संकटमा मान्छे- विविधा - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

संकटमा मान्छे

मानवीय अस्तित्व ठूलो संकटमा छ । जलवायु परिवर्तन, विश्व–महामारी, आणविक युद्ध र बिग्रँदो पर्यावरणको क्षतिपूर्ति छैन, जो मानिस स्वयंको विनाशसँग जोडिएको छ । यो विनाशलाई प्रकृतिमाथि भइरहेको चरम दोहनले साथ दिएको छ । अब पृथ्वीमा के होला, सायदै भन्न सकिन्छ । 
राम गुरुङ

मार्च १६, २०२० मा ‘यूएसए टुडे’ ले एउटा रिपोर्ट छाप्यो । डल्भिन ब्राउनको उक्त रिपोर्टिङ कोरोनाले अत्तालिएको अमेरिकी जनजीवनबारे थियो । यसमा सर्वसाधारणका महामारी–मनोदशा समेटिएका थिए । ट्वाइलेट पेपर मात्र होइन, बन्दुक किन्नसमेत लाइनमा बसिरहेका अमेरिकनको कोरोना असरको प्रतिक्रिया, खबरको विषय थियो । बन्दुक किन्ने ग्राहकको तर्क थियो- घरमा बन्दुक नभए महामारीका बेला आफ्नो सम्पत्ति लुटिन सक्छ । त्यसबाट मान्छे महामारीभन्दा मान्छेसँगै डराएको बुझ्न सकिन्छ ।

त्यो समाचार छापिनुभन्दा दुई साताअघि (मार्च ३, २०२०) अस्ट्रेलियन दार्शनिक, टोबी अर्डको गैरआख्यान पुस्तक सार्वजनिक भयो । आफ्नो पुस्तक ‘द प्रेसिपस : एक्जिसटेन्सियल रिस्क एन्ड द फ्युचर अफ ह्युम्यानिटी’ मा उनले मानिसको उपलब्धि (?)ले मानिसलाई नै गर्ने नोक्सानबारे लेखेका छन् । त्यो नोक्सानलाई उनले वैज्ञानिक तर्क र वस्तुगत प्रमाणका आधारमा पुष्टि पनि गरेका छन् । कोरोनापछि अनिश्चित विश्व अर्थतन्त्रको कुरा त छँदै छ । अर्डले पुस्तकमा विश्वव्याधिको मानवीय असरबारे आम–धारणाभन्दा अझै डरलाग्दो जोखिमतिर औंल्याएका छन् । उनको तर्कमा अब मानवीय अस्तित्व नै संकटमा छ । जलवायु परिवर्तन, विश्व–महामारी, आणविक युद्ध र बिग्रँदो पर्यावरणको क्षतिपूर्ति छैन, जो मानिस स्वयंको विनाशसँग जोडिएको छ । यो विनाशलाई प्रकृतिमाथि भइरहेको चरम दोहनले साथ दिएको छ । अब पृथ्वीमा के होला, सायदै भन्न सकिन्छ ।

तर, महामारीको जैविक असर एकैखाले हुन्छ । मानिस संक्रमित हुन्छ । उपचार पद्धति उस्तै भए पनि निष्प्रभावी भए, मानिस मर्छ । यो उमेर वा देशपिच्छे फरक हुँदैन । यसले अमेरिका वा नेपाल, सबैतिर अर्थतन्त्रलाई एकै हिसाबमा थल्याउँछ । व्यावसायिक मन्दी र बेरोजगारी, यसबाट हुने मुख्य नोक्सान हुन् ।

मानवीय हर्कत मिसिएको बाढी

उसो त सबै विनाश मान्छेले मात्रै निम्त्याउँदैनन् । बाढी–पहिरो, भुइँचालो, ज्वालामुखी आदिका लागि मानिस कम जिम्मेवार होलान् । र, यो एकदमै प्राकृतिकजस्तो पनि हो । यसले पनि मानव सभ्यताको नोक्सान त गर्छ नै । जनधन वा बस्ती मासिन्छन् । तर, यो प्राकृतिक दोहनको परिणामभन्दा कम हुन्छ । एकपटक भुइँचालो जान्छ । पृथ्वीको खास ठाउँमा क्षति पुर्‍याउँछ । र, बाँकी सुरक्षित रहन्छन् । तर, मान्छेका अमानवीय हर्कतले त पूरै विश्वलाई नोक्सान गर्छ । यसको प्रभाव र परिणाम अकल्पनीय हुन्छ ।

