लोप भएका मानवका नाममा- विविधा - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

लोप भएका मानवका नाममा

वैज्ञानिकहरू पृथ्वीबाट होमो सेपियन्सबाहेक अन्य मानव प्रजाति लोप हुनुको कारण सोर्स कोभ-२ जस्तै कुनै अज्ञात भाइरस-संक्रमण हुन सक्ने अनुमान गर्छन् । यस आलेखमा १ लाख वर्षयता लोप भएका ४ प्रजातिमाथि चर्चा गरिन्छ ।
कमल मादेन

संसारमा अहिले सोर्स कोभ-२ (कोभिड-१९) बाट संक्रमित भइएला भन्ने त्रास व्याप्त छ (सार्स भाइरसको जिनसँग धेरै मिल्ने भएकाले यो भाइरससलाई सोर्स कोभ-२ नाम दिइएको छ) । यसबाट अमेरिका, स्पेन, बेलायत, इटाली, रसिया, फ्रान्स, जर्मनी, ब्राजिल, टर्की, इरान, चीन आदि देशमा सबैभन्दा बढी व्यक्ति संक्रमित भइरहेका छन् ।

छिमेकी मुलुक भारतमा वैशाख चौथो साताबाट दैनिक रूपमा औसत ३३ सय ५० जनामा नयाँ संकमण देखिँदै छ । यसले मूलत: श्वासप्रश्वास प्रक्रियामा मात्र असर पुर्‍याउँछ । यसमा पनि ७५ वर्षमाथिका व्यक्ति र अन्य रोगसँग जुधिरहेका बिरामीका निम्ति सोर्स कोभ-२ भयानक हुँदो रहेछ ।

पृथ्वीमा आधुनिक मानव प्रजाति होमो सेपियन्स मात्रै अस्तित्वमा छ । अहिलेसम्म प्राप्त मानव जीवाष्मअनुसार, पृथ्वीमा विगत १ लाख वर्षयता अन्य ४ मानव प्रजाति अस्तित्वमा थिए । तिनका जीवाष्म मध्यउत्तर एसिया र दक्षिण पूर्व एसियामा फेलापरेका छन् । तीमध्ये १ प्रजाति गत वर्ष मात्रै पत्तो लागेको हो । तीमध्ये एक प्रजाति १२ हजार वर्षअघिसम्म एसियामै अस्तित्वमा थियो भन्ने जानकारी विज्ञान, मानव तथा समाजशास्त्रका विद्यार्थीका निम्ति बिलकुलै नयाँ हो । होमो सेपियन्सको भने ३ लाख १५ हजार वर्ष पुरानो जीवाष्म सन् २०१७ मा अफ्रिकी देश मोरोक्कोमा फेला परेको छ । यसले आधुनिक मानव प्रजातिको उद्विकास ३ लाख १५ हजार वर्षपहिले नै भएको प्रस्ट्याउँछ । वैज्ञानिकहरू पृथ्वीबाट होमो सेपियन्सबाहेक अन्य मानव प्रजाति लोप हुनुको कारण सोर्स कोभ-२ जस्तै कुनै अज्ञात भाइरस-संक्रमण हुन सक्ने अनुमान गर्छन् । यस आलेखमा १ लाख वर्षयता लोप भएका ४ प्रजातिमाथि चर्चा गरिन्छ ।

होमो नियन्डरथल


पृथ्बीमा ४० हजार वर्षअघि लोप भएको एक पूर्वमानव प्रजाति होमो नियन्डरथल हो । यो प्रजातिबारे सबैभन्दा पछिल्लो जानकारीसहित ९ अप्रिल २०२० को विश्वप्रसिद्ध नेचर’ जर्नलमा एक लेख छापिएको छ । बीएल हार्डी र अरूहरूले लेखेको लेख ‘डाइरेक्ट इभिडेन्स अफ नियन्डरथल फाईबर टेक्नोलोजी एन्ड कोग्निटिभ एन्ड बिहेविरल इम्लिकेसन्’ शीर्षकमा छापिएको छ । लेखमा होमो नियन्डरथलले प्रयोग गरेको ५० हजार वर्ष पुरानो धागोको ६ मिलिमिटर लामो र ०.५ मिलिमिटर चौडाको तीन सुते रेसा फ्रान्सस्थित अब्री डि.मारस भनिने ठाउँको एक गुफामा फेला परेको सचित्र बयान छ । धागोको तस्बिर स्क्यानिङ इलेक्ट्रोनिक माइक्रोस्कोपले खिचिएको छ ।

