महामारी-धर्म सम्बन्ध- विविधा - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

महामारी-धर्म सम्बन्ध

महामारीले विज्ञानसामु धर्म कति निम्छरो हुन्छ भन्ने देखाएको छ । मानिसको ध्यान कोरोनाको महामारी शमन गर्न कुन मन्दिर, मस्जिद अथवा गिर्जाघरमा प्रार्थना गरिए भन्नेतिर होइन, कोरोनाको औषधि फेला पार्न चीन, अमेरिका अथवा युरोपका डाक्टरहरु सफल भए/भएनन् भन्नेमा छ ।
सुजित मैनाली

कारोना भाइरसको महामारी नेपाल छिर्नै लाग्दा नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानका उपकुलपति डा. जगमान गुरुङले फेसबुकमा लेखे, ‘कोरोना भाइरस शान्तिका लागि रोगको कीटाणु नास गर्ने मन्त्र प्रकाश गर्दछु- ॐ किच वँ वँ गच तितिये स्वाहा । गच वँ वँ गचि तितिये स्वाहा । थिँ धरति सदुमते ज्वल रँ पये स्वाहा ।’

सामाजिक महत्त्वका विषयमा अनुसन्धान गर्ने/गराउने जिम्मा सम्हालेको व्यक्तिले विज्ञानलाई बेवास्ता गरेर अन्धविश्वासलाई प्रश्रय दिनु खेदजनक थियो, त्यसैले यसको चौतर्फी विरोध भयो । यस घटनाले हाम्रो सामाजिक जीवनमा वैज्ञानिक मूल्य संस्थागत गर्न अझै बाँकी नै छ भन्ने संकेत गरेको छ । साथै, महामारी र धर्मबीचको अन्तरसम्बन्धबारे विमर्श गर्ने सन्दर्भ पनि दिलाएको छ ।

भयको साम्राज्य

धर्म भनेको अलौकिक शक्तिप्रतिको सामूहिक आस्था हो । समूहबाट अलग भएमा त्यस्तो आस्था भ्रान्ति बन्छ । सामाजिक अनुमोदन पाए त्यही भ्रान्ति धर्म कहलिन्छ । धर्मको नाभि भयसँग गाँसिएको हुन्छ । महामारीमा भयले राज गर्ने हुँदा धर्मसँग यसको सम्बन्ध केलाउनुअघि भयको बीजबाट धर्म कसरी अंकुरित भयो भनी चर्चा गर्नु उपयुक्त हुन्छ ।

आजसम्म धर्मबारे जे-जति चिन्तन गरिएका छन्, तीमध्ये अधिकांश भयमा केन्द्रित छन् । बीपी कोइरालाको उपन्यास ‘हिटलर र यहुदी’ मा ईश्वरले हिट्लरलाई तानाशाह भनेर लाञ्छना लगाउँदा प्रतिवादमा हिट्लर भन्छन्, ‘तिमी मभन्दा ठूला तानाशाह हौ, मेरो सत्ता उल्टिएकाले संसारले आज मलाई थुकिरहेको छ, भोलि तिम्रो सत्ता उल्टियो भने तिमी पनि यसरी नै थुकिनेछौ ।’

उपन्यासको यो प्रसंग अत्यन्तै अर्थपूर्ण छ । यसले भयको गर्भबाट आस्था नि:सृत हुन्छ भनेको छ । जसले जति धेरै भय सिर्जना गर्न सक्छ, ऊ त्यति नै बढ्ता पुजिन्छ । हिन्दु धर्मावलम्बीले सृष्टिकर्ता ब्रह्माभन्दा संहारकर्ता महादेवको भक्ति-उपासना बढ्ता गर्नुको कारण पनि यही हो । राज्यप्रतिको आस्थालाई कर तिरेर जाहेर गर्नुपछाडिको कारण पनि राज्यले एकाधिकार जमाएको वैधानिक हिंसाको सम्भावित प्रयोगबाट उत्पन्न हुने भय नै हो । यस अर्थमा धर्मले राज्यभन्दा ठूलो भयको साम्राज्य चलाइरहेको छ ।

