महामारी-धर्म सम्बन्ध- विविधा - कान्तिपुर समाचार

महामारी-धर्म सम्बन्ध

महामारीले विज्ञानसामु धर्म कति निम्छरो हुन्छ भन्ने देखाएको छ । मानिसको ध्यान कोरोनाको महामारी शमन गर्न कुन मन्दिर, मस्जिद अथवा गिर्जाघरमा प्रार्थना गरिए भन्नेतिर होइन, कोरोनाको औषधि फेला पार्न चीन, अमेरिका अथवा युरोपका डाक्टरहरु सफल भए/भएनन् भन्नेमा छ ।
सुजित मैनाली

कारोना भाइरसको महामारी नेपाल छिर्नै लाग्दा नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानका उपकुलपति डा. जगमान गुरुङले फेसबुकमा लेखे, ‘कोरोना भाइरस शान्तिका लागि रोगको कीटाणु नास गर्ने मन्त्र प्रकाश गर्दछु- ॐ किच वँ वँ गच तितिये स्वाहा । गच वँ वँ गचि तितिये स्वाहा । थिँ धरति सदुमते ज्वल रँ पये स्वाहा ।’

सामाजिक महत्त्वका विषयमा अनुसन्धान गर्ने/गराउने जिम्मा सम्हालेको व्यक्तिले विज्ञानलाई बेवास्ता गरेर अन्धविश्वासलाई प्रश्रय दिनु खेदजनक थियो, त्यसैले यसको चौतर्फी विरोध भयो । यस घटनाले हाम्रो सामाजिक जीवनमा वैज्ञानिक मूल्य संस्थागत गर्न अझै बाँकी नै छ भन्ने संकेत गरेको छ । साथै, महामारी र धर्मबीचको अन्तरसम्बन्धबारे विमर्श गर्ने सन्दर्भ पनि दिलाएको छ ।

भयको साम्राज्य

धर्म भनेको अलौकिक शक्तिप्रतिको सामूहिक आस्था हो । समूहबाट अलग भएमा त्यस्तो आस्था भ्रान्ति बन्छ । सामाजिक अनुमोदन पाए त्यही भ्रान्ति धर्म कहलिन्छ । धर्मको नाभि भयसँग गाँसिएको हुन्छ । महामारीमा भयले राज गर्ने हुँदा धर्मसँग यसको सम्बन्ध केलाउनुअघि भयको बीजबाट धर्म कसरी अंकुरित भयो भनी चर्चा गर्नु उपयुक्त हुन्छ ।

आजसम्म धर्मबारे जे-जति चिन्तन गरिएका छन्, तीमध्ये अधिकांश भयमा केन्द्रित छन् । बीपी कोइरालाको उपन्यास ‘हिटलर र यहुदी’ मा ईश्वरले हिट्लरलाई तानाशाह भनेर लाञ्छना लगाउँदा प्रतिवादमा हिट्लर भन्छन्, ‘तिमी मभन्दा ठूला तानाशाह हौ, मेरो सत्ता उल्टिएकाले संसारले आज मलाई थुकिरहेको छ, भोलि तिम्रो सत्ता उल्टियो भने तिमी पनि यसरी नै थुकिनेछौ ।’

उपन्यासको यो प्रसंग अत्यन्तै अर्थपूर्ण छ । यसले भयको गर्भबाट आस्था नि:सृत हुन्छ भनेको छ । जसले जति धेरै भय सिर्जना गर्न सक्छ, ऊ त्यति नै बढ्ता पुजिन्छ । हिन्दु धर्मावलम्बीले सृष्टिकर्ता ब्रह्माभन्दा संहारकर्ता महादेवको भक्ति-उपासना बढ्ता गर्नुको कारण पनि यही हो । राज्यप्रतिको आस्थालाई कर तिरेर जाहेर गर्नुपछाडिको कारण पनि राज्यले एकाधिकार जमाएको वैधानिक हिंसाको सम्भावित प्रयोगबाट उत्पन्न हुने भय नै हो । यस अर्थमा धर्मले राज्यभन्दा ठूलो भयको साम्राज्य चलाइरहेको छ ।

आस्था र भयबीचको सम्बन्ध केलाउनमा धर्मसम्बन्धी यावत् लेखाइ बढी केन्द्रित छन् । मानिसको सबैभन्दा ठूलो भय हो, मृत्यु । त्यसैले धर्मले सबैभन्दा बढ्ता चर्चा गर्ने विषय पनि मृत्यु नै रहँदै आएको छ ।

धर्मको सामाजिक पक्षबारे अध्ययन गर्नेहरूमध्ये बेलायती मानवशास्त्री एड्वार्ड बी. टेलर अग्रणी मानिन्छन् । उनले जीवित र मृत शरीरबीचको भिन्नताबारे बुझ्ने आदिम मानवको बौद्धिक प्रयत्नबाट प्रकारान्तरमा धर्मको जन्म भएको लेखेका छन् ।

जर्मन दार्शनिक म्याक्स मुलरले चाहिँ मानव जीवनलाई जोखिममा पार्ने आँधीबेहेरी, चट्याङ, ज्वालामुखीजस्ता प्राकृतिक विपत्तिको रहस्य बुझ्न खोज्दा मानिसले धर्मको सृष्टि गरेको उल्लेख गरेका छन् ।

