माटोदेखि माटोसम्म

जीवनले दिने आनन्द हामीले लिनै सकेका छैनौं किनभने हामीले माटोसँग धीत मर्ने गरी खेलेकै छैनौं । जीवन जसरी बाँचिनुपर्ने हो, त्यसरी बाँचिएको छैन ।
सरला गौतम

विपश्यना ध्यानका गुरु आचार्य गोयन्काले सुनाएको एउटा कथा छ । एक जना पिताले चार दाना धानको बीउ जोगाएर राखेका हुन्छन् । एक दिन चार जना बुहारीलाई बोलाएर भन्छन् ‘जसले यो चार दाना बीउ जतनले पाँच वर्षसम्म राख्न सक्छ, उसैलाई म सन्दुकको चाबी सुम्पिन्छु ।’ चारमध्ये पहिलीले ‘ह्या यो बूढोको पारा’ भन्दै बीउ मिल्काउँछिन् । दोस्रीले चाबीको लोभमा धानको दाना बाकसमा लुकाउँछिन् ।

तीन नम्बरकी बुहारी सोच्छिन्- बूढाले यसै यो कुरा भनेनन्, पक्कै यो दानामा केही रहस्य छ । खाएपछि फलिपाप होला भनेर खाइदिन्छिन् । चार नम्बरकी बुहारी खेतमा जान्छिन्, बीउ जमाउँछिन् । बीउबाट बोट बन्छ । बोटबाट असंख्य बीउहरू । अनि पूरै खेत लहलह बन्छ । काटेर गोदाममा थन्क्याउँछिन् । पाँच वर्षपछि पिताजीले सबैसँग बीउको खबर सोध्छन् । सबैले आफ्नो बीउको कथा भन्छन् । चौथो नम्बरकी बुहारीले ‘तपाईंको बीउ हेर्न जानुस्’ भनी गोदामको चाबी दिन्छिन् । ससुरा भन्छन्, ‘एक यो बुहारी कामकी रहिछ ।’ सन्दुक र गोदाम दुवैको चाबी कान्छीले समाउँछिन् ।

बीउ जोगाउने, बाली फैलाउने, जीवनको रक्षा गर्ने प्राकृतिक नियममा हिजो हजुरआमाहरूको पकड थियो । आजको संसारमा यो हक उनीहरूबाट खोसिँदै छ । प्रकृति र खेतीमाथि पकड राख्ने महिलालाई किसान भन्न पनि गाह्रो मानिन्छ । अधिकांश पेसागत शब्दको भाषिक कनोटेसन पुलिंगी भएजस्तै किसान शब्दले पनि महिलाप्रति कम इंगित गर्छ । किसानी कर्मलाई निर्मम नाफा-घाटाको संसारमा परिणत गर्न लागिपरिरहेका मानिसहरूको ज्ञानलाई सर्वोच्च मानिएको छ ।

भारतीय पर्यावरणविद् बन्दना शिवा भन्छिन्, ‘वर्षमा दुई लाख किसानले आत्मदाह गर्ने देश समृद्धिको बाटोमा छ भन्न मिल्दैन । विश्वमा कुनै पनि देशको शक्ति र चमकको मानक किसानको जीवनको उन्नतिलाई मानिनुपर्छ । शक्तिशाली राष्ट्रको परिभाषा मेजर गर्ने स्केल किसानको जीवन हुनुपर्छ ।’ शिवाले भनेजस्तो परिदृश्य भेट्न मुस्किल छ । अहिलेसम्म किसानबारेका सामग्री सञ्चारमाध्यमका कुनोमा लुकाइएका हुन्छन् ।

संसारको आँखा उनीहरूमा कसरी परोस् १ खेतबारी हुनु, आफ्नो उब्जनी हुनुको महत्त्व अहिले कोरोना संकटले सम्झाउँदै छ । मानिसहरू घरघरबाट प्रकृति नियालिरहेछन्, जमिन नहुनेहरू पनि कौसी खेतीतिर लागिरहेका देखिन्छन् । लेखक जीवन राईले सामाजिक सञ्जालमा लेखे, ‘हामीसँग मकैको बीउ पनि रहेनछ भन्ने कुरा कोरानाले थाहा दियो ।’ कहाँबाट हाम्रो खाना आउँछ, खानाका बीउहरू कहाँ छन् हामीलाई मन्द होस आउँदै छ । सन् २०१९ को ‘टाइम म्यागेजिन’ ले किशोरी पर्यावरण अभियानकर्ता ग्रेटा टुनबर्गलाई वर्ष व्यक्तिको रूपमा कभर गर्‍यो । यसले अबको संसारमा को प्रभावशाली व्यक्ति भन्ने मानक बदल्ने संकेत गरेको छ । त्यस कभरेजलाई लिएर ट्रम्प र उनका समर्थकले चर्को प्रतिक्रिया गरे । उनीहरूको कमजोर हृदय हल्लियो । प्रभावशाली व्यक्ति को भन्ने मानक अब भत्किन सुरु हुनैपर्छ । संसारमा अहिले हाबी भएको आर्थिक संरचनाले मानिसलाई आइसोलेसनमा काम गर्न बाध्य पारेको छ । मानिस समूहमा रमाउने प्राणी हो । उसको सामाजिक-पारिवारिक जीवन खोसिएको छ । श्रमिकहरूको हातबाट जीवनप्रतिको स्वामित्व खोसिएको छ । यसको खास कारण माटोसँगको उसको आत्मनिर्भर सम्बन्ध नहुनु नै हो । मान्छेले आफ्नै जीवनमाथि अरूको राज सहेर बसेको छ । गान्धीले भनेजस्तै स्वराजमा फर्कन मानिस माटोमै फर्कने हो ।

