लकडाउन खुल्ने भय

लकडाउन अस्त्र होइन, ढालमात्रै हो । ढालको आफ्नो क्षमता हुन्छ । जुन दिन यो ढालले थेग्न सक्नेभन्दा बढी मानिस काठमाडौंमा वा देशभित्र ओइरिन थाल्छन्, अवस्था भयावह हुने पक्का छ । 
शिशिर वैद्य

लकडाउन थपिएको थपियै छ तर लकडाउन खुल्ने खबरले मन बढी आतंकित भएको छ । केही दिनअघि लकडाउन आंशिक खुल्दा सहर अस्तव्यस्त बन्यो । लकडाउनमा चिल्लो पारिएका सडकले पहिलो जाम भोग्यो । समूह-समूहमा निस्किएका मानिसको पदचापले लकडाउनमा टल्किएका सडक मैला भए ।

भिडमा मास्क लगाएका, नलगाएका, मुखमात्रै छोप्नेगरी नाकमुनि मास्क लगाएका, साधारण कपडाले मुख छोपेका अनेक मानिस थिए । त्यसो त आंशिक लकडाउन नखुल्दा पनि सहरमा मानिसहरु बिन्दास हिँड्थे । कोही प्रहरीको फलामे सनासोको फन्दामा पर्थे, कोही उम्किन्थे । आंशिक लकडाउन खुलेसँगै कोरोना संक्रमितको संख्या एकाएक बढेको र दुईको मृत्युको खबरले सहर आतंकित बनेको छ । समाचारहरु भन्छन्– ‘विभिन्न जिल्लाबाट काठमाडौं छिरेकाहरुमा कोरोना पोजिटिभ भेटियो । विभिन्न जिल्लामा संक्रमण समूहमा फैलियो ।’ यी समाचारसँगै सहरमा त्रास फैलिएको छ ।

सरकार लकडाउनमा कडाइ गर्ने मुडमा पुगेको छ । महानगरका कर्मचारीको माइकिङ फेरि सुरु भएको छ– ‘कोरोना महामारीबाट बच्न सबै आ–आफ्नो घरमै बसौं ! सामाजिक दुरी कायम गरौं ! साबुनपानीले पटकपटक कम्तीमा २० सेकन्ड हात धोऔं ! हालसालै काठमाडौंबाहिरबाट आएका कोही छन् भने नजिकको प्रहरीलाई खबर गरौं ! आफू पनि बचौं अरुलाई पनि बचाऔं !’

राजधानी काठमाडौंको ५० प्रतिशतभन्दा बढी जनसंख्या भाडामा बस्छन् । तीमध्ये लगभग २० प्रतिशत लकडाउनको भेउ पाउनेबित्तिकै गाउँ फर्किए । एक प्रतिशतजति अकल्पनीय ढंगले दुःखजिलो गर्दै सयौं किलोमिटर हिँडेरै घर पुगे । कोही अझै बाटैमा पनि हुन सक्छन् । परिवार भेट्ने चाहना अनि बन्द सहरमा बस्नुको आर्थिक पीडाबाट भाग्नुको विकल्प थिएन उनीहरुसँग ।

लकडाउनमा सहर छाड्नेहरु मात्रै होइनन्, सहर प्रवेश गर्नेहरु पनि छन् । तर गाउँबाट फर्किएकाहरुमा कोरोना संक्रमण देखिन थालेसँगै सहरका घरधनीहरुमाझ तनाव आइलागेको छ । गाउँबाट फर्किएका डेरावालालाई के गरी घर भित्र्याउने ? कतै संक्रमण बोकेर पो आउने हुन् कि ? आशंका बढ्नु स्वाभाविक हो । स्वास्थ्यको मामिलामा संवेदनशील छ सहर । त्यसैले वर्षौं आत्मीय सम्बन्धका साथ बसेका डेरावालासँग कोरोना फ्रीको सर्टिफिकेट माग्दै छन् घरधनीहरु । यसले घरधनी र डेरावालाबीचको सम्बन्धमा तिक्तता ल्याएको छ । तर यस्तो प्रमाणपत्र दिने निकाय सरकारले खडा गरेको छैन । भएको त्यही सरुवा रोग अस्पताल हो । जहाँका चिकित्सकहरु आफै अत्यावश्यक उपकरण अभावमा डराइडराई बिरामी जाँचिरहेका छन् ।