जीवनले बेहोर्ने सबैभन्दा ठूलो क्षति मृत्यु हो । एक छिनअघि हलचल गरिरहेको शरीर सधैंका लागि अचेत हुनु र क्रमश: कुहिँदै जानुले जीवित व्यक्तिहरूलाई भयभीत बनायो । यसबाट जोगिन उनीहरूले यस्तो हुनुपछाडिको कारण जान्न खोजे । खोज्दै जाँदा सबै प्राणीको जीवन मृत्युमा गएर टुंगिन्छ भनी बुझे ।

मृत्युलाई दैवी शक्तिको रचना ठम्याए । त्यस शक्तिलाई प्रसन्न तुल्याएर मृत्युबाट जोगिने अथवा मृत्युपर्यन्त अर्को जीवन पाउने आशाको खोजी गरे । अर्का बेलायती मानवशास्त्री बी. मेलिनोस्कीले संसारभरिका समुदायमा प्रचलित मृत्यु संस्कारमा धर्मसँग जेलिएको अमरत्वप्रतिको आस्थालाई मृत्युसम्बन्धी त्यस्तै आदिम विश्वासको प्रमाण मानेका छन् ।

मृत्युको भयबाट मुक्ति पाउने मानवीय अभिलासाले धर्मलाई जन्म दिएकाले यसको उद्देश्य जीवित मानिसलाई मृत्युबाट र मृतकलाई जीवनको क्षणभंगुरताबाट उन्मुक्ति दिनु रहँदै आएको छ । सबै धर्मले मृत्यु जीवनको अन्त्य होइन भनी दाबी गर्नुको कारण यही हो । अमरत्वको चाह प्राणीको जन्मजात गुण भएकाले यसबाट निवृत्त हुन मानिसलाई सम्भव छैन, जसकारण धर्मले आगामी दिनमा पनि निरन्तरता पाइरहने निश्चित छ ।

त्रासबाट आसतर्फ

महामारीले मृत्युको भय लिएर आएको हुन्छ । भयग्रस्त माहोलमा धर्मको साम्राज्य विस्तार गर्न सजिलो हुने भएकाले महामारीजस्ता संकटमा धार्मिक अभियन्ताहरू बढ्तै सलबलाउने गर्छन् । अहिले हामी यस्तै देखिरहेका छौं । महामारी शान्त गर्न भनेर भारतमा मानिसलाई यज्ञ, जप, देवीदेवताका नाममा बाजागाजासहित द्वीप प्रज्वलन आदि गर्न हिन्दु अभियन्ताहरूले आह्वान गर्दै छन् । गहुँत (गाईको पिसाब) र योगबलद्वारा कोरोना भाइरसलाई परास्त गर्न सकिने झूटा आश्वासन बाँड्दै छन् । यसको प्रभाव नेपाली समाजमा पनि परिरहेको छ ।

महामारीको बेला प्रबल हुने मृत्युको भय अरू बेला पनि समाजमा विद्यमान हुन्छ । रोगी मानिस मृत्युसँग बढी डराउँछ । योगविद्यामार्फत हिन्दु अभियन्ताहरूले रोगी मानिसमा रहेको त्यस्तो भयको दोहन गरी धर्मको साम्राज्य फैलाउने प्रयास गर्दै आएका छन् । यदि योग प्रशिक्षकहरूको चाहना धार्मिक साम्राज्यको विस्तार थिएन भने उनीहरूले योगविद्यालाई धर्मबाट अलग गरिसकेका हुने थिए ।

धर्म फैलाउन मृत्युको भय दोहन गर्ने सवालमा इसाई धर्मले बाँकी सबै धर्मलाई उछिन्दै आएको छ । चीनको वुहान सहरमा कोरोना भाइरसको संक्रमण फैलिएपछि इसाई मिसनरीहरूले त्यहाँका मानिसलाई राहत सामग्रीसँगै ‘पितापरमेश्वरको उपदेश’ बाँडेको समाचार सार्वजनिक भएको थियो । यस्तो प्रवृत्ति नेपालमा पनि देखियो ।

पोखराको एउटा सुकुम्बासी बस्तीमा इसाईहरूलाई कोरोना भाइरसले छुँदैन भनी अफबाह फैलाउने एक जना क्रिस्चियन धर्मगुरु पक्राउ नै परे । २०७२ सालको भुइँचालोपछि उत्पन्न संकटमा पनि हामीले इसाई धर्मविस्तारको यस्तो उद्योग फस्टाएको देख्यौं ।

धर्म विस्तार अभियानमा लागेकाहरूले महामारीजस्ता संकटलाई अवसरका रूपमा लिने गरेका छन् । सन् १७४० ताका भारतबाट तिब्बत हिँडेका इसाई पादरीहरू काठमाडौं उपत्यका आइपुग्नेबित्तिकै यहाँ बिफरको महामारी फैलियो ।

महामारी फैलिन नदिन उपत्यकाका नाकाहरू बन्द गरिए । नाका नखुलुन्जेल उपत्यकामै रहनुपर्ने भएपछि पादरीहरूले महामारीलाई उपयोग गर्ने निश्चय गरे । भक्तपुरका राजाको अनुमति लिएर निकै परबाट देखिने गरी फलामको ठूलो क्रस चिह्न ठड्याई उनीहरू रोगीको उपचारसँगै धर्म प्रचारमा सरिक भए ।