आजको समयमा एकै परिवारका सबै मानिस आफ्नो खेतीबारीको काममा हुनु भनेको दुर्लभ दृश्य छ । तर, आधारभूत जीवनशैली त यही हुनुपर्थ्यो । यहीबीच सामाजिक सञ्जालमा एउटा भिडियो देखियो— नेपाली श्रमिकलाई भारतीय अधिकारीहरूले अपमान गरेको । देशको माटोले मान गुमाएपछि मानिसको मान कसरी रहोस् १ उनीहरूलाई गरेको अपमानको रापले हामी सबैलाई पोल्यो । साना-साना किसानले सजाएको सुनौला संसार उजाड हुँदै गए । मानिसहरू जीविकाका लागि लाखापाखा लागे । पारिवारिक सामाजिक जीवन मात्र होइन, आत्मसम्मान नै धरापमा परिरहेको छ । हामीले गुमाइरहेका छौं— ओल्लो घर, पल्लो घर बोल्दै हिँड्ने हँसिला मानिस । हराभरा गाउँघर, रमाइला आँगन र गुञ्जायमान रोधीघर ।

दशकअघि भारतीय खाद्य अधिकारकर्मी रुक्मिणी रावसँग प्रशिक्षण लिने मौका मिलेको थियो । उनले बताएको खाद्य सम्प्रभुता र भारतीय किसानको आत्महत्याको प्रसंग मस्तिष्कमा घुमिरहन्थ्यो । लगभग सोही समयमा भेट भएका पत्रकार पी. सैनाथले यसलाई थप प्रस्ट पारिदिएका थिए । अधुरो ज्ञान मस्तिष्कमा थियो । जब अकबरे खुर्सानीको बीउ जमाएर बिरुवा हुर्केको हेरें, यही सानो उपलब्धिले हृदयमै बोध पुर्‍याइदियो । माटो र बीउसँग जोडिएको आफ्नो जीवनको पाटो बुझ्न हातमा माटो लतपतिनैपर्ने रहेछ । हातमा आफ्नो बीउ हुनु भनेको अभूतपूर्व स्वतन्त्रता रहेछ । यति सानो कुरामा स्वतन्त्रताको कति ठूलो अर्थ लुकेको रहेछ । यो थाहा पाएर म साँच्चै खुसी भएँ ।

मेरो एक जना मित्रले जागिरको सिलसिलामा तीन महिनासम्म पानीजहाजमा यात्रा गरिन् । संसारका सबै सुविधा भोगिन् । जहाजमा केवल मानिसहरू थिए । पानीमाथि हिँडिरहने जहाजमा माटो र अरू प्राणी थिएनन् । काम सकिएपछि उनको जीवन जमिनमा फर्कियो । उनले बारीमा मुसाहरू दगुरेको देखिन् । मुसा देखेरै खुसी भइन् । मसँगको संवादमा भनिन्, ‘हेर मानिसलाई खुसी हुन पैसा र सुविधा मात्र होइन मुसा, साङ्ला र गँड्यौला पनि चाहिने रहेछ ।’ हामीले हेपेका जीवहरूको अभावले पनि हाम्रो जीवन सुनो हुने रहेछ । माटोमा चलिबस्ने जीवजन्तु हेर्न आँखा न्यास्रिने रहेछन् । हाम्रो सुख माटोले नै बोक्ने रहेछ । पहाडले पनि जमिन छोड्यो भने त्यो केवल ढुंगा-माटोको थुप्रो हुन्छ । जमिनमा उभिएको हाम्रो जीवनको अस्तित्वको आधार पनि जमिन नै हो ।

संसारमा अहिले आधुनिक सुखसयलका कत्ति विषय बन्द भए १ मानिसहरूलाई फरक परेन । तर हावा, पानी, माटो र माटोले दिने उब्जनी सकिएको दिन के होला हाम्रो जीवन ? मानिसको जीवन माटोदेखि माटोसम्म नै हो ।