जंगली जनावरबाट मान्छेमा रोगव्याधि सर्‍यो भनिन्छ । तर, जंगली जनावर मान्छेको सम्पर्कमा कसरी आए भन्ने चर्चा गरिन्न । जंगलमा बासस्थान गुमाएका जीवजन्तुको कुरै हुन्न । बजारमा बेचिने वन्यजन्तु र पशुपन्छीतिर मानिसको ध्यानै जाँदैन । वनजंगल बचाउने विषयमा बहस हुन्छन् । तर, वनजंगल किन मासिन्छन् ? जंगलमा बनेका सहर, व्यावसायिक खेती र त्यसको पर्यावरणीय असरको हिसाब छैन । बाढीले मान्छे र घरलाई नै किन बगाइरहेको छ ? खोला/नदी किन साँघुरिन्छन् ? के खोला–नदीवरपर ठूला बस्ती नबस्ने हो भने अहिले भइरहेको विनाश घट्थ्यो होला ? हो, यी प्रश्नमा नै मानवीय विनाशको चक्र घुमिरहेको हुन्छ ।

विश्वका झन्डै ८२ प्रतिशत सहर नदी/समुद्रको किनारमा छन् । विभिन्न माध्यम हुँदै सहरका उद्योगबाट निस्कने पूरै रासायनिक ढल र वर्षातको पानी नदी/खोलामा मिसिन्छन् । यसले नदी तथा खोलामा अस्वाभाविक चाप बढाउँछ । परिणाम, विनाशकारी बाढीले बढावा पाएको छ । बाढीले बर्सेनि करोडौं मानिस प्रभावित हुन्छन् । इन्टरनल डिस्प्लेसमेन्ट मनिटरिङ सेन्टर (२०१८) का अनुसार, विश्वमा बाढीकै कारण बर्सेनि २ करोड ८० लाख मानिसले घरबार गुमाउँछन् । लाखौंको रोजगारी खोसिन्छ । श्रम र जीविकाका लागि करोडौं मान्छेले थातथलो छाड्छन् ।

पर्यावरणको दोहन

माथि उल्लिखित पुस्तकमा अर्डका थुप्रै झकझक्याउने तर्क छन् । यीमध्ये मानव–निर्मित ‘एन्थ्रोपोजेनिक’ त्रास, सबैभन्दा डरलाग्दा र हानिकारक छन् । मानवीय सुखका लागि प्रकृतिको दोहन अरू बढेको छ । तीव्र जंगल फँडानी भएको छ । खानीको संख्या बर्सेनि थपिएका छन्, जसले मान्छेका पर्यावरणीय सम्बन्ध बिग्रिएका छन् । समयमा वर्षा नहुने मात्र होइन, अहिले मान्छेले जाडो र गर्मी मौसमको अनुमान नै गर्न सक्दैन । जब जडीबुटी वा वनस्पति बेचिने वस्तु बने, यार्चागुम्बु, चिराइतोजस्ता सयौं प्रजातिका औषधिजन्य वनस्पति नेपालमै पनि लोप हुन थालेका छन् ।

विश्वमा अझै पनि ६८ प्रतिशत मानिसले जडीबुटी उपयोग गर्छन् । नेसनल सेन्टर फर बायोटेक्नोलोजी इन्फर्मेसनका अनुसार, विश्वमा विभिन्न ९६० वनस्पतिलाई औषधिका रूपमा प्रयोग गरिन्छ । वैज्ञानिक अनुसन्धानले यो संख्या अझै बढाइरहेको छ । वनस्पतिको उपयोग बढेसँगै बर्सेनि ३ करोड ७५ हजार मेट्रिकटन वनस्पति, जंगलबाट सहर निर्यात हुन्छन् । यसले जंगलभित्रको जैविक तथा वनस्पति विविधतामाथि परेको असरबारे मान्छेको ध्यान गएको देखिन्न । यसरी भइरहेको वनस्पतिको दोहन, पर्यावरणीय उथलपुथलसँग जोडिन्छ, जसलाई मानवीय सभ्यतामा आएको नाटकीय परिवर्तनले साथ दिएको छ ।

ग्लोबल फरेस्ट वाचमा प्रकाशित साराह रुज (२०१८) को अध्ययनअनुसार, पछिल्लो ३० वर्षमा पृथ्वीको इतिहासमै छैटौंपटक सबैभन्दा ठूलो पशुपन्छीको आमलोप (मास एक्स्टिङ्सन) भएको छ । संख्याका हिसाबमा, यो पहिलेको भन्दा १,००० गुणा ठूलो हो । सन् २००० यता मात्रै ४ प्रजातिका जीवजन्तु– फर्म्यासन क्लाउडिड प्रजातिको चितुवा, स्पिक्स मकाउ प्रजातिको सुगा माउन्ट ग्लोरियस टोरन्ट प्रजातिका भ्यागुता र डोडानियन प्रजातिका भालु संसारबाट लोप भइसकेका छन् ।