घरधनीहरुको अडानमा स्थानीय निकाय पनि सामेल भएको छ । परीक्षण नगरी सहरमा, टोलमा, घरमा बास नदिने नीति लिएका छन् वडापालिकाहरुले । तर लाखौंको संख्यामा आउने मानिसमा संक्रमण जाँच्ने क्षमता सरकारसँग छैन । सरकारसँग भएको महामारीसँग लड्ने अस्त्र भनेकै लकडाउन मात्रै हो अहिलेलाई । तर लकडाउन अस्त्र होइन, ढालमात्रै हो । ढालको आफ्नो क्षमता हुन्छ । जुन दिन यो ढालले थेग्न सक्नेभन्दा बढी मानिस काठमाडौंमा वा देशभित्र ओइरिन थाल्दछन् अवस्था भयावह हुने पक्का छ । कोरोना महामारी जाँच सामाग्री खरिदमा भ्रष्टाचारको आरोप लागेको सरकारले त्यो भयावह अवस्थाको सामना गर्न सक्ला ? त्यो भयावह अवस्था आएमा सरकार त अर्को भ्रष्टाचारमा लाग्ला तर समाज छिन्नभिन्न हुने पक्का छ ।

०७२ सालको महाभूकम्प र नाकाबन्दीले समाजलाई एकजुट हुन सिकायो । महामारी दुरी बढाउन सिकाउँदै छ । व्यक्ति-व्यक्तिबीच दुरी राखेर कसरी चलायमान होला यो साँघुरो सहर ? कसरी सञ्चालन होलान् यहाँका जात्रा, पर्व, गुठी र भोजहरु ? महामारी नभोगेको होइन यो सहरले । बिफर, हैजाजस्ता महामारी भोगेकै हो । बिफर फैलने डरले सहरभरिका स–साना बालबालिका देश निकाला गरिएको कथा रणबहादुर शाहको इतिहास पढ्दा थाहा पाइन्छ । तत्कालीन शासकहरु क्रुर थिए । आफ्नो सन्तान बचाउन दुनियाँका सन्तानलाई दुःख दिए । अहिले दुनियाँकै सन्तानले राज्य सञ्चालन गरिरहेको छन् । महामारीलाई मजाक बनाएर राज्य सञ्चालकहरु आफ्नो अक्षमता प्रदर्शन गर्दै छन् ।

सहरमा महामारीको ताण्डव त्रास बढेसँगै महानगरका वडापालिकाहरु जुर्मुराउन थालेका छन् । सहरको तरकारी बजारमा कालीमाटी बजार प्रख्यात छ । यहाँ सधैं भिड लागिरहन्छ । तरकारीबाट संक्रमण फैलन सक्ने विषयमा विज्ञहरुको राय बाझिएका छन् । तर मानिसबाट सर्ने भएपछि भिड धेरै लाग्ने क्षेत्रका व्यापारीमा संक्रमण परीक्षण गर्न जरुरी हुन्छ । त्यसैले कालीमाटी र टुकुचाको तरकारी बजारमा परीक्षण सुरु भएको छ । ढिलो तर यो राम्रो सुरुवात भो । नत्र ती तरकारी बजारको बेपरवाह भिडले सामाजिक दुरीलाई खुल्लम खुल्ला च्यालेन्ज गरिरहेका थिए । लकडाउनले सचेत र सजग समाज बनाउन नसकेको खुल्ला प्रमाण हुन् यी बजारहरु । सहरमा यस्ता बजार चोकचोकमा, टोलटोलमा छन् । अवस्था सबैतिर उस्तै हो ।

सुरुवाती परीक्षणमा कोरोना पोजिटिभहरु भेटिएका छन् । महानगर झस्किएको छ । सरकारले थाहा पायो कि पाएन । झस्किएको महानगरले आफ्ना सफाइ कर्मचारीको परीक्षण गराएको छ । नाकाहरु खुकुलो हुनुको सकस भोग्दै छ सहर । पहुँचको तुजुक र व्यवस्थापनको कमजोरीले स्रोत नाकामा भएको लापरबाहीले ल्याउने विस्फोट भयानक हुने पक्का छ । त्यही विस्फोटको पर्खाइमा छ सहर ।