आस्था र भयबीचको सम्बन्ध केलाउनमा धर्मसम्बन्धी यावत् लेखाइ बढी केन्द्रित छन् । मानिसको सबैभन्दा ठूलो भय हो, मृत्यु । त्यसैले धर्मले सबैभन्दा बढ्ता चर्चा गर्ने विषय पनि मृत्यु नै रहँदै आएको छ ।

धर्मको सामाजिक पक्षबारे अध्ययन गर्नेहरूमध्ये बेलायती मानवशास्त्री एड्वार्ड बी. टेलर अग्रणी मानिन्छन् । उनले जीवित र मृत शरीरबीचको भिन्नताबारे बुझ्ने आदिम मानवको बौद्धिक प्रयत्नबाट प्रकारान्तरमा धर्मको जन्म भएको लेखेका छन् ।

जर्मन दार्शनिक म्याक्स मुलरले चाहिँ मानव जीवनलाई जोखिममा पार्ने आँधीबेहेरी, चट्याङ, ज्वालामुखीजस्ता प्राकृतिक विपत्तिको रहस्य बुझ्न खोज्दा मानिसले धर्मको सृष्टि गरेको उल्लेख गरेका छन् ।

जीवनले बेहोर्ने सबैभन्दा ठूलो क्षति मृत्यु हो । एक छिनअघि हलचल गरिरहेको शरीर सधैंका लागि अचेत हुनु र क्रमश: कुहिँदै जानुले जीवित व्यक्तिहरूलाई भयभीत बनायो । यसबाट जोगिन उनीहरूले यस्तो हुनुपछाडिको कारण जान्न खोजे । खोज्दै जाँदा सबै प्राणीको जीवन मृत्युमा गएर टुंगिन्छ भनी बुझे ।

मृत्युलाई दैवी शक्तिको रचना ठम्याए । त्यस शक्तिलाई प्रसन्न तुल्याएर मृत्युबाट जोगिने अथवा मृत्युपर्यन्त अर्को जीवन पाउने आशाको खोजी गरे । अर्का बेलायती मानवशास्त्री बी. मेलिनोस्कीले संसारभरिका समुदायमा प्रचलित मृत्यु संस्कारमा धर्मसँग जेलिएको अमरत्वप्रतिको आस्थालाई मृत्युसम्बन्धी त्यस्तै आदिम विश्वासको प्रमाण मानेका छन् ।

मृत्युको भयबाट मुक्ति पाउने मानवीय अभिलासाले धर्मलाई जन्म दिएकाले यसको उद्देश्य जीवित मानिसलाई मृत्युबाट र मृतकलाई जीवनको क्षणभंगुरताबाट उन्मुक्ति दिनु रहँदै आएको छ । सबै धर्मले मृत्यु जीवनको अन्त्य होइन भनी दाबी गर्नुको कारण यही हो । अमरत्वको चाह प्राणीको जन्मजात गुण भएकाले यसबाट निवृत्त हुन मानिसलाई सम्भव छैन, जसकारण धर्मले आगामी दिनमा पनि निरन्तरता पाइरहने निश्चित छ ।

त्रासबाट आसतर्फ

महामारीले मृत्युको भय लिएर आएको हुन्छ । भयग्रस्त माहोलमा धर्मको साम्राज्य विस्तार गर्न सजिलो हुने भएकाले महामारीजस्ता संकटमा धार्मिक अभियन्ताहरू बढ्तै सलबलाउने गर्छन् । अहिले हामी यस्तै देखिरहेका छौं । महामारी शान्त गर्न भनेर भारतमा मानिसलाई यज्ञ, जप, देवीदेवताका नाममा बाजागाजासहित द्वीप प्रज्वलन आदि गर्न हिन्दु अभियन्ताहरूले आह्वान गर्दै छन् । गहुँत (गाईको पिसाब) र योगबलद्वारा कोरोना भाइरसलाई परास्त गर्न सकिने झूटा आश्वासन बाँड्दै छन् । यसको प्रभाव नेपाली समाजमा पनि परिरहेको छ ।