इसाईहरूले स्वास्थ्यसम्बन्धी ज्ञानलाई हतियार बनाएर अविकसित समाजमा धर्मान्तरण गराउँदै आएका छन् । औषधोपचारलाई बाइबलको सन्देश फैलाउने माध्यमका रूपमा दोहन गर्ने उपाय उनीहरूले सुविचारित रूपमै अवलम्बन गरेका हुन् । यसका प्रमाण यत्रतत्र भेटिन्छन् ।

मल्लकालताका बंगालको चन्द्रनगरस्थित इसाई केन्द्रमा सक्रिय जोभान्नी दा फानोले २७ सेप्टेम्बर १७१२ मा रोमस्थित पादरी फेलिचे दा मोन्तेक्योलाई एउटा पत्र लेखेर तिब्बत र आवश्यक परे नेपालमा समेत सक्रिय हुने गरी थप धर्मप्रचारक पठाउन आग्रह गरेका थिए । नयाँ धर्मप्रचारकहरूमा ईश्वरभक्तिको अतिरिक्त औषधोपचार, गणित र घडी तथा समयसम्बन्धी ज्ञान हुनु अनिवार्य रहेको जिकिर गरेका थिए ।

समाजविज्ञान, ललितकला र संगीतसम्बन्धी ज्ञानसमेत भए समाजमा घुलमिल हुन उनीहरूलाई अझ सजिलो हुने राय व्यक्त गरेका थिए । स्वास्थ्यसम्बन्धी ज्ञान भयो भने धर्म फैलाउन सजिलो हुन्छ भनेरै तिब्बत मिसनमा सक्रिय केपुचिन पादरी दोमेनिको दा फानोले धर्मप्रचारकहरूलाई स्वास्थ्य सेवाबारे प्रशिक्षित गर्ने उद्देश्यले पाँच सय पृष्ठको ग्रन्थ त्यतिबेलै तयार गरेका थिए ।

मल्लकालताका इसाई पादरीहरू महामारी अथवा अन्य रोगव्याधि फैलिएको बेला औषधि बोकेर समाजभित्र पस्ने गर्थे । पितापरमेश्वरले चाहेमा रोग र मृत्युबाट मुक्ति पाइन्छ भन्दै मानिसहरूलाई आफ्नो धर्मबारे प्रशिक्षित गर्थे । त्यतिबेला बाल मृत्युदर उच्च थियो । कुनै घरमा बालक मृत्युको सँघारमा पुगेको थाहा भयो भने मिसनरीहरू पुग्थे र त्यस्ता बालकलाई इसाई बनाउँथे ।

सन् १७३३ ताका काठमाडौं उपत्यकामा रहेका पादरी फ्रान्सिस होरेसले त्यस्ता केही बालकलाई इसाई बनाएका थिए । पितापरमेश्वरको कृपा भयो भने बालक बाँच्छ अथवा उहाँसँगै स्वर्गमा बस्छ भनी पादरीहरूले परिवारका सदस्यलाई राजी गराउने गर्थे । बिरामीहरूको औषधोपचार र उनीहरूका निम्ति ईश्वरसँग प्रार्थना गरेर स्थानीयलाई प्रभावमा लिने गर्थे ।

पादरीहरू शासनसत्तामा रहेका मानिसको औषधोपचार गरेर उनीहरूलाई कृतज्ञ तुल्याई धर्मान्तरण सहज बनाउने रणनीति पनि अवलम्बन गर्ने गर्थे । यही रणनीतिअनुरूप कीर्तिपुरसँग गोरखाको युद्ध हुँदा कीर्तिपुरेहरूले हानेको वाण लागेर पृथ्वीनारायणका कान्छा भाई शूरप्रतापको एउटा आँखो फुटेपछि काठमाडौंमा रहेका पादरी माइकल एन्जेलोले उपचार गरिदिएका थिए । तिनै पादरीले पृथ्वीनारायणका जेठा छोरा प्रतापसिंहको पनि उपचार गरेका थिए । यसबापत बाबुको मृत्यु भएपछि प्रतापसिंह इसाईहरूप्रति हार्दिक रूपमा प्रस्तुत भएका थिए ।

चाँदीको घेरा

महामारी विपत्को क्षण हो । तर, समाजको उन्नतिमा महामारी, प्राकृतिक प्रकोप, युद्धजस्ता संकटले महत्त्वपूर्ण योगदान गर्दै आएको हामीले भुल्नु हुँदैन । चिकित्साविज्ञानदेखि समाजविज्ञानसम्मका क्षेत्रमा दोस्रो विश्वयुद्धताका हासिल भएका अभूतपूर्व उपलब्धिलाई यसको प्रतिनिधि उदाहरण मान्न सकिन्छ ।

अहिलेको महामारीलाई पनि हामीले धर्मसम्बन्धी हाम्रो बुझाइ परिशुद्ध गर्ने एउटा अवसरका रूपमा लिन सक्छौं । यस सन्दर्भमा चौधौं शताब्दीमा युरोपको करिब एकतिहाइ जनसंख्या सखाप पार्ने गरी फैलिएको प्लेगको महामारीले त्यहाँको धार्मिक जीवनमा पारेको प्रभावबारे चर्चा गर्नु प्रासंगिक हुन्छ ।