खनिजको बढ्दो उपभोग

अहिले मान्छेले सुख र समृद्धिका अनेक रूप भोगिरहेका छन् । अझै वैभवशाली बन्दै गरेको सहर अग्ला भवनले भरिएको छ । सडक फराकिला र लामा भएका छन् । हरेक दिन सडकमा कुद्ने मोटर थपिँदै छन् । सहर बनाउन र गाडी चढ्न, बर्सेनि अर्बौं मेट्रिक टन फलाम खपत हुन्छन् । पेट्रोल र कोइलाको उत्खनन अझै बढेको छ । विश्वमा अमेरिकाको उटाह राज्यस्थित बिंहम क्यान्योन माइन्सजस्ता सयौं खानीबाट खर्बौं मेट्रिक टन माटो, पृथ्वीको सतहमा निकालिएका छन् । सोचौं त, यसले पृथ्वी कति खोक्रो भयो होला ? मानिसले सुखको मूल्य किन यति विनाशकारी हुँदै छ ? यसको मोटामोटी हिसाब मात्रैले पनि जोकोहीको मथिंगल हल्लिन्छ ।

विश्व नै सहरीकरणको पछाडि दौडिएको छ । गाउँहरू नगर बनेका छन् । व्यावसायिक हिसाबमा नगर क्षेत्रभित्र ठूला बस्ती तथा घरका व्यवसाय फस्टाएका छन् । नेसनल एसोसिएसन अफ होम विल्डर्सका अनुसार, अमेरिकामा बर्सेनि १० लाख २० हजार घर बन्छन् । यसरी नै विश्वमा बर्सेनि झन्डै दुई करोड साठी लाख घर बन्छन् । यसमध्ये परम्परागत घरको संख्या ७ प्रतिशतभन्दा तल छ । विश्व बैंक (२०१६) को आधारमा भन्नुपर्दा, सहरमा घर बनाउन हरेक वर्ष, १३ लाख वर्गकिलोमिटर जंगल फँडानी हुन्छ । सहरीकरण बढेसँगै घर–बस्ती बसाउन, सन् १९९० यता, २५ वर्षमा ल्याटिन अमेरिका, अफ्रिका र एसियामा मात्रै करिब १० लाख वर्गकिलोमिटर क्षेत्रफल वन–जंगल सखाप भएका छन्, जुन दसौं हजार फुटबल मैदान बराबर हुन आउँछ ।

यो अझै बढ्नेवाला छ । विश्वभर सहरीकरणको दर, ४.१ प्रतिशतले बढिरहेको छ । यसरी हेर्दा, सन् २०५० सम्ममा विश्वका ७ अर्ब मानिस सहरमा बस्नेछन् । हरेक वर्ष १ करोड ७० लाखभन्दा बढी मानिस सहरमा थपिइरहेका छन् । यसैले गाउँलाई गरिएको उपेक्षा र सहरप्रतिको अनावश्यक आकर्षण, मानवीय अस्तित्वका लागि अर्को चुनौती हो ।

यल इन्भायरोमेन्ट (२०२०) ले भन्छ- अहिले विश्वमा सिमेन्ट, बालुवा, गिट्टी तथा इँटाजस्ता निर्माण सामग्रीको खपत, मानव इतिहासमै सबैभन्दा धेरै भइरहेको छ । सन् १९७० देखि यता यो चार गुणाले बढेको छ । निर्माण सामग्रीको खपतले हुने प्रकृतिको दोहनमा बर्सेनि ९.१ प्रतिशतले बढिरहेको छ । अब सोचौं, लाखौं हेक्टर वनजंगल फँडानी हुँदा, त्यहाँ बसोबास गर्ने कति जंगली जनावर विस्थापित वा लोप भए होलान् ?

लाखौं वर्षमा जम्मा भएका प्राकृतिक सम्पत्ति, लगभग सकिने तरखरमा छ । सन् १९७० को दशकसम्म पनि एक जना मान्छेले आफ्नो जीवनकालमा करिब दुई २५० मेट्रिक टन फलाम, तामा, सुनचाँदी, ढुंगा–माटो आदि पृथ्वीमा भएका स्रोतको उपभोग गर्थ्यो । त्यो अहिले १,४३५ मेट्रिक टन पुगेको छ । यो अझै बढ्दै जाने निश्चित छ ।

पिपुल एन्ड नेचरको अप्रिल, २०२० को अंकमा छापिएको जर्नल लेखमा भनिएको छ- पृथ्वीको पर्यावरणमा आएको अस्वाभाविक फेरबदलले मानिसको सामाजिक प्रणालीलाई पनि अस्वाभाविक बदलेको छ । मान्छेका वैज्ञानिक तथा प्रविधिजन्य उपलब्धिले जंगल तथा खानीमाथिको निर्भरता अझै बढाएको छ । उद्योगहरू सुधारिएका छन् । अझै धेरै खनिज र जैविक इन्धन खपत गर्ने मेसिन निर्माण भएका छन् ।