महामारीको बेला प्रबल हुने मृत्युको भय अरू बेला पनि समाजमा विद्यमान हुन्छ । रोगी मानिस मृत्युसँग बढी डराउँछ । योगविद्यामार्फत हिन्दु अभियन्ताहरूले रोगी मानिसमा रहेको त्यस्तो भयको दोहन गरी धर्मको साम्राज्य फैलाउने प्रयास गर्दै आएका छन् । यदि योग प्रशिक्षकहरूको चाहना धार्मिक साम्राज्यको विस्तार थिएन भने उनीहरूले योगविद्यालाई धर्मबाट अलग गरिसकेका हुने थिए ।

धर्म फैलाउन मृत्युको भय दोहन गर्ने सवालमा इसाई धर्मले बाँकी सबै धर्मलाई उछिन्दै आएको छ । चीनको वुहान सहरमा कोरोना भाइरसको संक्रमण फैलिएपछि इसाई मिसनरीहरूले त्यहाँका मानिसलाई राहत सामग्रीसँगै ‘पितापरमेश्वरको उपदेश’ बाँडेको समाचार सार्वजनिक भएको थियो । यस्तो प्रवृत्ति नेपालमा पनि देखियो ।

पोखराको एउटा सुकुम्बासी बस्तीमा इसाईहरूलाई कोरोना भाइरसले छुँदैन भनी अफबाह फैलाउने एक जना क्रिस्चियन धर्मगुरु पक्राउ नै परे । २०७२ सालको भुइँचालोपछि उत्पन्न संकटमा पनि हामीले इसाई धर्मविस्तारको यस्तो उद्योग फस्टाएको देख्यौं ।

धर्म विस्तार अभियानमा लागेकाहरूले महामारीजस्ता संकटलाई अवसरका रूपमा लिने गरेका छन् । सन् १७४० ताका भारतबाट तिब्बत हिँडेका इसाई पादरीहरू काठमाडौं उपत्यका आइपुग्नेबित्तिकै यहाँ बिफरको महामारी फैलियो ।

महामारी फैलिन नदिन उपत्यकाका नाकाहरू बन्द गरिए । नाका नखुलुन्जेल उपत्यकामै रहनुपर्ने भएपछि पादरीहरूले महामारीलाई उपयोग गर्ने निश्चय गरे । भक्तपुरका राजाको अनुमति लिएर निकै परबाट देखिने गरी फलामको ठूलो क्रस चिह्न ठड्याई उनीहरू रोगीको उपचारसँगै धर्म प्रचारमा सरिक भए ।

इसाईहरूले स्वास्थ्यसम्बन्धी ज्ञानलाई हतियार बनाएर अविकसित समाजमा धर्मान्तरण गराउँदै आएका छन् । औषधोपचारलाई बाइबलको सन्देश फैलाउने माध्यमका रूपमा दोहन गर्ने उपाय उनीहरूले सुविचारित रूपमै अवलम्बन गरेका हुन् । यसका प्रमाण यत्रतत्र भेटिन्छन् ।

मल्लकालताका बंगालको चन्द्रनगरस्थित इसाई केन्द्रमा सक्रिय जोभान्नी दा फानोले २७ सेप्टेम्बर १७१२ मा रोमस्थित पादरी फेलिचे दा मोन्तेक्योलाई एउटा पत्र लेखेर तिब्बत र आवश्यक परे नेपालमा समेत सक्रिय हुने गरी थप धर्मप्रचारक पठाउन आग्रह गरेका थिए । नयाँ धर्मप्रचारकहरूमा ईश्वरभक्तिको अतिरिक्त औषधोपचार, गणित र घडी तथा समयसम्बन्धी ज्ञान हुनु अनिवार्य रहेको जिकिर गरेका थिए ।