यो अहिलेसम्म भेटिएका सड्ने तर सुरक्षित रहेको सबैभन्दा प्राचीन वस्तु हो । यसबाट उसबेला नै मानवले धागोजन्य वस्तु तयार गर्न सक्थे भन्ने संकेत गर्छ । यसअघिसम्म उक्त प्रजातिले प्रयोग गरेका ओढार, चिहान, ढुंगाका हतियार तथा चित्रकला मात्र फेला परेका थिए । अहिलेको मानव अर्थात् होमो सेपियन्सले धागो प्रयोग गरेको यति पुरानो प्रमाण अझै फेला परेको छैन । यसले उसबेला होमो नियन्डरथलको दिमागी अवस्था होमो सेपियन्सको भन्दा तीक्ष्ण थियो भन्ने बताउँछ । तिनका ब्रेन-बक्स अर्थात् क्रेनियल क्याभिटीको आकार होमो सेपियन्सको भन्दा केही ठूलो भएकाले यो तर्कमा विश्वास गर्ने आधार छ । होमो नियन्डरथलको जीवाष्म पहिलोपटक प्राचीन सामग्री संग्रहकर्ताले सन् १८५६ मा जर्मनीको नियन्डरथल उपत्यकाको एक गुफा उत्खनन गर्दा फेला पारेका थिए । चिल्ला प्रस्थरलगायतका वस्तु संग्रहकर्ताका निम्ति त्यस्ता हाडको महत्त्व थिएन । तिनले फेला परेको प्राचीन मानवको खप्परलाई भालुको खप्पर भन्ठानी स्थानीय विज्ञान शिक्षक चार्ल्स लोयललाई उपलब्ध गराए । संयोगले चार्ल्स लोयल मानव शरीर विज्ञानमा रुचि राख्थे । तिनले त्यो भालुको खप्पर नभई कुनै प्राचीन मानव प्रजातिको खप्पर हुन सक्ने भन्ठानी सन् १८५७ मा आयरल्यान्डस्थित क्विन्स कलेजका भूगर्व तथा खनिज विभाग प्राध्यापक विलियम किङलाई उपलब्ध गराए ।

उसबेला पूर्वमानव प्रजातिबारे खासै खोज-अनुसन्धान भएको थिएन । चार्ल्स डार्बिनको ‘प्राकृतिक छनोटद्वारा जातिहरूको उत्पत्ति’ भन्ने सिद्धान्तले तहल्का मच्चाइरहेको थियो । त्यसैले प्राध्यापक विलियम किङले उक्त खप्परको गहन अध्ययन गरे । प्राध्यापक किङले सन् १८६३ मा सम्पन्न ‘ब्रिटिस एसोसिएसन फर द एडभान्समेन्ट अफ साइन्स’ को बैठकमा नियन्डरथल उपत्यकामा पाइएको त्यो पूर्वमानव प्रजातिको नामकरण होमो नियन्डरथल प्रस्ताव गरे । त्यो नै त्यसबेलासम्म पत्ता लागेको पहिलो पूर्वमानव प्रजाति थियो । यसबारे प्राध्यापक किंग लिखित ‘द रिपुटेड फसिल्स म्यान अफ द नियन्डरथल’ शीर्षक एक लेख सन् १८६४ मा प्रकाशित भएको थियो ।