मानवीय आयु र पोषणको प्रश्न

गएको दुई सय वर्षमा पृथ्वीमा नाटकीय परिवर्तन आएको छ । मानिसको औषत आयु बढिरहेको छ । नेपालकै कुरा गरौं । ४० वर्षअघि सरदर ३५ वर्ष बाँच्ने नेपाली, अहिले कम्तीमा ७० वर्ष बाँच्छन् । विश्वभर उद्योग र बजारको भूमिका बढेको छ । सूचना प्रविधि भएको क्रान्तिकारी विकासले आर्थिक वृद्धि चामत्कारिक भएका छन् । विश्वका पाँच अर्ब मानिस, एउटै आर्थिक प्रणालीमा बाँधिएका छन् । खानपान, पोसाक, शिक्षा र सीप तथा जीवनशैली एउटै भएको छ । सुत्ने र उठ्ने समय फरक छ । तर, अमेरिकी तथा नेपाली किसानले तरकारी वा दुग्धजन्य पदार्थ बेच्न बजारमा भोग्ने समस्या उस्तै छन् । अन्नबालीमा लाग्ने रोगव्याधि र रोगव्याधि नियन्त्रणका लागि हालिने कीटनाशक औषधि, एउटै कम्पनीले बनाउँछ ।

विश्वका एकचौथाइ मान्छेले पर्यावरणअनुकूलका पर्याप्त पोषणयुक्त खानेकुरा खान पाउँदैनन् । जनसंख्या बढिरहे पनि माटोको स्वाभाविक उत्पादकत्व घटेको छ । यसलाई व्यावसायिक उत्पादन र बजारको तजबिजमा सल्ट्याउने प्रयास नभएका होइनन् । तर, यसले मानिसको खाद्य सम्प्रभुतालाई समेट्न सकेन । असमान खाद्यको वितरण चर्कियो । जैविक सुरक्षा, जैविक आतंकवाद र प्रविधिको नियन्त्रणमा पुगेको राज्यशासन, मान्छेका लागि कसिलो चुनौतीपूर्ण बनेको छ, जसले मानवीय सुरक्षा र सुख–दुःखलाई पर्यावरणसँग अलग्याएको छ ।

घट्दो पर्यावरणीय उत्तरदायित्व

मानिसको चेतना र आविष्कारको दायरा निकै फराकिलो भयो । आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्टले विश्वभरको अस्पताल, कारखाना तथा विश्वविद्यालय चल्न थालेको छ । बर्सेनि अपत्यारिला वैज्ञानिक आविष्कार भइरहेका छन् । तर, पर्यावरणीय सुरक्षा र सुधारका लागि कम प्रयास भएका छन् । उद्योगधन्दाले उँभो लागेका देशले यसप्रति उति चासो दिएका छैनन् । ज्ञान, साक्षरता, जीवन आयु, गुणात्मक जीवनशैली र समग्र मानवीय जीवनस्तर नै प्रविधि र प्राविधिकको नियन्त्रणमा गइरहेको छ, जुन आम–मानिसले पत्तो पाउँदैनन् । यसले मानिसको प्रकृति र पर्यावरणप्रतिको निर्दयीता थप उक्सिएको छ ।

मानिसको समृद्धि वा सुखको मूलस्रोत पृथ्वी र पर्यावरण नै हो । तर, मान्छेभित्रको सीमाविहीन सुखको अपेक्षाले यसलाई विनाशमाथि उभ्याइदिएको छ । यो कुनै अमूर्त विषय होइन । हाम्रै वरपरका रूखबिरुवा, खोलानाला, समुद्र, पहाड, वनजंगल र वन्यजन्तु हुन्, जसले लाखौं वर्षदेखि मान्छेको सभ्यता र अस्तित्वलाई साथ दिइरहेको छ ।

प्रकाशित : वैशाख २७, २०७७ ०८:३१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पृथ्वीको बेचबिखनले ब्युँतिएको महामारी

राम गुरुङ

काठमाडौँ — इम्पेरियल कलेज लन्डनका अनुसन्धानकर्ताहरूले विश्व स्वास्थ्य संगठनलाई मार्च २६, २०२० मा बुझाएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ— यदि बेलैमा नियन्त्रण नभए कोरोनाको महामारीले विश्वका ७ अर्ब मानिसलाई संक्रमण गर्नेछ ।