समाजविज्ञान, ललितकला र संगीतसम्बन्धी ज्ञानसमेत भए समाजमा घुलमिल हुन उनीहरूलाई अझ सजिलो हुने राय व्यक्त गरेका थिए । स्वास्थ्यसम्बन्धी ज्ञान भयो भने धर्म फैलाउन सजिलो हुन्छ भनेरै तिब्बत मिसनमा सक्रिय केपुचिन पादरी दोमेनिको दा फानोले धर्मप्रचारकहरूलाई स्वास्थ्य सेवाबारे प्रशिक्षित गर्ने उद्देश्यले पाँच सय पृष्ठको ग्रन्थ त्यतिबेलै तयार गरेका थिए ।

मल्लकालताका इसाई पादरीहरू महामारी अथवा अन्य रोगव्याधि फैलिएको बेला औषधि बोकेर समाजभित्र पस्ने गर्थे । पितापरमेश्वरले चाहेमा रोग र मृत्युबाट मुक्ति पाइन्छ भन्दै मानिसहरूलाई आफ्नो धर्मबारे प्रशिक्षित गर्थे । त्यतिबेला बाल मृत्युदर उच्च थियो । कुनै घरमा बालक मृत्युको सँघारमा पुगेको थाहा भयो भने मिसनरीहरू पुग्थे र त्यस्ता बालकलाई इसाई बनाउँथे ।

सन् १७३३ ताका काठमाडौं उपत्यकामा रहेका पादरी फ्रान्सिस होरेसले त्यस्ता केही बालकलाई इसाई बनाएका थिए । पितापरमेश्वरको कृपा भयो भने बालक बाँच्छ अथवा उहाँसँगै स्वर्गमा बस्छ भनी पादरीहरूले परिवारका सदस्यलाई राजी गराउने गर्थे । बिरामीहरूको औषधोपचार र उनीहरूका निम्ति ईश्वरसँग प्रार्थना गरेर स्थानीयलाई प्रभावमा लिने गर्थे ।

पादरीहरू शासनसत्तामा रहेका मानिसको औषधोपचार गरेर उनीहरूलाई कृतज्ञ तुल्याई धर्मान्तरण सहज बनाउने रणनीति पनि अवलम्बन गर्ने गर्थे । यही रणनीतिअनुरूप कीर्तिपुरसँग गोरखाको युद्ध हुँदा कीर्तिपुरेहरूले हानेको वाण लागेर पृथ्वीनारायणका कान्छा भाई शूरप्रतापको एउटा आँखो फुटेपछि काठमाडौंमा रहेका पादरी माइकल एन्जेलोले उपचार गरिदिएका थिए । तिनै पादरीले पृथ्वीनारायणका जेठा छोरा प्रतापसिंहको पनि उपचार गरेका थिए । यसबापत बाबुको मृत्यु भएपछि प्रतापसिंह इसाईहरूप्रति हार्दिक रूपमा प्रस्तुत भएका थिए ।

चाँदीको घेरा

महामारी विपत्को क्षण हो । तर, समाजको उन्नतिमा महामारी, प्राकृतिक प्रकोप, युद्धजस्ता संकटले महत्त्वपूर्ण योगदान गर्दै आएको हामीले भुल्नु हुँदैन । चिकित्साविज्ञानदेखि समाजविज्ञानसम्मका क्षेत्रमा दोस्रो विश्वयुद्धताका हासिल भएका अभूतपूर्व उपलब्धिलाई यसको प्रतिनिधि उदाहरण मान्न सकिन्छ ।