होमो हाइडल्बर्गेन्सिस जीवाष्म अफ्रिकालगायत जर्मनी, फ्रान्स, ग्रीस र इटालीमा पाइएका छन् । यो प्रजाति ७ लाखदेखि २ लाख वर्षसम्म अस्तित्वमा थियो । यसैबाट होमो नियन्डरथल उद्विकास भएको मानिन्छ । जर्मनीसहित बेल्जियम, नेदरल्यान्ड, फ्रान्स, इटाली, टर्की, लेबनान, इजरायल, सिरिया, इराक, इरान, उब्जेकिस्तान, रसिया आदि देशमा ४ लाखदेखि ४० हजार वर्ष पुराना होमो नियन्डरथलको जीवाष्म फेला परेका छन् । यो प्रजातिको केही प्रतिशत वंशाणु (जिन) आधुनिक मानवमा पनि पाइएको छ । यसले यी २ प्रजातिबीच संसर्ग भई सन्तान पनि जन्मिन्थ्यो भन्ने दर्साउँछ ।

होमो डेनिसोवन्स


चीनको उत्तरपश्चिम साइबेरियास्थित डेनिसोवा भनिने गुफामा सन् २००८ मा मानवको केही जीवाष्म फेला परेका थिए । ती प्राचीन मानव चिह्नलाई पहिले होमो नियन्डरथलको जीवाष्म मानिएको थियो । डीएनए अध्ययनले त्यो जीवाष्म होमो नियन्डरथल नभई एक अर्कै नयाँ मानव प्रजातिको हो भन्ने पत्ता लाग्यो । यसका डीएनए होमो सेपियन्सभन्दा होमो नियन्डरथलसँग बढी मिल्दाजुल्दा छन् । सन् २०१० मा अनुसन्धानकर्ताले उक्त जीवाष्मसँग सम्बन्धित मानव प्रजातिलाई डेनिसोभा शब्द प्रयोग गरी होमो डेनिसोवान्स नामकरण गरे । वैज्ञानिकले गरेको डीएनए अध्ययनअनुसार, त्यो जीवाष्म मध्यमेरकी महिलाको हातको औँला र दाँतबाट ४१ हजार वर्षपहिले बनेका हुन् ।

चीनस्थित बैसिया गुफामा होमो डेनिसोवान्सको १ लाख ६० हजार वर्ष पुरानो जीवाष्म फेला परको विषयमा ‘नेचर’ जर्नलको मे २०१९ संस्करणमा एक लेख छापियो । होमो डेनिसोवान्सको रसियाबाहिर फेला परेको यो नै पहिलो जीवाष्म हो । वैज्ञानिक मतअनुसार होमो नियन्डरथल र होमो डेनिसोभान्स एकै पूर्वज होमो हाइडल्बर्गेन्सिसबाट उद्विकास हुन पुगेका हुन् । चाखलाग्दो तथ्यचाहिँ के फेला परेको छ भने पपुवा न्युगानियन, इन्डोनेसियन र अस्ट्रेलियन एबओरिजिनहरूका डीएनएमा होमो डेनिसोभान्सका वंशाणु ५ प्रतिशतसम्म पाइएका छन् । यसले होमो सेपियन्स र होमो डेनिसोवान्सबीच संसर्ग हुन्थ्यो र तिनबाट सन्तान पनि जन्मिन्थ्यो भन्ने बुझाउँछ । यसैगरी, होमो नियन्डरथलको डीएनएमा १७ प्रतिशत होमो डेनिसोवान्सको वंशाणु पाइएको छ । साइबेरिया, चीन र दक्षिण पूर्व एसियामा रहेका यो प्रजाति ३० हजारदेखि १४ हजार ५०० सय वर्षअघिसम्म अस्तित्वमा थिए ।