लकडाउनले खुल्न नसकेका निजी विद्यालय अनलाइनमार्फत कक्षा सञ्चालन गर्दै छन् । अनलाइन कक्षा सञ्चालन गर्न राम्रो इन्टरनेट सुविधा चाहिन्छ । तर सहरमा नेटवर्क राम्रो चल्दैन । किन मरिहत्ते गर्दै छन् यी विद्यालयहरु अनलाइन पढाउन ? अनुमान सहजै लगाउन सकिन्छ । देशव्यापी पठनपाठन बन्द भएको अवस्थामा सहरलक्षित अनलाइन शिक्षणले शैक्षिक असमानता बढाउने पक्का छ । सहरमै नचल्ने नेटवर्क गाउँतिर चल्ने कुरै भएन । अनि कसरी पढाउने गाउँका विद्यार्थीलाई अनलाइनमार्फत ? सहरमै सबै अभिभावक अनलाइन कक्षा लिन प्रविधिमैत्री छैनन् भने कसरी कल्पना गर्न सकिन्छ अनलाइन पढाइको ? अनलाइन ठिक कि बेठिक ? बहस हुनै बाँकी यो शैक्षिक पद्धति एकाएक लागू भएको छ सहरमा ।

अभिभावक, शिक्षाविद्, विद्यालय सञ्चालकहरुको राय बाझिएको छ । अनलाइन पढ्न सक्ने र नसक्ने गरी विद्यार्थीलाई दुई वर्गमा छुट्याइनु पक्कै सही निर्णय हुने छैन । डेरावालासँग कोरोना फ्री सर्टिफिकेट माग्ने सहरमा निजी तथा सार्वजनिक विद्यालय कसरी सञ्चालनमा आउलान् ? लकडाउन खोलिए के तुरुन्तै विद्यालयहरु सञ्चालन गर्न सकिएला ? सम्भावना कम छ । पढेलेखेका प्रौढलाई सिकाउन धौधौ परिरहेको सामाजिक दुरीको प्रयोग स–साना बालबालिकामा कसरी लागू गर्न सकिएला ? के अभिभावक आफ्ना बालबालिकालाई यी आशंकाबीच विद्यालय पठाउन तयार होलान् ?

सहरमा देखिने भोगिने सार्वजनिक यातायातको वास्तविकता हो– कोचाकोच अनि ठेलमठेल । लकडाउन खोलेपछि सार्वजनिक यातायात पनि सञ्चालनमा ल्याउनैपर्‍यो । यातायात सुविधाबिना सहरमा हिँडडुल असम्भवप्राय: हुन्छ । सार्वजनिक यातायातको भिड सम्झिँदा संक्रमण फैलन सक्ने सम्भावना अधिक छ । आङ सिरिंग हुन्छ ती स–साना माइक्रो र टेम्पोको यात्रा सम्झिएर । कसरी कायम होला सामाजिक दुरी ? के लकडाउन खुलेपछि सडकमा फुटपाथे व्यापारीहरु नहोलान् ?

रत्नपार्क, कुपन्डोल, सातदोबाटो, लगनखेल, चाबहिल आदि चोकहरुमा लाग्ने श्रमिकहरुको भिड के साँच्चै पैदल मार्च गर्दै गाउँ फर्किसकेका हुन् ? सरकारले लकडाउनको घोषणा गर्दा यी श्रमिकहरु आ–आफ्नो काममा व्यस्त थिए । अचानकको लकडाउन घोषणाले उनीहरु माझ अनिश्चितता, असुरक्षा र द्विविधाको बादल मडारियो । लकडाउन झेल्न तयार थिएनन् उनीहरु । न आर्थिक रुपमा, न मानसिक रुपमा । लकडाउन खुल्ने सुनेर केही दंग छन् ती श्रमिक तर मनमा डर छ । कतै संक्रमितसँग भेटिने त होइन ? टोलटोलमा प्रवेश निषेधको बोर्ड झुन्ड्याएर, बाँसका तगारो लगाएर सहरका केही मान्छेले मान्छेलाई मान्छे देख्न छाडेको छ । नौलो अनुहार सहरका लागि मान्छे होइन संक्रमण हो ।