यसबाट करिब ४ करोड मान्छेको ज्यान जान सक्छ । यसले प्रस्ट भनेको छ— हस्तक्षेप भइहाल्दा पनि ३० लाख मान्छेको ज्यान जोखिममै रहिरहन्छ । प्रतिवेदनको संकेत प्रतिव्यक्ति आम्दानी कम भएका तेस्रो मुलुकतिर लक्षित छ । धनी देशले जसरी नै गरिब देशले कोरोनाको सामना गर्नर् सक्ने अवस्था छैन । सहज, पर्याप्त र गुणस्तरीय सार्वजनिक स्वास्थ्य सेवा नभएका देशमा यसले बढी धक्का दिनेछ । विपन्नको आर्थिक जीवन तहसनहस गर्नेछ ।
विश्वमा कोरोनाले गर्ने क्षति कति होला, त्यो आउने दिनले नै बताउनेछ तर यस्तो महामारी किन बढ्दै छ भन्नेबारेचाहिँ मानव समुदायले सोच्न ढिलाइ भैसकेको छ ।

मेशिन र मासुको राज
अचेल धेरैजसो खानेकुरा मेशिनमै बन्छन्, जसले गर्दा उद्योगमा उत्पादन हुने खाद्य–परिकारको संख्या अझै थपिएको छ । उद्योगसँगै सहर बनाउने काम पनि दौडिएको छ । धेरै कमाइ हुने भएपछि मान्छेहरू सहरतिर ओइरिएका छन् । जर्नल अफ अवेसिटी प्रिभेन्सन (२०१०) ले भनेको छ । अहिले धेरै मान्छे धेरैथरी खाने कुरा किन्न सक्ने भएका छन् । यसले गर्दा खाद्यान्नको माग र उपभोग अस्वाभाविक चुलिएको छ । सन् १९८० यता सहरमा बस्ने मान्छेले आफूलाई चाहिनेभन्दा ६० प्रतिशत बढी खाद्यान्न उपभोग गर्छन् । तर यही बेला वर्ल्ड बैंकले नेपालमा मात्रै बर्सेनि झन्डै ३९ हजार मेट्रिक टन खाद्यान्न आपूर्तिको अभाव रहेको तथ्य निकालेको छ । अहिले खाद्यान्नको उत्पादन जीवनका लागि होइन, बेचबिखनका लागि हुन्छन् । कारखाना, बजार र व्यापारले गर्दा मान्छेको सम्पर्क पहिलेभन्दा बाक्लो र नजिक भएको छ । जति मानिस सहरमा खाँदिएका छन्, कोरोनाजस्ता महामारी पनि उति नै बलियो भएका छन् ।
खानेकुराको प्रकार र प्रकृति यति जटिल भयो । यसले मानिसको जीवन तथा काम गर्ने शैली नै बदल्यो । योसँगै पृथ्वी र पशुपक्षीसँग मानिसका सम्बन्ध पनि बदलिए । खानेकुरामा पशुपक्षीको उपभोग अत्यधिक बढ्यो । अहिले मासुका लागि मात्रै जंगली पशुपक्षीको उपभोग ७३ प्रतिशतले बढेको छ । विश्वभर मान्छेले दैनिक आफ्नो खानाको ६२ प्रतिशत हिस्सा मासुले भर्छन् । यो सबै कसरी सम्भव भयो ? सहरमा कैयौं खाद्य–उद्योग फस्टाएका छन् । र, खानेकुराको हजारौं प्रकारले ती उद्योग बाँचेका छन् । यसले मान्छेलाई चाहिनेभन्दा बढी खाना खान उक्साइरहेको छ । व्यावसायिक पशुपक्षीपालक र कृषि कम्पनी उसैगरी जति सकिन्छ धेरै उत्पादन गर्न हौसिएका छन् । जंगली जनावर तथा पशुपक्षीको चोरी सिकारी बढेको छ । अनावश्यक खानेकुराले भान्छा भरिएका छन् । चाहिनेभन्दा बढी अन्न फलाउन दिनदिनै जंगल सखाप भइरहेको छ । यस्तो मान्छेले आफू बसेकै पृथ्वी बेचेर समृद्धि र सन्तुष्टिको स्वाद लिइरहेको छ ।

मारमा गरिब
कोरोना मात्र होइन । एड्सजस्ता अरू महामारीको मार पनि मान्छेकै गल्तीले भएका हुन् । यस्ता महामारीले ‘द ल्यान्सेट’ (१९९६) ले भनेजस्तै गरिब मान्छे र गरिब देशलाई नै बढी डसेको छ । दैनिक ज्यालादारी र व्यापारले मात्र धानिएका नेपालजस्तो देशको हालत कस्तो होला, सहजै भन्न सकिन्छ । विपन्नताकै कारण सन् १९८० पछि ९० प्रतिशत एड्सको मार विकासोन्मुख देशमा पर्‍यो । लाखौं विपन्न परिवार लथालिंग भए । बसाइसराइ, तीव्र सहरीकरण र उच्च बेरोजगारी आदि कहिल्यै नसल्टिने समस्या बने । जेन सीआरलगायतको अध्ययन (२००८) ले त यसले सामाजिक असमानता अझै बढाएको जिकिर गर्दै त्यतिखेर खलबलिएको विश्व अर्थतन्त्र र समाज अहिलेसम्म नतंग्रिएको निष्कर्ष निकालेको छ । अब सोचौं, कोरोनाको मार कस्तो होला ।