अहिलेको महामारीलाई पनि हामीले धर्मसम्बन्धी हाम्रो बुझाइ परिशुद्ध गर्ने एउटा अवसरका रूपमा लिन सक्छौं । यस सन्दर्भमा चौधौं शताब्दीमा युरोपको करिब एकतिहाइ जनसंख्या सखाप पार्ने गरी फैलिएको प्लेगको महामारीले त्यहाँको धार्मिक जीवनमा पारेको प्रभावबारे चर्चा गर्नु प्रासंगिक हुन्छ ।

त्यतिबेला महामारी फैलिनुको कारण थाहा पाउन सक्ने गरी चिकित्साविज्ञानको विकास भएको थिएन । त्यसैले मानिसले आफूहरूसँग रुष्ट भएर दैवले महामारी फैलाइदिएको विश्वास गरे । पापमोचनका लागि आफ्नै शरीरमा कोर्रा बर्साएर उनीहरू आत्मपीडक बने । व्यापारका सिलसिलामा संसारभरि यात्रा गर्ने ‘विधर्मी’ यहुदीहरूले महामारी भित्र्याएको भन्दै उनीहरूमाथि युरोपका इसाईहरू बर्बर रूपमा प्रस्तुत भए । महामारीबाट संक्रमित हुने र मर्नेको संख्या बढ्दै गएपछि बाँच्ने अभिलासामा मानिसहरू चर्च धाउने क्रम बढ्यो ।

यसले गर्दा चर्च महामारीको केन्द्र बन्न पुग्यो । चर्चमा रहने पादरी, संन्यासीलगायत पनि भटाभट मर्न थाले । आफूलाई ईश्वरको दूत दाबी गर्नेहरूसमेत मरेको देखेपछि मानिसमा धर्मप्रतिको आस्था धर्मराउन थाल्यो । यही आममनोविज्ञानले रुढीग्रस्त इसाई धर्ममा सुधारको पहल गर्ने आन्दोलनलाई आधार प्रदान गर्‍यो । महामारीकै कारण मानिसहरू धर्मको सीमाबारे अवगत भए । विज्ञानप्रतिको मानिसको रुझान बढ्दै गयो । यस्तो बुझाइले युरोपेली समाजलाई क्रमश: धर्मनिरपेक्ष बनाउँदै लग्यो ।

अहिलेको महामारीले पनि विज्ञानसामु धर्म कति निम्छरो हुन्छ भन्ने देखाएको छ । मानिसहरूको ध्यान कोरोनाको महामारी शमन गर्न कुन मन्दिर, मस्जिद अथवा गिर्जाघरमा प्रार्थना गरिए भन्नेतिर होइन, कोरोनाको औषधि फेला पार्न चीन, अमेरिका अथवा युरोपका डाक्टरहरू सफल भए/भएनन् भन्नेमा छ । यसले हामीलाई धर्मको सीमा महसुस गरी वैज्ञानिक मूल्यमान्यता आत्मसात् गर्न प्रेरित गरिरहेको छ ।

महामारीको बेला धर्मले गर्न सक्ने एक मात्र काम भनेको अप्ठेरोमा परेकाहरूप्रति सहृदयी बन्न मानिसलाई प्रेरित गर्नु हो । योभन्दा अतिरिक्त दायित्व यदि धर्मले बहन गर्न खोज्यो भने यसले संकटलाई अझ सघन बनाउँछ ।

यही कुरा महसुस गरेर पशुपतिनाथदेखि मक्कामदिनासम्मले भक्तालुहरूलाई दर्शनार्थ नआउन भनिरहेका छन् । ईश्वरको शरणमा आयौ भने मर्न सक्छौ भनेर भक्तजनलाई सम्झाइरहँदा के धर्मका मठाधीशहरूले विज्ञानको हैसियत धर्मभन्दा माथि हुन्छ झनी स्विकारिरहेका छैनन् ?