सन् २००९ मा सिरियामा ठूलो खडेरी भयो । मौसम परिवर्तनले कृषिमा हान्यो । धेरै मानिस कृषि कर्मबाट विमुख भए । गृहयुद्धको चपेटामा पनि उनै थिए । सिरिया कृषिको आधारभूमि मानिएको देश हो । मकै, गहुँ, जौको भण्डार । यस्तो सुनौलो भूमिका बालबच्चा बाउ-आमाका काखमा च्यापिएर हिँडेको दृश्यले विश्व हल्लायो । ९ लाखभन्दा बढी सिरियन शरणार्थी बने । सिरियाका ऐलान नाम गरेका बालक टर्कीको समुद्री किनारमा घोप्टो परिरहेको मृत अवस्थामा भेटिए । यो दृश्यले विश्व रोयो । पर्यावरणविद् बन्दना शिवा भन्छिन्, ‘नामजस्तै ऐलान एउटा अभूतपूर्व सन्देश हुन् संसारका लागि । तेलको युग सकियोस् ताकि माटोको युग सुरु होस् । उनको सन्देश यही हो ।’ माटोमा मिल्दै गरेको ऐलानको कोमल देहले संसारलाई माटोमा फर्कन उद्घोष गरेर गयो । कोरोना संकट एउटा यस्तै महावाणी हो, प्रकृतिको । अब हामीले प्रकृतिलाई जीवनसँग जोडेनौं भने हाम्रो अस्तित्व धरापमा पर्नेछ । मानवशास्त्री मेरि डेसनले केही समयअघि एक अन्तर्वार्तामा भनिन्, ‘प्रकृतिलाई पनि माया गर्ने समाज व्यवस्था हामीलाई चाहिएको छ ।’

हाम्रो शरीरको केही अंग माटोमा राखिदिने हो भने त्यो माटोसँगै मिसिएर माटै बन्छ । माटोसँग खेल्दा अचानक मानिसको मुहारमा खुसी फर्केर आउने, मुस्कान लयमा आउने हुँदो रहेछ । आफ्नो अस्तित्वसँग मिलेकोमा हाम्रो शरीरका कोषहरू खुसी भएका होलान् । हाम्रो आयातित बौद्धिकताले ठानेभन्दा भिन्न विषयमा हामी किन अचानक रमाउँछौं भन्दा हाम्रो शरीरको प्राकृतिक माग अर्कै होला । यसकारण हाम्रो उपलब्धिको चाङ र खुसीको रेसियो मिलिरहेको देखिन्न ।

यशोधराको जीवन-कथा पढिरहेकी थिएँ । राजा सुद्धोधनकी श्रीमतीले प्रसव पीडाको कारण देह त्याग गर्छिन् । राजा यति विरहमा डुब्छन्, त्यो पीडाबाट बाहिर आउनै सक्दैनन् । अन्तत: उनी आफ्नो निजी बगैंचामा समय बिताउन थाल्छन् । बगैंचामा समय बिताउन थालेपछि मात्रै राजाको होस फर्केर आउन थाल्छ । काम पर्‍यो भने पनि उनका मन्त्रीहरू बगैँचामै भेट्छन् । अति विरहमा पुगेका मानिसलाई पनि माटोको स्पर्शले जीवनमा फर्काउने रहेछ । माटोमा लुकेको जीवनको रहस्य माटै नछोई कसरी भेटिएला र १ माटोमा मन गड्न सक्यो भने सुखको रहस्यमयी यात्रा सुरु भयो भन्ने बुझे हुन्छ ।

मानिसहरू सहर-बजारका साना आपर्टमेन्ट अझ कति त एक-दुईवटा कोठामै जीवन बिताइरहेका हुन्छन् । जैविक फोहोरको थुप्रो लाग्छ । कहिलेकाहीँ भनेको बेला नगरपालकिकाको मोटर आउँदैन । यस्तो बेला थुप्रिएको फोहोरको गन्धले दिमागको शक्ति नै खाइदिन्छ । फोहोर व्यवस्थापन गर्न प्रशस्त ठाउँ हुँदैन र समस्यामा परिन्छ । सानै ठाउँमा पनि छेउ-कुनातिर गमलाहरू, पुराना बाल्टीहरू, बाटाहरूमा केही रोपिएको छ भने यो दु:ख कम हुन्छ । किचन बगैँचा वा कौसी बगैँचा बनाउने थोरै मात्र ठाउँ छ भने सुनमा सुगन्ध भइहाल्यो । अब आफ्नोवरिपरिको ठाउँलाई थोरै र सानो भनेर हेला गर्नुभएन । न्युयोर्कलगायतका सहरका साना अपार्टमेन्टमा बस्नेहरूले कोठालाई नै जंगलमा बदलेका दृश्यहरू युट्युबमा छ्यापछ्यापी छन् । आफ्नो करियर निर्माण गर्दै गर्दा माटोको स्पर्शबाट हामी परपर पुगेको छौं । यस्तो बेला स-साना ठाउँमा ठूला रहर सजाउनु नै एउटा उपाय हो । माटोसँगको सामीप्य पाएपछि हृदयको रस फर्किन्छ । डस्ट टु डस्ट, माटोमै मिलेर जाने देह भएकाले त माटोमा हातका औंलाहरू चलिरहँदा मन नाचिरहेको हुन्छ, मन हाँसिरहेको हुन्छ । माटोमा खेल्नु हाम्रो लत भइदियो भने धरती कति खुसी होलिन् !