त्यतिबेला महामारी फैलिनुको कारण थाहा पाउन सक्ने गरी चिकित्साविज्ञानको विकास भएको थिएन । त्यसैले मानिसले आफूहरूसँग रुष्ट भएर दैवले महामारी फैलाइदिएको विश्वास गरे । पापमोचनका लागि आफ्नै शरीरमा कोर्रा बर्साएर उनीहरू आत्मपीडक बने । व्यापारका सिलसिलामा संसारभरि यात्रा गर्ने ‘विधर्मी’ यहुदीहरूले महामारी भित्र्याएको भन्दै उनीहरूमाथि युरोपका इसाईहरू बर्बर रूपमा प्रस्तुत भए । महामारीबाट संक्रमित हुने र मर्नेको संख्या बढ्दै गएपछि बाँच्ने अभिलासामा मानिसहरू चर्च धाउने क्रम बढ्यो ।

यसले गर्दा चर्च महामारीको केन्द्र बन्न पुग्यो । चर्चमा रहने पादरी, संन्यासीलगायत पनि भटाभट मर्न थाले । आफूलाई ईश्वरको दूत दाबी गर्नेहरूसमेत मरेको देखेपछि मानिसमा धर्मप्रतिको आस्था धर्मराउन थाल्यो । यही आममनोविज्ञानले रुढीग्रस्त इसाई धर्ममा सुधारको पहल गर्ने आन्दोलनलाई आधार प्रदान गर्‍यो । महामारीकै कारण मानिसहरू धर्मको सीमाबारे अवगत भए । विज्ञानप्रतिको मानिसको रुझान बढ्दै गयो । यस्तो बुझाइले युरोपेली समाजलाई क्रमश: धर्मनिरपेक्ष बनाउँदै लग्यो ।

अहिलेको महामारीले पनि विज्ञानसामु धर्म कति निम्छरो हुन्छ भन्ने देखाएको छ । मानिसहरूको ध्यान कोरोनाको महामारी शमन गर्न कुन मन्दिर, मस्जिद अथवा गिर्जाघरमा प्रार्थना गरिए भन्नेतिर होइन, कोरोनाको औषधि फेला पार्न चीन, अमेरिका अथवा युरोपका डाक्टरहरू सफल भए/भएनन् भन्नेमा छ । यसले हामीलाई धर्मको सीमा महसुस गरी वैज्ञानिक मूल्यमान्यता आत्मसात् गर्न प्रेरित गरिरहेको छ ।

महामारीको बेला धर्मले गर्न सक्ने एक मात्र काम भनेको अप्ठेरोमा परेकाहरूप्रति सहृदयी बन्न मानिसलाई प्रेरित गर्नु हो । योभन्दा अतिरिक्त दायित्व यदि धर्मले बहन गर्न खोज्यो भने यसले संकटलाई अझ सघन बनाउँछ ।

यही कुरा महसुस गरेर पशुपतिनाथदेखि मक्कामदिनासम्मले भक्तालुहरूलाई दर्शनार्थ नआउन भनिरहेका छन् । ईश्वरको शरणमा आयौ भने मर्न सक्छौ भनेर भक्तजनलाई सम्झाइरहँदा के धर्मका मठाधीशहरूले विज्ञानको हैसियत धर्मभन्दा माथि हुन्छ झनी स्विकारिरहेका छैनन् ?

प्रकाशित : वैशाख १३, २०७७ ०८:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

विगतका महामारी

महामारीबाट सुरक्षित रहन संक्रमित मानिसलाई बस्तीबाट अलग्गै राखिन्थ्यो । बाटाघाटामा भाँजो हालेर बाहिरका मानिसलाई गाउँ अथवा सहर छिर्न दिइँदैन थियो । त्यस्तो प्रचलन अहिले भनिने ‘क्वारेन्टाइन’ र ‘आइसोलेसन’ कै प्रतिरुप थियो । 
सुजित मैनाली

अमेरिकी लेखक जेरेड डायमन्डले आफ्नो किताब ‘द वर्ल्ड अन्टिल यस्टर्डे (२०१२)’ मा परम्परागत समाजमा मानिसको मृत्यु हुने प्रमुख चार कारणबारे चर्चा गरेका छन्– वातावरणीय समस्या, मानवीय हिंसा, सरुवा तथा परजीवी जीवाणुको संक्रमण र भोकमरी । 




डायमन्डको यो किताबको उपशीर्षक ‘ह्वाट ह्वी क्यान लर्न फ्रम ट्रेडिसनल सोसाइटिज’ अर्थात् ‘परम्परागत समाजबाट हामीले के सिक्न सक्छौं’ भएबाट पनि इतिहासमा सरुवा तथा परजीवी जीवाणुले निम्त्याएको महामारीबारे अहिले चर्चा गर्नु सामयिक ठहर्छ । यसै कारणले विगतको गर्तमा बिलाएका महामारीबारे चिकित्साविज्ञानदेखि समाजविज्ञानका शोधार्थीसम्मले अध्ययन गर्ने गरेका छन् । विगतका महामारीसम्बन्धी विस्तृत बुझाइले हामीलाई वर्तमान र भविष्यमा महामारीसँग जुध्ने क्रममा मार्गनिर्देश गर्न सक्छन् ।