होमो फ्लोरेसियेन्सिस


अस्ट्रेलियन र इन्डोनिसियन जीवाष्म मानवशास्त्रीहरू २१ औं शताब्दीका सुरुका वर्षमा संयुक्त रूपमा होमो सेपियन्स कसरी एसियाबाट अस्ट्रेलियासम्म पुगे होलान् भन्ने विषयमा अनुसन्धान गर्दै थिए । उनीहरूले सन् २००३ मा इन्डोनेसियाको फ्लोरेस टापुको लियाङ बुआ भन्ने ठाउँको एक गुफामा होचो कद भएको ९ जना मानवको अस्थिपञ्जर फेला पारे । तीमध्ये एकको खप्पर सग्लो रूपमा भेटिएको थियो । उनीहरूले ती अस्थिपञ्जरका एनाटोमिकल र जेनेटिक अध्ययन गरे । अध्ययनले ती मानव अस्थिपञ्जर एक अर्को नयाँ मानव प्रजाति हो भन्ने पत्तो लाग्यो । यसको नामकरण फ्लोरेस टापुको नामबाट होमो फ्लोरेसियेन्सिस गरिएको छ । त्यो जानकारी २१ सेप्टेम्बर २००७ मा विश्व प्रसिद्ध ‘साइन्स’ जर्नलको अंक ३१७ मा छापिएको छ । केही अस्थिपञ्जर अझैसम्म जीवाष्म अर्थात् फसिल्स बनिसकेको छैन । तिनका आधारमा होमो फ्लोरेसियेन्सिसका नमुनाहरू १ लाखदेखि १२ हजार वर्षअघिसम्मका छन् ।

तथ्यांक विश्लेषण गर्ने बेसियन सिस्टमअनुसार, होमो फ्लोरेसियेन्सिसको पूर्वज अस्ट्रालोपिथेकस, होमो ह्याबिलिज वा होमो इरेक्टस हुन सक्ने बताइएको छ । तर, उपलब्ध दाँतको तुलनाको आधारमा होमो फ्लोरेसियेन्सिसको पूर्वज होमो इरेक्टस बढी हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ । होमो फ्लोरेसियेन्सिसको उचाइ ३ फिट ७ इन्च मात्रै छ । यो प्रजाति किन यति होचो भयो भन्ने जिज्ञासाको उत्तर पाइएको छैन । केही मानवशास्त्री होमो फ्लोरेसियेन्सिस छुट्टै प्रजाति नभई ‘इन्डेमिक क्रेटिनिज्म’ को कारण उसको शरीर होचो हुन पुगेको होला भन्ठान्छन् । ‘इन्डेमिक क्रेटिनिज्म’ अर्थात् आयोडिनको कमीबाट होचा मानिस समाजमा अझै देखिन्छन् ।

होमो लुजुनेन्सिस


फिलिपिन्स विश्वविद्यालयका जीवाष्म मानवशास्त्री अर्मान्ड साल्भाडोर मिजारेजले सन् २००७ मा फिलिपिन्सको लुजान टापुको एक ओडारमा पुरिएको अवस्थामा मानवको खुट्टाको औंलाको हाड फेला पारेका थिए । त्यो हाड करिब ६७ हजार वर्ष पुरानो थियो । ‘जर्नल अफ ह्युमन इभोलुसन’ को जुलाई सन् २०१० को संस्करणमा होमो सेपियन्सको ६७ हजार वर्ष पुरानो जीवाष्म फिलिपिन्समा पाइएको विवरण लेखिएको मिजारेज र अरूहरूको लेख छापियो ।

फिलिपिन्सको लुजान टापुको ओडार, जहाँ मानवशास्त्री अर्मान्ड साल्भाडोर मिजारेजले होमो सेपियन्सको खुट्टाको हाड फेला पारेका थिए, त्यहाँ केही वर्षपछि अन्य १ दर्जन जति हाड तथा दाँत फेला परे । अनुसन्धानकर्ताहरूले अध्ययन गर्दै जाँदा ती हाड तथा दाँत होमो सेपियन्ससँग मिलेन । ती हाड र दाँत होमो फ्लोरेसियेन्सिसभन्दा पृथक् थिए । यसैले अन्य अनुसन्धानकर्ताहरू ती हाड र दाँत छुट्टै एक नयाँ प्रजातिको हो भन्ने निष्कर्षमा पुगे । उनीहरूले त्यसको नामकरण लुजान टापुको नामबाट होमो लुजुनेन्सिस भनी गरेका छन् । त्यो लेख नेचर जर्नलको एप्रिल १०, २०१९ संस्करणमा छापिएको छ ।