कुनै बेला वरिपरि हेर्दा कतै पनि माटो नदेखेर छट्पटिन्थें । गमलाहरूमा भर्न पनि माटोको अभाव हुन्थ्यो । किनेको माटोमा भान्साको फोहोर मिसाएर यसको आयतन बढाउन थालें । फोहोरहरू जम्मा गरी माटोमा पुरेर माटो बनाई निकाल्दा जादु गरेजस्तो लाग्न थाल्यो । भान्साबाट निक्लेको फोहोरले कमपोस्ट बनाउनु संसारकै सेक्सी कुरा हो भन्छन् अमेरिकन गार्डनर रोन फिन्ले । आहा १ कस्तो जादुमयी रूपान्तरण । आफ्नो कारणले माटोको आयतन बढ्यो । राम्रो खान पाएर माटो पनि रमायो । अब उसले बिरुवाहरूलाई आफ्नो जीवन दिनेछ । माटो छोइरहँदा माटोको शक्ति आफ्नै शरीरका कोष कोषहरूमा फैलिनेछ र हाम्रो शक्तिलाई दसौं गुणा बढाइदिन्छ । नगरपालिकाले फोहोरका लागि सिठी फुक्दै आउँदा ‘आई एम सरी’ भन्न पाइन्छ । डा. उपेन्द्र देवकोटा भन्ने गर्थे, ‘आफूले खाने तरकारी आफैँ उब्जाउनुको आनन्द भन्नै सकिन्न ।’ जीवनले दिने आनन्द हामीले लिनै सकेका छैनौं, किनभने हामीले माटोसँग धीत मर्ने गरी खेलेकै छैनौं । जीवन जसरी बाँचिनुपर्ने हो, त्यसरी बाँचिएको छैन ।

कटिङ गरेका हाँगाले जरा निकाल्दा, जमाएका बीउहरू बिरुवा बन्दा, हुर्केका बोटहरूले फल र फूल दिन थाल्दा धरती आफैंसँग रमाइरहेको हुन्छ । चुल्होमा कराई बसालेर फुत्त निक्लेर, टप्प-टप्प खुर्सानी टिपेर तेलमा पड्काउनु ! उन्मत्त भएर फलेको राता-राता गोलभेंडालाई टप्प-टप्प टिपेर तरकारीमा हाल्नु ! मन्किएका लसुन प्याज, पुदिना र धनियाँले भान्सा नै मगमग बनाउनु ! यही त हो संसारको जादु ! किन नबन्ने जादुगर ! प्रकाशित : जेष्ठ ३, २०७७ ११:३०

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नदी हाम्रा प्राण धमनी

काठमाडौंमा प्याकप्याक परेको नदीको आात सुक्दै गर्दा हाम्रो सभ्यता पनि त सुकिरहेको छ । नदी नसुसाएको सहरको आधा प्राण त त्यसै मरेको हुन्छ ।
सरला गौतम

काठमाडौँ — मलाई नदीको आवाजले एक खालको नशा दिन्छ । नदीकै आवाज सुन्न र नीलो आकाशमुनि पल्टन भए पनि म बेलाबेला काठमाडौं छोड्ने गर्छु । 

केही महिनाअघि म, अरुण उपत्यकाको सम्झनाले मात्रै पनि सम्मोहित थिएँ । शरद ऋतु सकिँदै गरेको भए पनि मौसमको जादू बाँकी थियो । अरुण उपत्यका सेरोफेरो मार्दै छु भन्ने कल्पना मात्रले पनि पाइताला भुइँमा थिएन ।

झोला बोकेर फुत्त चलिहालें । अन्तत, अरुण नदीको दर्शन पाएँ । यही नदीको सेरोफेरो नियाल्दै किमाथांका पुगें । पाँच दिनको बसाइमा किमाथांका गाउँबाट पर अरुण नदी सुसाएको सुनिरहें । सिरानीमा टाउको राखेर सुत्दा नदीले गीत गाइरहेको सुन्नु त स्वर्गकी परीले गाएजस्तो लाग्छ । नदीको सेरोफेरोमा यात्रा गर्दै छु भने सारा कष्ट भुलाउने माधुर्य राग यही हो । पहिलो दिन वरुण उपत्यकामा बास परेको थियो । भिडियो हेरेर कल्पेको ठाउँमा मेरो ज्यान हाजिर थियो । बिहानको हल्काहल्का बतास छिचोलेर नदीतिर गँए । बासभन्दा सय मिटर पर हुँदो हो । बालुवामा पाइला परेपछि पाइताला आफैं नाचें ।

