभने अतीत त त्यसै पनि वर्तमानको अगाडि उभिन सक्दैन । अतीत स्वस्थ हुन्थ्यो भने र उसमा देशलाई प्रगतिको मार्गतिर लाने शक्ति हुन्थ्यो भने परिवर्तन नै किन चाहिन्थ्यो ?’

प्रकाशित : चैत्र २४, २०७६ १२:१६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×