यस्तो परिवेशमा लकडाउन कसरी खोल्ने ? चर्चा थुप्रै भएका छन् । सुनिँदै छ लकडाउन खोल्ने विभिन्न तरिकासहितका सुझावहरु पेस भएका छन् उच्चस्तरीय समितिमा । कतिले पत्रपत्रिकामार्फत सरकारलाई लकडाउन खोल्ने आइडिया फोकटमै पनि दिएका छन् । लकडाउन खुलेका देशहरुमा गरिएको प्रयोग उदाहरणका रुपमा सुझाएका छन् थुप्रैले । तरिकाहरु अनेक छन् । तीमध्ये हाम्रो समाज र व्यवहार सुहाउँदो तरिका कुन हो त ? हठात् लकडाउन खोल्नु महामारीलाई अँगालो हाल्नुबराबर हुने निश्चित छ । प्रकाशित : जेष्ठ ९, २०७७ १५:३७

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

के साँच्चै विश्व परिवर्तित हुनेछ ?

कोरोना पछिको विश्व फेरिनलाई समाज फेरिनु पर्छ, सोच परिवर्तित हुनु पर्छ ।
शिशिर वैद्य

काठमाडौँ — चीनबाट सुरु भएको संक्रामक रोग विश्वभर फैलिन थालेपछि विश्व स्वास्थ संगठनले कोरोना भाइरस संक्रमणलाई महामारी घोषणा गर्‍यो । र यससँग लड्न सबै राष्ट्रहरुलाई एकजुट हुन आव्हान गर्‍यो ।