किमाथांकामा साँझमा हातमा चिया गिलास लिएर नदीतिर हेरिरहन्थें । नदी हेरेर कल्पनामा डुब्नुको निजी सुख बाँचिरहेकी थिएँ । नदीमा गाडिएका बडेबडे डोजरका कर्कश आवाज नदीको त्यो कोमल गीतलाई चिथोरिरहेका हुन्थे । यो लेख्दै गर्दा कोरोना त्रासदीको बीचमा पढेको अजय दीक्षितको लेख ‘म गंगा पृथ्वीको धमनी’ का हरफहरू सम्झन्छु । ‘तपाईंहरूमध्ये कोही राज्यले सकेन भन्दै एकांकी बजारको शरणमा पुगी नदी र जलनिधिको पूर्ण निजीकरणको वकालत गर्नुहुन्छ ।

केही जलसेवा आपूर्तिमा बजार संलग्न छ, तर बजारको नियमन गर्नुहुन्न । हामी नदी तपाईंहरूको सिर्जना होइनौं । हावा, पानी र माटो निर्माण गर्ने क्षमता तपाईंहरूमा छैन भन्ने हेक्का अझै पलाएको छैन ।’ नदीको आत्माको आवाज उनको लेखमा छ । संसारभरिका विकासविद्हरूमा नपलाएको चेत यही त हो, कि उनीहरू हावा, पानी, नदी र माटो बनाउन सक्दैनन् । मानिसले जस्तै ठूलो कारखाना बनाउन सके पनि यी चीजहरू केवल प्रकृतिको स्वामित्वमा छन् ।

उता किमाथांकामा हाम्रा मानिसहरू वारिबाट पारि हेरेर चीनले के–के विकास गरिसक्यो भन्थे । डोजरले बालुवा निकालेर बनाएका यामानका ‘बिल्डिङ’ देखाउँथे । म भने रमाउनै सक्दिनथें ।

सहरमा बसेर सारा सुविधा भोगेको मैले, उनीहरूको अघि प्रकृतिको गुण गाउनु शोभनीय लाग्दैनथ्यो । मनमनै भन्थे, त्यो पारिको जस्तो कंक्रिटको जंगल बनाउने विकासले हाम्रो भोटखोलालाई छुनै नसकोस् । मानिसहरूका लागि, बाटो बनोस्, अस्पताल बनोस्, तर हावा र पानीका लागि तड्पिनुपर्ने विकासले छुँदै नछोओस् । अरुण नदीको दोहन गरिराखेको चीन सरकारसँग मलाई खुबै रिस उठ्थ्यो । स्थानीयहरूसँग उभिएर भन्थें, ‘त्यो पारिको देशले कति नदी कोपरेको ?’ उनीहरू आफ्नो स्वरमा झोंक भरेर भन्थे, ‘कतिपटक त्यो डोजर हाम्रो नेपालको भागतिर आउँछ । यस्तो बेला हामी पूरै गाउँ उठेर ढुंगा हान्न जान्छ ।’ देशभित्रै परदेशी भएर बसेका उनीहरूको देशप्रतिको मायाले मेरो आँत रसाउँथ्यो । कुनै बेला म फेरि फर्केर आउँला यो ठाउँमा । अर्कोपटक आउँदा वाग्मतीको जस्तो हाल अरुणको देख्न नपरोस् । सिरानीमा लोलाएका आँखा लिएर नदीको गीत सधैं सुन्न पाइयोस् । मैले त यति मात्र कल्पना गर्न सक्थें ।

नदीको आडमा सभ्यता फस्टाएको हुन्छ । मानवले पानीको मुहान खोज्दै बस्ती बसाउँछ । पहाडतिर हिँड्दा ‘त्यस्तो डाँडामा मानिस किन बसेका’ भनी स्थानीयलाई सोध्थें म । उनीहरू जवाफ दिन्थे, त्यहाँ पानीको मूल राम्रो थियो त्यसैले । समथरमा नदीको आडमा, पहाडमा मूलको छेउमा मानिसहरूले आफ्नो सभ्यता र संस्कृतिको उन्नति खोज्छन् । काठमाडौंमा प्याकप्याक परेको नदीको आँत सुक्दै गर्दा हाम्रो सभ्यता पनि त सुकिरहेको छ । नदी नसुसाएको सहरको आधा प्राण त त्यसै मरेको हुन्छ ।

बेजान, रूखासुखा ।

नारायणी नदीको सूर्योदय, सूर्यास्त हेरी हुर्केको म, काठमाडौंमा नदीको सुसेली खोजिबस्छु । भेट्दिनँ र भौंतारिंदै नदीको गीत खोज्न निस्कन्छु । केही वर्षअघि दार्चुलामा पुगेर, अरू केही नगरी महाकाली नदीलाई दुई दिनसम्म नियालें । पहिलो दिन, अथाह यात्राको थकाइको कारण कानले आवाज मात्र सुनें कोठामै पल्टेर । भोलिपल्ट आफू बसेको छतमा गएर नदीलाई एकतमासले हेरेर दिन बिताएँ । झलमल्ल सहरमा सबैथोक त देख्न सुन्न पाउँछु नदीको गीत कहाँ पाउँला ? यस्तै लागिरह्यो