अफ्रिकी मुलुक केन्यामा सन् २००७ मा मानवजस्तो तर ४ खुट्टाले हिँड्ने एक स्तनधारीको १ करोड वर्ष पुरानो जीवाष्म फेला परेको थियो । नाक्लिपिथेकस नाकायामै नामकरण गरिएको उक्त स्तनधारीजस्तै कुनै एक अर्को प्रजातिबाट ७० लाख वर्षपहिले गोरिल्ला र ५० लाख वर्षपहिले चिम्पाञ्जी छुट्टिएको तिनका डीएनए अध्ययनले बताउँछ । नाक्लिपिथेकस समूहकै कुनै प्रजातिबाट करिब ४२ लाख वर्षपहिले ओस्ट्रलोपिथेकस समूहको पूवमानवको उद्विकास हुन पुग्यो । यसरी नै ओस्ट्रलोपिथेकस समूहको समूहबाट करिब २५ लाख वर्षपहिले होमो समुहको पूर्वमानवको उद्विकास भयो । अफ्रिकामा करिब १९ लाख वर्षपहिले उद्विकास भएका पूर्वमानव प्रजाति होमो इरेक्टस युरोप, एसिया र अस्ट्रेलियामा पुग्यो ।

मानव प्रजातिले पृथ्वीको जलवायु परिवर्तन हुँदा बाँच्नका लागि कठोर संघर्ष गर्नुपर्‍यो । चार्ल्स डार्बिनको सिद्धान्तअनुसार, परिवर्तित भूगोल र नयाँ वातावरणमा बाँच्नका निम्ति जीवले संघर्ष गर्दै जाँदा नयाँनयाँ गुणहरू विकास हुन्छन् । ती गुण तिनका सन्तान, दरसन्तान सर्दै जान्छन् । जीवमा नयाँ गुण थपिँदै जाँदा र गुणहरू तिनका सन्तानमा सर्दै जाँदा हजारौं-लाखौं वर्षपछि त्यस्ताका सन्तान तिनका पूर्वजभन्दा भिन्नै स्वरूपमा उद्विकास हुन पुग्छन् । यही प्रक्रियाबाट विभिन्न कालखण्डमा बितेको ५० लाख वर्षमा २० जति मानव प्रजाति उद्विकास हुन पुगे ।

४० हजार वर्षअघिसम्म होमो सेपियन्सबाहेक माथि उल्लिखित ४ प्रजातिका मानवको अस्तित्व थियो । वैज्ञानिकहरू उल्लिखित प्रजातिमध्ये विशेषत: होमो नियन्डरथल लोप हुनुको कारण पृथ्वीको जलवायु परिवर्तन, होमो सेपियन्ससँगको द्वन्द्व र कुनै अज्ञात भाइरसको संक्रमण हुन सक्ने अनुमान गर्छन् । सन् १९१८-१९२० मा फैलिएको इन्फ्लुएन्जा फ्लु अर्थात् एच.वान एन.वान भाइरसबाट त्यसबेला विश्वभर करिब ५ करोड जनाले ज्यान गुमाएका थिए । त्यो संख्या भनेको त्यसबेलाको विश्वको एक तिहाइ जनसंख्या हो । यस्तै कुनै भाइरस ४० हजार वर्षअघि होमो नियन्डरथलमा संक्रमण भएको थियो होला । भाइरस संक्रमणबाटै होमो नियन्डरथलसहित अन्य ३ पूर्वमानव प्रजाति लोप भएका हुन सक्छन् ।

प्रकाशित : जेष्ठ ३, २०७७ १२:१२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नेपालमा नपाइएको बामपुड्के बँदेल 

कमल मादेन

इन्द्रराज उपाध्यायको विज्ञान पुस्तक ‘कन्सेप्चुयल साइन्स एन्ड इन्भारोमेन्ट’ ललितपुरको एक माध्यमिक विद्यालयमा पढाइ हुन्छ । पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा स्वीकृत यस पुस्तकमा कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्षण क्षेत्रभित्र ‘पिग्मी हग’ पाइन्छ भन्ने उल्लेख छ । तर, उपाध्यायले उल्लेख गरेझैं कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्षणमा ‘पिग्मी हग’ पाइँदैन ।