यो आलेख लेख्दै गर्दासम्म यो महामारीले झण्डै ९५ हजार मानिसको ज्यान लिईसकेको छ र १५ लाख यसबाट संक्रमित भएका छन् । विश्वका २०८ देश यो महामारीको सामना गरिरहेका छन् ।
विद्वानहरु भन्दैछन्— विश्व नै ठप्प बनाएको यो महामारी पछि विश्व फरक हुनेछ । इतिहासको पानामा यो महामारीले नयाँ अध्याय सुरु गर्नेछ । के साँच्चै कोरोना महामारी पछिको संसार फरक हुनेछ ? के संसारको इतिहास कोरोना अघि र पछि भनेर छुट्टिनेछ ? के संसार वास्तवमै रोकिएको हो त ? के कोरोना महामारी विश्वका लागि ‘रिफ्रेस बटन’ हो ?
द्वन्द्व, हिंसा, हातहतियार र प्रविधिको प्रतिस्पर्धामा लिप्त विश्व अहिले ठप्प छ । धर्म र जातिको सर्वोच्चताका लागि भाँडिदै गएको समाज, सम्पन्न र विपन्नबीच बढ्दै गएको खाडलजस्ता समस्याले ग्रस्त विश्वलाई कोरोना महामारीले के साँच्चै पाठ सिकाउला त ? बन्दाबन्दीले ठप्प बनेको दिनचर्यामा यस्तै प्रश्नहरुको उद्वेगले मन निकै अशान्त हुने गरेको छ ।
मानव इतिहासले महामारीका थुप्रै रुप भोगेको छ । इतिहासमा महामारी बनेर फैलिएका यस्ता थुप्रै विपद्ले हामीलाई केही न केही पाठ सिकाएको छ । तर समयक्रममा ती पाठहरु भुल्ने गर्दा हामी पटकपटक महामारीका फेरिएका रुपलाई भोग्न वाध्य हुने गरेका छौं ।
विभिन्न समयक्रममा फैलिएका प्लेग, फ्लु, इन्फ्लुएन्जा, कलेरा, एड्सजस्ता संक्रामक रोगले मानवजातिलाई निकै पिडा दियो । केही अर्थमा हामी भाग्यमानी पनि छौं । किनकि, हामीसँग अहिले जाँच गर्न प्रविधि छ । सूचना आदानप्रदान गर्न इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जाल छ । सोचौं त ती लाखौं मानिस जसले सयौं वर्षअघि महामारी भोगेका थिए, कसरी झेले होलान् तिनले ति महामारी जो बाँचे ?
महामारीसँग जुध्न राज्य सञ्चालकहरु (तात्कालीन र वर्तमान) को भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ । आफ्ना नागरिक र समाजलाई महामारीविरुद्ध सचेत पार्न नसक्दा राष्ट्रले भोग्नुपर्ने क्षतिको वर्तमान उदाहरण बनेको छ अमेरिका, इटाली, स्पेन लगायतका विभिन्न राष्ट्रहरु । उदाहरण चीन, जापान, कोरिया, ताइवानलाई पनि लिन सकिन्छ । जसले महामारीविरुद्ध लड्न लकडाउन लगायतका अन्य व्यापक तयारीलाई तिब्रता दिए । जनतालाई सचेत र सजग बनाए । संक्रमण आशंका गरिएकाहरुको अनिवार्य जाँच गराए । संक्रमितलाई छुट्टै राखे, उपचार गरे । त्यसैले ती देशहरुमा अहिले संक्रमण निर्मूल नभए पनि बढेको छैन ।
हाम्रो वास्तविकता फरक छ । प्रचार जतिसुकै चर्को गरे पनि तयारी फितलो रहेको प्रमाणित भइसकेको छ । सूचनाप्रणाली गएगुज्रिएको छ । उदाहरण हो कतार र अरबबाट आएका यात्रु खोज्न परेको सकस । विमानस्थलबाट प्रवेश गर्ने केही सय यात्रुको सूचना सही ढंगले राख्न नसक्ने राज्यले दक्षिणी नाकाबाट प्रवेश गरेका हजारौँ नागरिकको सूचना कसरी राखोस् ? विदेशबाट आएका जोकोहीलाई १४ दिन क्वारेन्टाइनमा राख्नुपर्ने प्रावधान बनेको छ । तर पालना गराउन राज्य सक्षम नहुँदा जोखिम बढेको छ ।
काठमाडौँबाहेक जिल्लाहरुमा क्वारेन्टाइनका लागि बनाइएको स्थानको अवस्था गएगुज्रिएको छ । राज्यले आफ्नो क्षमता देखाउने समय हो अहिले । तर जनताले साथ दिए पनि राज्यले अपेक्षित काम गर्न सकेको छैन । बरु नागरिक सबै घरघरमा ठप्प भएको मौकामा राज्य सञ्चालकहरु र केही व्यापारी भ्रष्टाचार उन्मुख भएका छन् ।
विमानबाट आउने र नाकाबाट प्रवेश गर्ने नागरिक राज्यका लागि एकै हुनुपर्ने हो । तर राज्यको व्यवहारमा विभेद देखिएको छ । नाका पारि बसेर ‘आफ्नो जनता घर छिर्न दे भन्दै चिच्याइचिच्याइ कराउनुपर्ने वातावरण बन्नुले राज्यको विभेदकारी व्यवहार र विपत् व्यवस्थापनको अक्षमता छर्लङ्ग बनाएको छ ।