त्यो बेला । अहिले हामी कठिन समयसँग जुध्दै छौं । घरमै थुनिएर त्यो नदीको जिल्लाका मानिस पारि धार्चुलामा विपत्मा परेको समाचार पढ्छु । देशतिर चियाएर बसिरहेछन् हाम्रा मानिसहरू ।

नदीकै छेउ उनीहरूको प्यास मेटिएको छैन । मनलाई विरहको एक झोक्काले हानेर जान्छ यस्तो पढ्नु देख्नुपर्दा । थोरै मानिसको हित सर्वोपरि मानेर गरिएको कु–विकासको परिणाम हो यो सबै ।

काकाकुल विकासले श्रमिकको मान र माया गर्न जान्दैन । आत्मनिर्भर विकास भएको भए, आफ्नै पाखोमा कृषि फस्टाएको भए उनीहरू किन जान्थे होलान् परदेश । आफनै घरआँगनको न्यास्रो मनभरि बोकेर । अजय दीक्षित नदीको आत्मकथा शैलीमा लेखिएको आफ्नो लेखमा लेख्छन् ‘पोखरी कुण्ड, तालतलैया र सिमसारमा बुल्डोजर दगुराउनुहुन्छ, मास्नुहुन्छ चौरहरू देख्यो कि कंक्रिटले ढाकिहाल्नु हुन्छ । भू–जल भरिन पाउँदैन, जलचक्र खण्डित हुन्छ, हामी नदीहरू ह्रास हुन्छौं भन्ने सोच्नुहुन्न, न त विपन्नहरू अन्यायमा पर्छन भन्ने वास्तविकता ।’

नदी कोपर्नेहरूको ज्यादती अलग छ । चितवन जाँदा त्रिशूलीतिर नजर फाल्दै जान्छु । ठाउँठाउँमा नदी चिथोरिरहेका साँइदुवाहरू देखिन्छन् । उनीहरूलाई बसको भ्यालबाट चिच्याएर ‘बन्द गर यो सब’ भन्न मन लाग्छ । आफ्नो निजी वृत्ति विकास मात्र सोचिहिँड्नेले आफ्ना सन्तानका लागि कस्तो भविष्य छोडेर जाने हो कति नसोचेको ? कति चाहिएको पैसा, किन चाहिएको यति पैसा ? नदी जति सप्पै सुकाएर बोतलको पानी किनेर खानलाई ? पानीका कलकल आवाजमा सहर, गाउँको सौन्दर्य खुलेर आउँछ । यसमै यो सुन्दर जीवनको प्राण भरिएर आउँछ । यिनीहरूले कति नबुझेका । कति खेदो खनेका पानीका मुहानहरूको । दीक्षितकै भाषामा ‘प्रकृतिसँग प्रेमसहित बातचित गर्ने सच्चा मानव आत्माहरूले सुरु गरेका जल संरक्षणसम्बन्धी केही स्थानीय सत्प्रयास छन् तर यतिले हाम्रो खस्कँदा यात्रा रोकिएको छैन । हामी बग्ने बाटाहरूलाई जानीजानी हडपेर साँघुरो पार्नुभएको छ ।’ पछिल्लोपटक दसैंको बेला जनकपुर जाँदा पोखरीहरूमा चमक देखें । मेरो मनले मयूरी नाच नाच्यो ।

मग्न मग्न भएर निकै बेर गंगासागरमा मन डुबाएर बसें । जनकपुरका पोखरीहरूमा फर्किएको सौन्दर्य देखेर म मखलेल थिएँ । थाहा छैन किन हो यो सहरसँग एक खालको लगाव छ मेरो । पाँचौंपटक पुगेकी थिएँ म । दसैंको बेला पोखरीवरिपरिको झंकार, उज्यालो र चमक मनै हर्ने थियो । जनकपुरको चिनारी पोखरीहरू हुन् । पोखरीहरू बेजान र फोहोरी भए बाँकी चिनारी पनि फिका हुन्छ ।