विश्व प्रकृति संरक्षण संघको आधिकारिक दस्तावेज अनुसार यो वन्यजन्तु भारतमा मात्र पाइन्छ । राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन–२०२९ ले ‘पिग्मी हग’ नेपालको संरक्षित वन्यजन्तु भनेको छ, तर कसरी ? यो ऐनका कारण वन कर्मचारी र वन्यजन्तु संरक्षणकर्मीहरू दुविधामा थिए । झन् पुस्तकले अन्योल बनाएको छ । यहाँ ‘पिग्मी हग’बारे संक्षिप्त चर्चा गरिएको छ ।

हड्सनको अनुसन्धान
‘पिग्मी हग’ संसारकै सबैभन्दा सानो सुंगुरको प्रजाति हो । ब्रायन हड्सनले नयाँ वन्यजन्तु पत्ता लगाएका हुन् । यो वन्यजन्तुबारे सन् १८४७ मा ‘जर्नल अफ एसियाटिक सोसाइटी अफ बंगाल’ भोलम १६ मा हड्सनले लेखेका छन् । यो प्रजाति साल अर्थात सखुवाको रुख प्रशस्त मात्रामा पाइने जंगलमा बस्छ, यसलाई ‘पिग्मी हग अफ द साल फरेष्ट’ भनिन्छ भनेर हड्सनले लेखेका छन् । हड्सनले यो वन्यजन्तुको सग्लो नमुना सिक्किमको तराईमा फेला पारेका थिए । पूर्वी नेपालमा पिग्मी हग’लाई सानो बँदेल र सिक्किममा छोटा सुवर भनिन्छ । यसको आकार जंगलको खरायोसँग मिल्दो हुन्छ । उचाइ लगभग ८ देखि १० इन्च अग्लो र तौल लगभग ७ देखि १० पाउन्डसम्मको हुन्छ भनेर हड्सनले उल्लेख गरेका छन् । यसको झुन्ड ५ देखि २० वटासम्मको रहन्छ । यो जंगलमा हत्तपत्त देखिँदैन ।

‘साइन्स डाइरेक्ट’ जर्नलमा ‘पिग्मी हग’ सम्बन्धी सन् २००७ मा विश्लेषणात्मक लेख प्रकाशित छ । लेख अनुसार यो वन्यजन्तु सुंगरको सस् जातिसँग मिल्दैन भन्दै यसको वैज्ञानिक नाम ‘पोर्कुला साल्भानिया’ भनिएको छ । यो वैज्ञानिक नाम हड्सनले जुराएका थिए । सन् २००७ यता ‘पिग्मी हग’को वैज्ञानिक नाम पुस्तक, लेख तथा विद्युतीय सञ्जालमा ‘पोर्कुला साल्भानिया’ नै लेखिँदै आएको छ । तर, राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागले आजका दिनसम्म पनि विभागको विद्युतीय सञ्जाल र संशोधित ऐनमा ‘पिग्मी हग’को वैज्ञानिक नाम ‘सस् साल्भानियस’ लेखिएको छ । विभागका प्रतिनिधि विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय वन्यजन्तु सम्बन्धी सेमिनारमा सरिक हुन्छन् र नयाँ तथ्य र तथ्यांक थाहा पाउँछन् । तर, उनीहरूले विभागकै प्रकाशन के कस्तो भइरहेछ भन्नेबारे चासो दिएको पाइएन ।