सामाजिक आयाम
संसारका हरेक समाज महामारीको त्रासदीबाट गुज्रिएर आएका छन् । तर, महामारी सबै समाजमा समान रूपले विकराल हुने गरेको चाहिँ छैन । महामारीको सामाजिक पक्षबारे अध्ययन गरेका व्यक्तिहरूका अनुसार, घुमन्ते–फिरन्ते जीवनशैलीबाट मानव समाज कृषि अर्थतन्त्रतर्फ फड्किएपछि महामारी अस्तित्वमा आएको हो । कृषि अर्थतन्त्रमा सबैभन्दा पहिले अग्रसर हुने समाजमा चीन, पश्चिम एसिया, युरोप आदि पर्छन् । ठूला महामारीका अधिकांश घटना यी क्षेत्रमा घटेको पाइनुले कृषि अर्थतन्त्र र महामारीबीच साइनो रहेको थप स्पष्ट हुन्छ ।

यस्तै खालको विश्लेषण गर्ने अनुसन्धातामा पर्छन्, डायमन्ड । ‘द वर्ल्ड अन्टिल यस्टर्डे (२०१२)’ र आफ्नो अर्को बहुचर्चित किताब ‘गन्स, जम्स, एन्ड स्टिलः द फेट्स अफ ह्युमन सोसाइटिज (सन् १९९७)’ मा उनले कृषियुगको आरम्भसँगै मानिसको जीवनशैलीमा आएका दुईवटा परिवर्तनले महामारी निम्त्याएको उल्लेख गरेका छन् । कृषि अर्थतन्त्रसँगै आएको पहिलो परिवर्तन थियो, स्थायी तथा घना बस्तीको विकास । महामारी फैलिन जनघनत्व बढी हुनु अनिवार्य हुन्छ । त्यसैले पनि महामारीलाई ‘क्राउड डिजिज’ अर्थात् भीडलाई लाग्ने रोग भनिएको हो । कृषि अर्थतन्त्रले ल्याएको दोस्रो परिवर्तन थियो, जनावरलाई घरपालुवा बनाउने चलनको थालनी ।

जनावरहरू घरपालुवा बनेपछि मानिस र जनावरबीच सम्पर्क बढ्यो । यसबाट जनावरहरूलाई लाग्ने रोग मानिसमा संक्रमण भयो । यसैले प्रकारान्तरमा महामारीको रूप लियो । बिफर, क्षयरोग, औंलो, प्लेग, दादुरा, हैजा, फ्लु, एचआईभी एड्सजस्ता सरुवा रोग मानिसले जनावरबाटै ग्रहण गरेका हुन् । पछिल्लो समय चीनको वुहानबाट फैलिएको कोरोना भाइरस पनि चमेराबाट मानिसमा सरेको बताइन्छ । यस्तो खालको विश्लेषणलाई नैतिक मूल्यको कसीमा जोखेर प्रकृतिवादी, पशुअधिकारवादी र शाकाहारी भोजनका पक्षधरहरूले विमति जनाउने गरेका छन् । तर, कसैले पनि वैकल्पिक अवधारणा पेस गर्न सकेका छैनन् ।

महामारीबाट मानव समुदायले बेहोरेका केही ठूला क्षतिबारे डायमन्डले दुवै किताबमा चर्चा गरेका छन् । सन् १३४६–१३५२ तिर युरोपमा फैलिएको प्लेगको महामारीले त्यहाँको करिब एकचौथाइ जनसंख्या सखाप भएको थियो । केही सहरमा ७० प्रतिशतसम्म मानिस मरेका थिए । पहिलो विश्वयुद्ध अन्त्य हुँदाताका फैलिएको इन्फ्लुयेन्जाबाट झन्डै दुई करोड १० लाख मानिसको मृत्यु भएको थियो ।

यस्ता खालका महामारीसँग हामी पनि इतिहासदेखि नै परिचित रहँदै आएका छौं । इतिहासमा हामीले महामारीको त्रासदीलाई पटक–पटक बेहोर्‍यौं, जसको प्रभाव ऐतिहासिक दस्तावेज र हाम्रो सामाजिक मनोविज्ञानमा यत्रतत्र अभिलिखित छन् ।

प्रकार र प्रकृति
विभिन्न वंशावली, विदेशीहरूले लेखेका नेपालसम्बन्धी विवरण, इतिहासमा गरिएका पत्राचार, लोकगीत आदिमा नेपालले विभिन्न समयमा बेहोरेको महामारीबारे प्रशस्तै उल्लेख छन् । यी सन्दर्भ–सामग्रीलाई विचार्दा नेपालमा हैजा र बिफरको महामारी सबैभन्दा बढ्ता फैलिएको पाइन्छ । हुन त भीमबहादुर पाँडेले ‘त्यस बखतको नेपाल’ को पहिलो भागमा लुतो, गानो, पिलो, आँठे, रुघाखोकी, जुका आदिलाई पनि नेपालीका प्रमुख रोग भनेका छन् । तर, महामारीको रूप लिएर खासगरी काठमाडौं उपत्यकाका बासिन्दालाई त्रसित बनाइरहने रोगचाहिँ हैजा र बिफर थिए ।