हाम्रा हरेका ठाउँमा कुनै न कुनै नदीले त्यो ठाउँको चिनारी बोकेको हुन्छ । जस्तो म हुर्केको ठाउँको चिनारी नारायणी नदी हो । सानो छँदाको कुरा सम्झन्छु । भृकुटी कागज कारखानाको फोहोर नदीमा मिल्काइन्थ्यो । कारखानाबाट निस्केको कालो धूलो मानिसको घरघरमा आउँथ्यो । हाम्रो आमाहरूको एक समूह जुर्मुरायो । सेता कपडाहरूलाई मुर्दाको रूप दिए । काँधमा बोकेर शंख बजाउँदै नदीतिर गए । कारखानाले फोहोर गरेको ठाउँमा धर्ना पनि दिए । त्यो सेतो कपडामा कति कालो धूलो थुप्रियो कारखानाका मालिकलाई देखाउन गए । कुनै ठूलो वातावरणविद्हरूले चालेको अभियान थिएन त्यो । आम मानिसहरूको चेतनाले डोर्‍याएको निकै महत्त्वपूर्ण पाइला थियो । नदीको आकार खुम्चँदै गएको थियो । नदी फोहोर हुँदै थियो । कारखानाको प्रदूषणले आफ्ना खेतीबारी र श्वासप्रश्वासमा पारेको असरमा सचेत थिए । उनीहरूले आफ्नै तरिकाले पिरलो पोखेका थिए । हरेकपटक नारायणगढ जाँदा नदीको रूप हेर्छु । पहिलाभन्दा खुम्चिएको हो कि भनेर मन दुखाउँछु । योपटक वर्षायाममा घर जाँदा आफ्ना बहिनीहरू र केटाकेटीहरूसँग घण्टौं नदी किनारमा बिताएको सम्झना मलाई प्रिय छ । यसो सोच्छु मेरो सहरबाट नदी हराएको दिन के हुन्छ होला ।

संसारभरिका सहरमा अहिले सन्नाटा छ । मानिसहरू आत्तिएका छन् । चराहरू भने ठूलो स्वरमा चिरबिर्चिरबिर् गरिरहेछन् । उनीहरू आफ्नै साविकको आवाजमा गाइरहेका होलान् । मानिसको अहंकारको स्वर सानो भएकाले उनीहरूको स्वर ठूलो सुनिएको होला । हामी मान्छे प्राकृतिक स्वर मात्र कँहा बोल्छौं र त्यसमा अलिकति सर्वश्रेष्ठ प्राणी हुनुको अहंकार र महत्त्वाकांक्षाको बिष पनि मिसाएर बोल्छौं होला नि । यो घना शान्तिमा पनि कति बेलै वाग्मतीको स्वर सुनिदैन । चराहरूको गीत त फर्किएको छ, नदीको संगीत सहरबाट हराएको धेरै भयो । सहरमा वाग्मती दुखेको छ । नदीको सुस्केरा पनि हराएको छ । उनले मलाई दुख्यो भन्न पनि नसक्ने गरेर उनको स्वर हराएको छ । नदीको गीत लोप भएको सहरमा हामी हाम्रो अर्थ र अस्तित्व कहाँ खोज्छौं होला ।

वैशाखको चर्को घाममा कर्णाली किनार हिँडेको सम्झन्छु । चर्को घाममा थाकेपछि भीरमा चेपिएर कर्णालीतिर हेरिरहन्थे । कहीँ उर्लेको, कहीँ शान्त बगेको । मेरो सुस्केरा त्यही नदीको गहिराइमा मिसाउँथें । कसैलाई परवाह नगरी बगिरहेको कर्णाली मलाई सानदार लाग्यो । उनको भिडियो खिचिरहें । मलाई एक दिन नदी हराएको सहरमा फर्केर जानु छ । न्यास्रो लागेको बेला त्यही भिडियो खोलेर हेर्नुपर्नेछ । यसैले धीत मरुन्जेल खिचिरहन्थें ।

मुगु कटेर बाजुराको कोल्टितिर हाँनिदै थिएँ म । हुरी–बतास, चर्को घाम, वरिपरिका नांगा र उराठ अजंगका डाँडाहरू ।

विरहको सीमा थिएन । विरह मानी सुस्ताउने अवस्था थिएन । बोकेका झोलासँगै कर्णालीमा पसूँ कि जस्तो भाव पनि आयो । शरीरले सास्ती थेग्नै नसकेको बेला यस्तो हुँदो रहेछ । उभिएर नदीतिर हेरें । कर्णालीले भनेझैं लाग्यो ‘हेर त म कति दिक्दारी आफैंभित्र खाँदेर चुपचाप बगिरहेछु । बग्नु भनेको दिक्दारी सकिनु होइन, सबै सकस आफैँभित्र समेटेर निरन्तर गतिशील हुनु हो ।’

गहिरो कर्णालीले गहिरै दर्शन दिइनँजस्तो लाग्यो । नदी जति चुपचाप बग्छ उति गहिरो हुन्छ भन्छन् । मानिस जति चुपचाप हुन्छ उति बुद्धिमान भन्छन् । फेरि सोचें गड्गड् गर्ने खहरे र ढुंगा माथिमाथि उर्लेर हल्ला गर्दै बग्ने खोलाको पनि त सौन्दर्य छ । नदीसँगको वार्तालापमा दार्शनिक पारा निकाल्थें । नदीले भनेझैं लाग्थ्यो ‘जाऊ बिस्तारै जाऊ ।’ घाँटीमा आवाज रोकिएको बखत पनि कर्णालीले साहस दिइरहिन् ।