सन् १९९३ मा प्रकाशित ‘स्टेट्स सर्भे एन्ड कन्जरभेसन एक्सन प्लान : पिग्स, पेक्कारिज एन्ड हिप्पोज’ शीर्षकको पुस्तक अनुसार भारतमा सन् १९५० र ६० को दशकमा ‘पिग्मी हग’ लोप भएको आशंका गरिएको थियो । यद्यपि कसै–कसैले आसाममा देखेको बताउँथे । प्रमाण कतै फेला परेको थिएन । अन्ततः आसामको कचर जिल्ला अन्तर्गत सुर्मा उपत्यकामा सन् १९६८ मा एउटा पिग्मी हग मृत फेला पर्‍यो । त्यसपछि आसाममा ‘पिग्मी हग’को खोज अनुसन्धान व्यापक भयो । सन् १९७१ मा आसाममा केही ‘पिग्मी हग’ फेला परे । आसाम राज्यले ‘पिग्मी हग’ संरक्षण अभियान अघि बढायो । उक्त अभियान अन्तर्गत सन् १९९५ मा ६ वटा ‘पिग्मी हग’लाई नियन्त्रणमा लिई प्रजनन गराउन थालियो । अहिले भारतमा २५० देखि ३०० वटा ‘पिग्मी हग’ रहेको अनुमान गरिएको छ । भारतले विश्वमै लोप हुनलागेको वन्यजन्तु संरक्षण गर्न ध्यान दियो ।

यो वन्यजन्तुको आकार, रूप र रंग ठ्याक्कै बँदेलजस्तो देखिन्छ । लामो घाँस भएको मौदानमा ‘पिग्मी हग’ बस्न रुचाउँछ । ‘द ओरिजिन अफ हिमालयन स्टडिज : ब्रायन हड्सन इन नेपाल एन्ड दार्जिलिङ १८२०—१८५८’ पुस्तकमा हड्सनले सिक्किमबाट संकलन गरेको ‘पिग्मी हग’को तस्बिर छ ।

नेपालमा फेला परेन
सुनसरीको चारकोसे झाडी नजिकका बुढापाकाले सालको जंगलमा २०२०–२५ सालसम्म अति साना ‘बामपुड्के बँदेल’ पाइन्थ्यो भन्ने बताउँछन् । सन् १९६४, १९७८—७९ र १९८४ मा पिग्मी हग नेपालमा पनि पाइन्छ कि भनेर ‘होर्मेल इन्स्टिच्युट र युनिभर्सिटी अफ इष्ट एन्जिलिया’ को टोलीले व्यापक रूपमा सर्भे गरेको थियो । तर, तीनै पटकको सर्भेमा नेपालमा ‘पिग्मी हग’ फेला पर्न सकेन । यसको अस्तित्व रहेको कुनै संकेत पनि फेला परेन ।

भारतमा वन्यजन्तु संरक्षण सम्बन्धी ऐन सन् १९७३ मा जारी भयो । त्यसबेला भारतमा पिग्मी हग ‘रि—डिस्कोभर’ भइसकेको थियो । त्यसैले भारतमा पिग्मी हग एक संरक्षित वन्यजन्तुका रूपमा सूचीकृत भयो । नेपालमा पनि यही साल राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन जारी भयो । ऐनको अनुसूची १ मा ‘पिग्मी हग’सहित जम्मा २७ प्रजाति स्तनधारी वन्यजन्तुलाई नेपालको संरक्षित वन्यजन्तुका रूपमा सूचीकृत गरिएको छ । भारतमा ‘पिग्मी हग’ संरक्षित वन्यजन्तु थियो । त्यसैले नेपालमा पनि ‘पिग्मी हग’लाई संरक्षित वन्यजन्तुका रूपमा सूचीकृत गरियो ।

भारतको सिको गरेर ‘पिग्मी हग’लाई संरक्षित वन्यजन्तुका त बनाइयो, तर यसबारे सरकारले अहिलेसम्म न सर्भे नै गरेको छ, न त यसलाई वन्यजन्तु संरक्षण ऐनबाट हटाएको छ । ऐन पटक–पटक परिमार्जन भइसकेको छ । तर, ‘पिग्मी हग’ नेपालको संरक्षित वन्यजन्तु भनेर कायम नै राखिएको छ । विभागले हिजोका दिनमा ‘पिग्मी हग’ बारेको तथ्यांक सच्याउनुपर्छ ।

प्रकाशित : चैत्र १, २०७६ ०९:४२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×