जति मानिस सहरमा खाँदिएका छन्, कोरोनाजस्तो महामारी पनि उति नै बलियो भएको छ ।
दुनियाँमै सार्वजनिक अस्पताल अप्ठ्यारोमा छन् । नेपालजस्तो मुलुकमा त यसको अवस्था झन् भयावह देखिन्छ । सार्वजनिक स्वास्थ्यसेवा निजी अस्पतालतिर उर्लिएको छ । तर यिनै देशमा राज्य निजी अस्पताल पोस्न हतारिएजस्तो देखिन्छ । दुर्भाग्य यिनले कोरोनाजस्तो महामारीका बेला सार्वजनिक स्वास्थ्यसेवा दिन नसकेका वा दिन आनाकानी गरेका कुरा बाहिर आएका छन् । यस्तो बेला राज्य र सबै खाले अस्पतालबीचमा समन्वय एवं सहकार्य आवश्यक छ । इन्टरनेसनल जर्नल अफ हेल्थ सर्भिसेस् (२०२०) को अध्ययनले बलियो सार्वजनिक स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध भएका चीनजस्ता देशले मात्रै सजिलै कोरोनाजस्ता महामारीको सामना र नियन्त्रण गरेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ ।

एक सय वर्षपछिको महामारी
दुनियाँभर युरोपेली बजार फैलिरहेकै बेला सन् १९१४ जुलाई २८ मा पहिलो विश्वयुद्ध सुरु भयो । चार वर्षसम्म लम्बिएको युद्धमा २१ लाख मान्छेको ज्यान जाँदा पनि हारजित भइरहेको थिएन । युद्धको डढेलो झेलिरहेको पृथ्वीले विश्वयुद्धको चौथो वर्षको सुरुआत, सन् १९१८ मार्चमा इन्फ्लुएन्जाको संक्रमणको सामना गर्नुपर्‍यो । करिब ५ करोड मान्छेको ज्यान लिने महामारीबारे विश्व त्यतिबेला तात्यो, जतिबेला स्पेनका राजा अल्फाँसो तेह्रौं इन्फ्लुएन्जाबाट संक्रमित भए । मे २२, १९१८ मा स्पेनको ‘एबीसी न्युजपेपर’ मा प्रमुख समाचार बनेको यस महामारीलाई ‘स्पेनिस इन्फ्लुयन्जा’ को नाम दिंदै स्पेनले महामारीको दोष फ्रान्समाथि लगायो । यसको करिब ५ महिनापछि नोभेम्वर ११, १९१८ मा अमेरिकी नेतृत्वमा चार वर्ष लामो विश्वयुद्ध बिसाइयो । त्यतिबेलासम्म स्पेनिस फ्लुकै कारण काम गर्ने २० देखि ४० वर्षका झन्डै ३ करोड ४० लाख नौजवानको ज्यान गइसकेको थियो (जेके. तबनबर्गर र डीएम मरन्स, २००६Ù १९१८ इफ्लुयन्जा ः द मदर अफ अल प्यान्डेमिक) ।
सन् १९८७ मा चीनले भूमिसुधार कार्यक्रम लागू गर्‍यो । वुहान तथा अन्य राज्यले सहरीकरणलाई तीव्र बनाए । सन् २००० सम्ममा त वुहानमा सहरका रूपरंग नै फेरिए । घनाजंगल सहरले भरियो । जंगली जनावरको पालन र बेचबिखन बजारको एक हिस्सा बन्यो । जंगल मासिएपछि चमेराजस्ता जंगली पशुपक्षी सहर वरपर झुम्मिए । खानेकुरा र अन्य माध्यमबाट पशुपक्षीसँगको सम्बन्ध अत्याज्यजस्तै भयो ।
संसारकै तेस्रो ठूलो नदी यान्त्जेले वुहानलाई युरोपियन तथा अमेरिकन बजारसँग जोड्यो । उद्योग र व्यापार बढे । तथापि वुहानको पश्चिमी देशसँगको व्यापार एवं वाणिज्य सम्बन्ध भने सन् १८६१ मा दोस्रो अफिम युद्ध सकिएदेखि नै फैलिएको हो । यसले अमेरिका, बेलायतजस्ता शक्तिशाली पश्चिमी देशलाई बन्दरगाह मात्रै उपलब्ध गराएन । जे. चेङ र आई. मेसर–२००३ का अनुसार यसको एक सय दस वर्षपछि सन् १९७८ मा चीनले लिएको खुला द्वार नीतिले पश्चिमा देशसँग जोडिने चीनको पाँचौं महत्त्वपूर्ण औद्योगिक सहर बन्ने अवसर पनि वुहानले पायो ।
अहिले स्पेनिस इन्फ्लुयन्जाजस्तो महामारीको ठ्याक्कै एक सय वर्षपछि वुहान राज्यबाटै कोरोना भाइरसको संक्रमण जागेको छ । यसको दोष जंगली जनावरलाई दिइए पनि मान्छेले प्रकृति र जंगली जीवजन्तुमाथि गरिरहेको रजाइँको चर्चा भएको छैन । तर यो विपन्नमाथि नै ज्यादा बज्रिएको छ । पहिलो चरणका ४१ जना कोरोना संक्रमितमध्ये ३० जना अर्थात् ७३ प्रतिशत पुरुष छन् । ‘द न्यु इङ्ल्यान्ड जर्नल’ (२०२०) का अनुसार यिनीहरूमध्ये ८२.९२ प्रतिशत त उक्त बजारमा काम गर्ने कामदार र तिनका परिवार थिए । पृथ्वीसँग बिग्रँदो सम्बन्धको मार फेरि पनि विपन्न र कम आय भएका सामाजिक समूहमा बढी परेको देखिन्छ ।