प्रकाशित : वैशाख १३, २०७७ ०८:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

टुक्काको नाति ट्रोल

हामीमा ज्ञान छ । पढे–लेखेका छौँ । फेमिनिजमका ठूला–ठूला व्याख्या सहजै बुझ्छौँ । तर, महिलालाई व्यङ्ग्य गरिएको ट्रोलहरुमा हाहा रियाक्ट र सेयर कसरी गर्न सक्छौँ ? ट्रोलभन्दा भयावह मजाक त सामाजिक सञ्जाल र ट्वीटरजस्तो बौद्धिक प्लाटफर्ममा देखिन्छ ।
श्रेयज सुवेदी

समय परिवर्तनशील छ । अधिकांश कुरा पहिलाजस्तो छैनन् । ल्यापटपको जमानामा टाइपराइटर सजाउने वस्तु मात्र बन्छ । पुरानो अस्तित्वको नयाँ ठेगाना भनेको म्युजियम हो । र, संसारमा सबैभन्दा बढी म्युजियम भएको देश नेपाल हो ।

देशको करिब आधा जनसंख्या सजाएर राख्न लायक छ । पुरातात्त्विक सोचाइका आधुनिक सजीवहरू आजको विश्वमा एलियन हुन्, जो यो गतिशील समयमा पनि मतिशील बन्न सकेका छैनन् ।

बाको हात समाउँदै चियापसल गइन्थ्यो । चियापसल पुरुषत्वको ठूलो अखडा हो, जहाँ बाहरूको बहादुरी गाथा धेरै सुनियो । तर, आमाहरू चिया पिउन कहिल्यै आएनन् । आमाहरूको कुरा चल्थ्यो, ‘काम धन्ना केही छैन, आइमाईको जुनी कुरै काटेर जाने भो ।’ र, यो भनिरहँदा बाको जुठो, अघि भर्खरै आमाले सोहोरेर थालसुद्ध आमैले माझेकी हुन्थिन् । अनि चिया पसल्नी पुतली दिदी, चुलोमा दाउरा ठोसेर मौन विरोध गर्थिन् । बाको चिया अड्डाजस्तै गरी आमालाई छिमेकी अड्डामा पनि पछ्याएको छु । कुरा काट्ने नै काम हुन्थ्यो ।

तर, दिनभर बेकम्मा भई बार्दलीमा हुक्का तान्ने बालाई, आमाले ‘काम केही छैन’ भनी कहिल्यै कुरा काटिनन् । आमाले सधैँ फुर्सदिलो बाको सम्मान गरिन् । तर, बाले कहिल्यै व्यस्त आमाको सम्मान गरेनन् । ‘चोथाले आइमाई, गाम् डुली बस्’ को जवाफमा ‘बेकम्मा लोग्ने चियापसल धाई बस्’ भनेर मुख कहिल्यै फर्काइनन् । आमाले आफ्नो जीवनकालमा भातभन्दा बढी टुक्का खाइन् ।

मायाभन्दा बढी अपमान पाइन् । बाको चिया अड्डा सधैँ जायज भयो र आमाको छिमेकी अड्डा सधैं नाजायज । कान बटार्ने रेडियो हातमा बजाउँदै, बाको साथीहरू दिन बिताउन घर आउँथे । प्रजातन्त्रको कुरा हुन्थ्यो । हक अधिकारको बहस चल्थ्यो । परिवर्तन आवश्यक छ भनिन्थ्यो । अनि आमाका लागि हाट जाने पैसा, बासँग मैले माग्नुपर्थ्यो । आमाको अप्ठ्यारो सारीको सप्कोबाट

कहिल्यै बाहिर आउन सकेन । बाहरू मजाक गर्थे । ‘आइमाईको जात... दिनभरि चुलोअगाडि, रातभरि गु... (चुलोसँग रिदम मिल्ने पुरुष अंग) अगाडि ।’ वाक्य सरल र रिदममा भएकाले मैले ठ्याक्कै टिपेँ र दोहोर्‍याएँ । बा धक फुकाएर हाँसे । सोचे होलान्, ‘म मरे पनि यसले पुरुषसत्व जीवित राख्ने भो ।’