नेपालको इतिहासमा महामारी सबैभन्दा धेरै काठमाडौं उपत्यकामा फैलिएको पाइन्छ । काठमाडौंको विगतबारे प्रशस्तै लेख्य प्रमाणहरू उपलब्ध हुनु यसको प्रमुख कारण हो । अर्को प्रमुख कारणचाहिँ उपत्यकाको जनघनत्व नेपालका अन्य क्षेत्रको भन्दा बढ्ता हुनु पनि हो ।

जयस्थिति मल्लको पालामा तयार भएको गोपालराज वंशावलीमा लिच्छवि राजाहरू अमृतदेव, अरिमल्लदेव, अभयमल्लदेव, जयदेव आदिको शासनकालमा काठमाडौंमा महामारी फैलिएको उल्लेख छ । सोही वंशावलीमा विसं ११७१ तिर काठमाडौंमा ठूलो महामारी फैलिएको, यसबाट असंख्य मानिसको मृत्यु भएको र देवता स्थापना गरेपछि मात्रै महामारी रोकिएको विवरण छ । संस्कृत र नेवारी भाषामा लेखिएको यससम्बन्धी विवरणलाई नेपाली भाषामा अनुवाद गर्ने क्रममा वंशावलीका एक जना व्याख्याता धनवज्र वज्राचार्यले त्यतिबेला बिफरको महामारी फैलिएको भनेका छन् । वंशावलीको सोही खण्डको अंग्रेजी अनुवाद गर्ने क्रममा अर्का व्याख्यता कमलप्रकाश मल्लले चाहिँ बिफरको अगाडि प्रश्नचिह्न राखेका छन् । वंशावलीमा बिफरबोधक शब्द कतै छैन । तर, वंशावलीका दुवै व्याख्याताले महामारी बिफरकै हो अथवा हुन सक्छ भनी दाबी र अनुमान गरेकाले र मल्लकालतिर बिफरको महामारी काठमाडौंमा फैलिरहने गरेकाले वज्राचार्य र मल्लको अनुमान अस्वाभाविक ठहर्दैन । सोही वंशावलीमा विसं १३८६ को फाल्गुण शुक्लदेखि भाद्रासम्म दिनको सय जना जतिको ज्यान जाने गरी अर्को भीषण महामारी फैलिएको उल्लेख छ । त्यस महामारीको नाम कनिम्रकः अर्थात् कनि–मरक भनिएको छ । कनी–मरक भनेर कुन रोगलाई संकेत गरिएको हो भन्ने यकिन हुन सकेको छैन ।

काठमाडौंमा बिफरको महामारी फैलिरहन्थ्यो भन्ने कुराको संकेत यहाँका नेवारहरूले शीतलादेवीको पूजा गर्ने गरेकोबाट पनि स्पष्ट हुन्छ । बिफरलाई शीतला पनि भनिन्छ । बिफर निको पार्ने देवी अर्थात् शीतलादेवीको आराधना हुनुले बिफरले यहाँका मानिसमा ठूलो त्रास सिर्जना गरेको थियो भन्ने स्पष्ट हुन्छ । इतिहासकार दिनेशराज पन्तले सम्पादन गरेको ‘संक्षिप्त वंशावली’ (२०६५) मा महामारी देवीबारे पनि उल्लेख छ ।

नेवारहरूमाझ शीतलादेवीप्रति समर्पित भक्ति र विरहका लोकगीत प्रशस्तै छन् । प्रतापसिंह शाह, गीवार्णयुद्धविक्रम शाहलगायत राजाहरू बिफरको महामारीमा परेर मरेको, स्वामी महाराज रणबहादुर शाहले बिफर लागेका मानिसलाई काठमाडौंबाट निकाला गरेकोलगायत इतिहासका घटनाले बिफरको महामारी काठमाडौंका निम्ति कति भयावह थियो भन्ने देखाउँछ ।

मल्लकालताका काठमाडौंमा फैलिएको बिफरबारे सन् १७४० ताका काठमाडौं उपत्यकामा रकेका क्यापुचिन इसाई मिसनरीहरूले पनि लेखेका छन् । त्यतिबेला ११ जना मिसनरी भारतबाट तिब्बत जाने क्रममा काठमाडौं आइपुगेका थिए । उनीहरू काठमाडौंमा छँदै महामारी फैलियो । महामारीलाई अनियन्त्रित हुन नदिन राज्यले काठमाडौंका नाकाहरू बन्द गर्‍यो । नाकाहरू बन्द भएकाले मिसनरीहरूले सन् १७४० को फेब्रुअरी ६ देखि अक्टोबर ४ सम्म काठमाडौंमै रहनुपरेको थियो ।