प्रकृतिसँग बिग्रँदो सम्बन्ध
दुनियाँमा जहाँ सहर, उद्योग र व्यापारको विकास भएको छ, त्यहाँका अधिकांश रैथाने ज्यालादारी कामदार बनेको देखिन्छ । उनीहरूका रैथाने खानेकुरा आगन्तुकले बेच्छन्, जसले कतिपय खानाको पर्यावरणीय, सामाजिक तथा सांस्कृतिकजस्ता मर्मबारे बुझ्दैनन् । ती खानेकुरा जंगली पशुपक्षीबाट कसरी खान योग्य बनाइए, त्यसको खोजीनीति हुँदैन । यहीँनेर प्रकृति, जीवजन्तु र मानिसको सम्बन्धमा खटपट सुरु हुन्छ । र, कोरोनाजस्तो महामारी बनेर देखापर्छ । जसको सामाजिक एवं सांस्कृतिक क्षतिपूर्ति नै छैन ।
‘जर्नल अफ अवेसिटी प्रिभेन्सन’ (२०१०) का अनुसार अहिले विश्वमा गहुँबाट मात्रै दैनिक १ सय २२ भन्दा बढी खानेकुराका परिकार बन्छन् । जति परिकारको संख्या बढेको छ, उति धेरै प्रविधि र मेसिनको प्रयोग बढेको छ । खानेकुराका प्रकार थपिँदै जाँदा, व्यावसायिक खेती गर्ने घनाजंगल तीव्र मासिएको छ । रेनफरेस्ट एक्सन नेटवर्क–२०१७ का अनुसार विश्वमा ठूला खाद्य उत्पादक कम्पनीका कारण बर्सेनि २० हजार हेक्टर जंगल सखाप भइरहेको छ । फर्निचर बनाउँदा होस् या खानी उत्खनन गर्दा वन नै मासिएको छ । मान्छेका सबै प्रगति/उन्नति पृथ्वीको बेचबिखनमा उभिएका छन् ।
अहिलेसम्म करिब १३ लाख १९ हजार हेक्टर जंगल मासेर उद्योग, खानी तथा सहर विकास भएका छन् । यसको क्षेत्रफल कोस्टारिकाको डेढ गुणा जति हुन आउँछ । एक वर्गकिमिमा करिब ७५ हजार रूख हुर्कन्छन् । यो हिसाबमा त अहिलेसम्म समृद्धिको नाममा करिब ६९ अर्ब रूख काटिइसकेका छन् । यसले कति पशुपक्षीको बसोबास नष्ट भयो होला । सयौं पशुपक्षी त गाँसबास नपाएरै पृथ्वीबाट अस्ताइसकेका छन् । कति मान्छेको वरपर आइपुगेका पशुपक्षीको कारण मान्छे र प्रकृतिको सम्बन्ध लथालिंग भएको छ ।
चीनले फेब्रुअरी २४, २०२० देखि ५४ थरीबाहेक अन्य जिउँदो जंगली पशुपक्षी बेच्न/उपभोग गर्न स्थायी प्रतिबन्ध लगाएको छ । त्यसअघि चीनमा मात्रै करिब ९७ प्रजातिका विभिन्न जिउँदो जंगली जनावरको बेचबिखन हुने गरेको अनुमान नेसनल जियोग्राफी २०१६ ले गरेको छ । दक्षिणपूर्वी एसियामा मात्रै ४० प्रजातिका चराचुरुंगी, स्तनधारी तथा घस्रने जीवजन्तुको बेचबिखन र उपभोग हुन्छ । नेसनल जियोग्राफीको सर्वेक्षणअनुसार अहिले पनि ८३ प्रतिशत चिनियाँ आफ्नो खानाको रूपमा जंगली पशुपक्षीको मासु खान रुचाउँछन् । यद्यपि विश्वभर र चीनमा समेत ‘मास–डिफरेस्टेसन’ भइरहेकाले यिनको आपूर्ति भने सहज देखिन्न । केही वर्षयता नेपालमा समेत जंगली पशुपक्षीको उपभोग बढेको छ । बट्टाई, कालिज, खरायो र बंदेलजस्ता जिउँदो जंगली पशुपक्षीको व्यावसायिक पालन बढेको छ । यसले के देखाउँछ भने विश्वभर जति सहर बढेका छन्, त्यति नै वन विनाश र जंगली पशुपक्षीको उपभोग बढेको छ ।