डाँडाडाँडामा भुलभुल गरी फुट्ने मूलहरू सुक्दै छन् । भुलभुल गरी फुटेका मूलहरूले पूरै गाउँका मानिसको प्यास मेटिदिन्छन् । आफ्नै प्राणदाताको रक्षा नगर्ने हामी मानिसहरूलाई उनीहरूले के भन्थे होलान् बोल्न सक्ने भए । बोली त हुन्छ नि तर हामीले सुने पो । पानीको मूल नभएको गाउँ, नदीको गीत नभएको सहर, खण्डहरमा महलको सपना देखिबस्ने हामी पटमूर्खहरू ।

नदीमाथिको ज्यादती जोगाउन लागिपरेका मानिसहरू आफैं मारिएका खबरहरू हामी आइफोन र स्मार्टफोनमा पढेर बस्छौं.। बिना कुनै संवेदनशीलता अर्का खबरका लागि स्क्रिनमा औंला नचाउँछौं । हाम्रा अभिमानहरूसँग प्रकृति क्रोधित भएकी होइनन् । उनीजस्तो विशाल र उदार चरित्रलाई हामी नाथे मनुवासँग रिसाउनै पर्दैन । उनले थेग्नै सकेकी छैनन् हाम्रो ज्यादती । आफ्नै प्राण धमनीहरूलाई हामीले गरेको हमलासँग त्रसित भएकी हुन् । क्रन्दन गरिरहेकी छन् यो बखत प्रकृति माता । कम्प्युटरले फाइल थेग्न नसकेपछि ह्याङ हुन्छ । पृथ्वी ह्याङ भएको बेला छ । हामीले चुप लाग्नुको अर्को विकल्प छैन । पृथ्वीको ‘फरम्याटिङ’ का लागि प्रकृतिको सेवा नै एक मात्र उपाय हो ।

धर्ती हामीबिना पनि रहन्छिन् । सारा उतारचढाव सहन्छिन् । धर्तीको धमनी नदीहरू नै सुकेपछि हामीले आफ्नो जीवन खोज्ने ठाउँ बाँकी नरहला । संसारका केही प्रभुत्वशाली मानिसहरूले आफ्नो सुख–सुविधाका लागि प्रकृतिको अथाह दोहन गरे । आफ्ना बेकुब कामहरूमा आफूभन्दा कमजोर मानिसहरूलाई जोते । बर्बादीको समयमा पनि सबैभन्दा मार कमजोरलाई नै पर्छ । यतिखेर भने मै हुँ भन्ने मानिसका पनि सारा ध्वाँसहरू बन्दकोठामा थुनिएका छन् । जब निस्कन्छौं सोच्नैपर्ने हुन्छ, कोठामा पोस्टरमा नदीनाला हेरेर बस्ने, प्लास्टिकका फूलबिरुवाले घर सजाएर बस्ने, कीटनाशक भरिएका तरकारी खाएर देश दुनियाँका गफ मात्र गरिबस्ने कि प्रकृतिमा फर्कने । वातावरणविद् बन्दना शिवा भन्छिन्, ‘पृथ्वीलाई आफ्नो अस्तित्व कसरी जोगाउने भन्ने थाहा छ । उनले आफ्नो तरिका पत्ता लगाउँछिन् । अनेकौं उथलपुथल उनका लागि सामान्य हो । हामी मानिसहरूले नै सोच्नुपर्छ आफ्नो पृथ्वीरूपी घरको कसरी रक्षा गर्ने भनेर ।’

त्यसैले अब हामीलाई प्रकृतिसँग कसरी मिसिएर बाँच्ने भन्ने ज्ञान चाहिन्छ । बन्दना शिवाकै भाषामा, ‘आइमाईहरूको ज्ञान’ चाहिन्छ । प्रकृति जोगाउने, बीउको रक्षा गर्ने, खाना बनाउने र खेती गर्ने ज्ञानहरू । जसलाई ‘इमोसनल इन्टिेलिजेन्स’ भनेर हेला गरियो अब त्यही चाहिएको छ । एकअर्काको परवाह गर्ने नीति, योजना र विकास चाहिएको छ । हामीले साना–होचा भनेर नगनेका कामहरू गर्नु छ । घरघरमा हेंला गरिएका खाली ठाउँहरूमा हरियाली फर्काउनु छ । गाउँबस्तीका बीचबीचमा पानीका मूलहरू जोगाउनु छ । नदीहरूको आत्माले भनेजस्तै नदीहरू जोगाउन, प्रकृति बचाउन साँच्चैको यज्ञ नै चाहिएको छ । अनि हाम्रो जीवन साँच्चिकै ब्युँतिएला । हर सुख–दुःख बितेर जानकै लागि हुन् । यो समय बितेर जानेछ । यो सुन्दर पृथ्वीमा हामीसँग एक सुन्दर जीवन हुनेछ । नयाँ यात्राका लागि यही नै काफी हुनेछ ।

प्रकाशित : वैशाख ६, २०७७ ०९:२७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×