त्यसपछि पनि महामारी फैलिएको बेला काठमाडौंका नाकाहरू बन्द गर्ने गरिन्थ्यो । उदाहरणका लागि विसं १८६२ को चैतमा चिसापानीमा तैनाथ सुवेदार अन्त्य खवास र सुवेदार निरञ्जनका नाममा जारी राजाज्ञालाई लिन सकिन्छ । रेग्मी रिसर्च सिरिजमा प्रकाशित राजाज्ञाको अंग्रेजी अनुवादमा चिसापानीमा झारा प्रथाअन्तर्गत काम गरिरहेका श्रमिकहरूमाझ बिफर फैलिएको उल्लेख छ । बिफर काठमाडौंतिर नफैलियोस् भनेर दुवै सुवेदारलाई काठमाडौं छिर्ने चिसापानी नाका बन्द गर्न आदेश दिइएको छ । व्यापारीलगायतले काठमाडौं पुग्नैपर्ने भए मालमत्तासहित फर्पिङबाट नख्खु खोला हुँदै भादगाउँसम्म पुग्न अनुमति दिन, तर चित्लाङतिरबाट फर्पिङसम्म जानचाहिँ नदिन आदेश दिइएको छ । राजाज्ञामा एक ठाउँ भनिएको छ, ‘यदि कसैलाई बिफर लागेको फेला परेमा के गर्ने, त्यस्ता मानिसलाई कहाँ राख्ने भन्ने निर्देशन चौतारिया बम शाहलाई दिई पठाएका छौं । तिमीहरूले पनि सोहीबमोजिम गर्नू । त्यहाँबाट महामारी फैलिएछ भने त्यसको जिम्मेवार तिमीहरू हुनेछौ । होस गरेर काम गर्नू ।’

त्यतिबेला बिफरसँगै हैजाको महामारीले पनि काठमाडौंसहित देशभरका मानिसलाई आक्रान्त बनाउने गर्थ्यो । हैजाको महामारीबाट मानिसहरू कति भयभीत थिए भन्ने कुरा कसैलाई गाली गर्नुपर्‍यो भने ‘ए हैजा’ भन्ने शब्दावलीको प्रयोगले आजका मितिसम्म पाएको निरन्तरताले पनि देखाउँछ । २०७१ सालको भूकम्पयता कसैलाई सराप्नुपर्दा जसरी ‘भुइँचालोले लग्न नसकेको’ अर्थात् ‘भुइँचालोमा मर्नुपर्ने खालको स्वभाव भएको तर दुर्भाग्यले बाँचेको’ भनिन्छ, त्यसरी नै कुनै बेला त्यस्ता मानिसलाई ‘हैजाले लग्न नसकेको’ भनिन्थ्यो । यसले भुइँचालोले हामीलाई अहिले जसरी त्रस्त बनाएको छ, त्यसरी नै हैजाको महामारीले यहाँका मानिसलाई कुनै बेला त्रस्त बनाउथ्यो भन्ने देखाउँछ ।

हैजाको प्रकोपबारे पनि इतिहासमा प्रशस्तै उल्लेख छन् । नेपालस्थित इस्ट इन्डिया कम्पनीका आवासीय प्रतिनिधि चार्ल्स थोरेसबीले २३ सेप्टेम्बर १८४७ मा कलकत्तास्थित माथिल्लो निकायलाई लेखेको एउटा पत्रलाई प्रतिनिधि उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ । पत्रमा काठमाडौंमा फैलिएको हैजाको महामारी र त्यसबाट सुरक्षित रहन दरबारले चालेको कदमबारे रोचक विवरण उपलब्ध छ ।

त्यतिबेला एउटा देशको प्रमुखले अर्को देशको प्रमुखलाई लेखेको पत्रलाई खरिता भनिन्थ्यो । नेपालमा सुरेन्द्रविक्रम राजा बनेपछि कलकत्तास्थित कम्पनी सरकारका गर्भनर जनरलले सुरेन्द्रविक्रम र उनका बाबु राजेन्द्रविक्रम दुवैका नाममा आवासीय प्रतिनिधि थोरेस्बीको हात लगाएर खरिता पठाएका थिए । काठमाडौंमा हैजा फैलिएकाले थोरेसबीले खरिता बुझाउन पाएनन् । यसबारे कलकत्तालाई जानकारी गराउन लेखिएको पत्रमा थोरेस्बीले भनेका छन्, ‘अगस्टको मध्यदेखि काठमाडौं सहरमा हैजा फैलिएको थियो र अहिले पनि अवस्था थोरबहुत उस्तै छ । केही समययता त्यसको परिणाम डरलाग्दो बनेको छ । फलस्वरूप दरबार बन्द गरिएको छ । महाराजले दरबारभित्रै बस्ने आफ्ना अत्यन्त निकट मानिसलाई मात्र भेट्ने गरेका छन् । उनीहरूलाई दरबार परिसरबाहिर निस्किन दिइँदैन । सरकारका केही उच्च अधिकारीहरूले पनि महाराजलाई भेट्न पाउँछन्, तर भेट्नुअघि उनीहरूले अनिवार्य नुहाएर कपडा फेर्नुपर्छ । यसकारण हामीले महाराजासमक्ष खरिता अर्पण गर्ने कार्यक्रमलाई थप केही दिन पर सार्नु आवश्यक भएको छ ।’ पत्र लेखेको एक सातापछि हैजाको महामारी कम भएको र आफूले सुरेन्द्रविक्रमलाई भेटेर खरिता बुझाएको थोरेस्बीले अर्को पत्रमा लेखेका छन् ।