प्रकृति नै मान्छेको जीवन
मानवशास्त्री फेडरिक कक (२०२०) भन्छन् । कोरोनाजस्तो महामारीका मुख्य कारणमध्ये मान्छे र जनावरबीच बिग्रँदो सम्बन्ध पनि एक हो । तथापि यो नयाँ भने होइन । यसलाई राज्यले व्यवस्थापन गर्न सक्छ । तर पनि राज्यको ध्यान अर्थतन्त्रबाहिर गएको देखिन्न । प्रकृति र मान्छेको बीचमा सम्बन्ध कसरी बिग्रन नदिने भन्नेबारे सोचिएकै छैन । मान्छेको खाद्य तथा सामाजिक सम्बन्धलाई जोखिमयुक्त बन्न नदिनेबारे मनन गरिएको छैन ।
सुरक्षित र अनुशासित खाद्यउपभोग नै महामारीका प्रतिरोधक हुन् । तर नयाँ खानेकुराको बढ्दो आविष्कार र प्रयोगले मान्छे र प्रकृतिको सम्बन्ध नै खलबलिएका छन् । जुन स्वस्थ मान्छेको चुनौती हो । यसलाई कम गर्न, मान्छेको समृद्धि र प्रगतिको भोक अनुशासित बनाउनुको अर्को विकल्प छैन । यो नै भोलिको महामारी नियन्त्रणको भरभर्दो बाटो हो । अब प्रकृति बेचबिखनको वस्तु मात्र होइन । यो त मान्छेको जीवन र अस्तित्व हो भन्ने बुझ्नुपर्छ । वन्यजन्तु मान्छेका लागि किन यति डरलाग्दो भयो । यसको सामाजिक र सांस्कृतिक पक्षबाट खोजी र चर्चा हुनुपर्छ ।
तर जसरी गाउँहरू सहरका कारण रित्तिएका छन्, सहर मान्छेको हूलले भरिएको छ, यही रूपमा आिघ बढ्दा आउँदा दिनमा अझै भयानक महामारी आउने पक्का छ । यो फेरि पनि सहरमै दोहोरिनेछ । राष्ट्र संघको ‘रिभिजन अफ वर्ल्ड अर्वानाइजेसन प्रस्पेक्ट, २०१८’ ले सन् २०५० सम्ममा विश्वका ६८ प्रतिशत मानिस सहरमा बस्ने अनुमान गरिसकेको छ । अहिले नै विश्वमा ४ अर्ब २३ करोड मान्छे सहरमा बस्छन्, जसले खेतीपाती गर्दैनन्, उद्योग, व्यापार र नोकरी गर्छन् । यो संख्या अबको ३० वर्षमा एसिया र अफ्रिकामा मात्रै २ अर्ब २५ करोडले बढ्नेछ । विश्वका ८० प्रतिशतभन्दा बढी मानिस परम्परागत खेतीबाट बाहिर हुनेछन् । त्यतिखेर भारतसँग ४१ करोड ६० लाख, चीनसँग २५ करोड ५० लाख र नाइजेरियासँग १८ करोड ९० लाख थप सहरी जनसंख्या हुनेछ । अब कल्पना गरौं । यो जनसंख्याका लागि ‘मास–फुड–सप्लाई’ गर्न कति वनजंगल र जंगली पशुपक्षी तहसनहस होलान् ?

प्रकाशित : चैत्र २१, २०७६ ०८:५२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×