विश्व अहिले ठप्प छ । जताततै बन्दाबन्दी छ । कार्यालयहरु, विद्यालयहरु, कलकारखानाहरु सब बन्द छन् । अर्थात् विश्वको सामाजिक र आर्थिक क्रियाकलाप रोकिएको छ । यसको असर अनुमान गरेभन्दा भयावह हुनसक्ने प्रक्षेपण विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय संघ/संस्थाले गरिसकेका छन् । यस्तो अवस्थामा राज्य सञ्चालकहरु चनाखो नहुने हो भने हामीजस्तो आर्थिकरुपमा पिछडिएको देशको अवस्था भयावह हुनसक्ने अनुमान गर्न गाह्रो छैन ।
हाम्रा लाखौँ दाजुभाइ तथा दिदीबहिनी काम र अवसरको खोजीमा अरब, अमेरिका, युरोप, भारत लगायतका देशमा छन् । आर्थिक अवसरका लागि उर्वर यी देशहरु अहिले कोरोना संक्रमणको चपेटामा नराम्रोसँग फसेका छन् । यसको सिधा असर रेमिट्यान्समा पर्ने पक्का छ । रेमिट्यान्सले धानेको हाम्रोजस्तो राष्ट्रको अर्थतन्त्र के होला ? डामाडोल ।
विश्व अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड मानिने अमेरिका, युरोपजस्ता देशहरुको आर्थिक अवस्था नै डामाडोल हुनसक्ने भएपछि यसको असर विश्वव्यापी हुनेछ । तर अर्थतन्त्रभन्दा माथि हुन्छ समाज र सामाजिक मूल्यमान्यता ।
यो महामारीपछि सामाजिक मूल्यमान्यता फेरिनेछ ? के विश्व साँच्चै फरक हुनेछ ? हाम्रा प्रधानमन्त्रीले भनेजस्तै साँच्चै नयाँ विश्व प्रणालीको आवश्यत्तकता भएकै हो त ? यी प्रश्नको जवाफ आउन सहज छैन । नत सामाजिक मूल्यमान्यता परिवर्तित हुन सहज छ । कोरोना संक्रमण फैलिन थालेपछि विश्वभर हात मिलाउने, अंकमाल गर्नेजस्ता व्यवहारमा परिवर्तन आएको छ । सामाजिक र व्यक्तिगत दूरी राख्ने चलन बढेको छ । साबुन लगाएर मिचीमिची हात धुनु पर्छ भन्ने थेगो नै बनेको छ । मास्क लगाउनु पर्छ भन्ने चेतना थपिएको छ । सामुहिक भेटघाट घटेको छ । यी सब व्यवहार बन्दाबन्दीका कारण बदलिएका हुन् ।
तर बन्दाबन्दीकै दौरान पनि सामुहिक कार्यक्रम नभएको होइन । सुदूरपश्चिमको अछाम जिल्लामा मनाइएको मेलाको तस्बिर बन्दाबन्दीको अर्थ गाउँसम्मका जनतालाई बुझाउन सरकार असमर्थ भएको प्रमाण हो । लकडाउन उल्लंघन गर्दै घरबाहिर निस्कनेहरुको संख्या नघट्नुले संक्रमण फैलिन र फैलाउन सक्ने संभावना बढ्छ । यी दृष्यहरुले कोरोनापछि समाज परिवर्तित भइहाल्छ, विश्वको रुपरेखा फेरिनेछ भन्ने सोचाइलाई चुनौती दिएको छ ।
कोरोनापछि नेपालका दूरदराजमाका मानिसहरु कामको खोजीमा भारत जान छाड्लान ? दिल्लीका होटलहरुमा नेपालीहरु काम गर्दै गरेका नभेटिएलान् ? अमेरिका प्रतिको आकर्षण घट्ला ? अल्पसंख्यकहरुले समान अधिकार पाउलान् ? गोरा र कालाको भेद मेटिएला ? वादहरुको द्वन्द्व साम्य होला ? जातीय र धार्मिक युद्धहरु साम्य होलान्् ?
महामारीले न गोरा चिन्छ न काला । न हिन्दु चिन्छ न मुस्लिम र इसाई । न जात चिन्छ न वर्ग । न यो धन हुनेले रोक्न सक्छ न गरिब भनेर यसले छाड्छ । कोरोना पछिको विश्व फेरिनलाई समाज फेरिनु पर्छ, सोच परिवर्तित हुनु पर्छ । हात धुन जान्नु र मास्क लगाउन जान्नु नै समाज परिवर्तित हुने संकेत होइनन् ।
हो, लाखौं मानिस मर्ने संकेत देखिईसकेको छ । करोडौं संक्रमित हुनसक्ने सम्भावना बढ्दैछ । मानिस मानिसबीच कोरोनाको आशंकाको प्रतिशत बढ्दै जानुले सामाजिक मूल्यमान्यतालाई भने पक्कै असर गर्नेछ । सामाजिक मूल्यमान्यतामा असर परेपछिको विश्व भने अवश्य फरक हुनेछ ।

प्रकाशित : चैत्र २८, २०७६ २०:३६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×