विफर र हैजाबाहेक अन्य रोगको महामारी पनि काठमाडौंमा फैलिने गर्थ्यो । काठमाडौंमा रहेका क्यापुचिन मिसनरीहरूले सन् १७१६ ताका काठमाडौंमा प्लेगको महामारी फैलिँदा तीन महिनाभित्र करिब २० हजार मानिस पीडित भएको लेखेका छन् । लुतोले पनि नेपालीलाई सताउने गर्थ्यो भन्ने कुरा साउने संक्रान्तिलाई लुतो फाल्ने दिनका रूपमा मनाउने गरेकोबाट पनि स्पष्ट हुन्छ । तर, बिफर र हैजाले इतिहासमा नेपालीलाई सबैभन्दा बढ्ता त्राहिमाम बनाउने गर्थ्यो भन्ने कुरा इतिहासका सन्दर्भ–सामग्रीहरूमा विचरण गर्दा स्पष्ट हुन्छ ।

सुरक्षाका उपाय
महामारी रोक्न इतिहासमा मुख्यतः दुईवटा उपाय अवलम्बन गर्ने गरिन्थ्यो । पहिलो, दैवलाई खुसी पार्ने । दोस्रो, सतर्कतापूर्वक सुरक्षित रहने उपाय अवलम्बन गर्ने । त्यतिबेला महामारीलाई दैवी विपत्ति मानिन्थ्यो । सन् १७१६ तिर काठमाडौंमा प्लेगको महामारी फैलिएको बेला यसको दोष इसाईहरूलाई दिइएको थियो । अलच्छिन मानिने कालो रङको पहिरन लगाएर ‘विधर्मी’ इसाईहरूले काठमाडौंमा धर्म प्रचार गरेपछि रैथाने दैव रिसाएको र महामारी फैलिएको हल्ला चलेको थियो । रिसाएका दैवलाई खुसी बनाए मात्रै महामारी रोकिन्छ भन्ने जनविश्वास काठामडौंवासीमाझ बलियो भएको पाएपछि पहिरनको रङ बदल्न मिसनरीहरू बाध्य भएका थिए । देवताका नाममा उपासना, जप, ध्यान, व्रत, पूजा, भाकल आदि गरेर महामारी रोक्ने प्रयास त्यतिबेला गरिन्थ्यो ।

यसो गर्दैगर्दा महामारीबाट सुरक्षित रहन अन्य उपाय पनि समानान्तर रूपमै अपनाउने गरिन्थ्यो । यही मेसोमा संक्रमित मानिसलाई बस्तीबाट अलग्गै राखिन्थ्यो । बाटाघाटामा भाँजो हालेर बाहिरका मानिसलाई गाउँ अथवा सहर छिर्न दिइँदैन थियो । हैजा लागेका मानिसलाई खोला कटाएमा अथवा कुष्ठरोगीलाई बस्तीबाट टाढा राखेमा महामारी फैलिन पाउँदैन भन्ने जनविश्वास बेहारेका बूढापाका समाजमा अझै भेटिन्छन् । त्यस्तो प्रचलन अहिले भनिने ‘क्वारेन्टाइन’ र ‘आइसोलेसन’ कै प्रतिरूप थियो ।

महामारीसम्बन्धी यी विवरण अहिलेको अत्यासलाग्दो समयमा हाम्रानिम्ति मार्गदर्शक बन्न सक्छन् । यसबाट हामीले महामारी समय–समयमा आउँदो रहेछ र गुजि्रँदो पनि रहेछ भनि महसुस गर्नुपर्छ । महामारीले मानवीय क्षति गराए पनि मानवजातिको समग्र अस्तित्वमाथि नै धावा बोल्नचाहिँ नसक्ने रहेछ भनी बुझ्नुपर्छ । पछिल्लो समय चिकित्साविज्ञानले सरुवा रोगविरुद्ध हासिल गरेको अभूतपूर्व उपलब्धिले महामारीलाई हिजोको तुलनामा कम जोखिमपूर्ण बनाएको छ । यी तथ्यलाई हेरेर हामीले संकटको यस घडीमा आत्मबल उँचो बनाउनुपर्छ ।

महामारी फैलिन नदिन मानिसको आन्तरिक अथवा अन्तरदेशीय आवतजावतमाथि मनासिब नियन्त्रण अथवा प्रतिबन्ध लगाउने, संक्रमण भएकाहरूलाई ‘आइसोलेसन’ मा राख्नेलगायत काम विगतदेखि नै अभ्यास हुँदै आएको रहेछ भन्ने बुझेर हामीले आवश्यक परेको खण्डमा यस्ता कार्य गर्ने/गराउने तत्परता देखाउन सक्नुपर्छ । संसारभरिको महामारी नियाल्ने हो भने यसले गाउँभन्दा बढ्ता सहरलाई तारो बनाउने गरेको पाइन्छ । पछिल्लो समय राज्य र जनता सबैको रुझान सहरीकरणतर्फ केन्द्रित छ । महामारीको यस घडीमा भौतिक पूर्वाधारलगायत सेवासुविधा र अवसरको समुचित विकेन्द्रीकरणमार्फत गाउँलाई सुविधासम्पन्न तुल्याएर शहरको विकल्पका रूपमा प्रस्तुत गर्ने विकासको वैकल्पिक ढाँचाबारे बहस आरम्भ गर्नु पनि वाञ्छनीय हुन्छ ।

प्रकाशित : चैत्र १, २०७६ १२:२२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×