बाको सोचाइको जिब्रोमा कालो कोठी रैछ सायद । ‘तपाईंमा पुरुष हुनुको दम्भ छ’ भन्दै सधैँ ऊ रिसाएकै हुन्थी । बाले आमालाई ‘ओइ यता मुन्टी’ भनी बोलाउँथे । म त उसलाई तिमी भनी सम्बोधन गर्छु । कहिलेकाहीं रिसाएर झर्किनु भनेको बेग्लै कुरा हो । ऊ पनि झर्किन्छे, रिस देखाउँछे । तर, रिसको सुरुमा मैलेजस्तै जे भेट्यो त्यैले झटारोचैँ आजसम्म हानिन । मैले त रिसाउने स्वतन्त्रता पनि देको छु । आमा त बाले पिट्दा हिक्का पनि घाँटीमै दबाउँथिन् । हामीले ब्याचलर पढ्दापढ्दै भागी बिहे गर्‍यौं ।

पछि मसँगै डिग्री गर्न चाहन्थी । तर, उसको पढ्ने इच्छामा मैले लजिक नै देखिनँ । घर नै हेर्नु छ भने पढाइमा पैसा किन खेर फाल्नु ! बहसमा ऊ माथि पर्दै गएपछि मुखैमा भन्दिएँ, ‘जति पढे पनि भाँडै मोल्ने हो ।’ उसले चित्त दुखाएर दुई महिना बोलचाल नै बन्द गरी । तर, आमाको जस्तै मैले बन्देज त दिएको छैन । समयको मागअनुसार समाज बुझेर घर चलाउन दिएकै छु । तलब सबै हातैमा राख्दिन्छु ।

कुनै कुनै निर्णय उसैलाई सोधेर गर्छु । बजार जान्छे । फेसबुक चलाउँछे । साथीभाइसँग घुलमिल गर्छे । आमाजस्तो एउटै फरियाले जुनी काट्न परेको छैन । महिनैपिच्छे नयाँ लुगा हाल्देकै हुन्छु । तर, कहिलेकाहीं पढे–लेखेको जताउन बढी बोल्छे । ‘पोथी बासेको ठीक होइन’ भनी आँखा नतरेसम्म, उसको मुखमा बिर्को लाग्दैन । मैले अर्थ हेरेको छु । उसले घरको मर्म बुझेकी छे । बीचमा दुई सन्तान भएपछि जागिर खाएर घर खर्चमा सहयोग गर्छु भनी हैरान पारी । बच्चाबच्चीको लालनपालनमा असर पर्छ भनेर सम्झाउनै सकिनँ । लामै बहस भयो । झगडै पर्‍यो ।

आखिर उसले बालबच्चा हेर्नैपर्‍यो । त्यत्रो बखेडा किन गर्नुपरेको ! मेरो मर्म पनि त बुझ्नुपर्छ नि ! मर्द भएर स्वास्नीको कमाइ कसरी खानु ! मेरो चैँ आत्मसम्मान हुन्न ? मेरोचैँ इच्छा मार्नैपर्ने ? समझदारी मेरो भागमा मात्र किन ? घरलाई समय कैले दिने ? यस्ता प्रश्न लिएर सधैँ ऊ कचकच गर्न बस्छे । तीजको दुई–चार दिन घर एकदम शान्त हुन्छ । वर्षमा दुई–चारवटा तीज थपिए, महिलाभन्दा बढी पुरुष रमाउँथे ।

श्रीमतीको किचकिच अनावश्यक तनाव हो । कहिलेकाहीं लाग्छ, टेन्सनलाई सिन्दूर हालेको रै’छु । उसले के चाहन्छे, म बुझ्नै सक्दिनँ । उसको महिलावादमा म अटाउनै सकिनँ । त्यसैले छोरोको लालनपालनमा महिलावादको लिटो घोटाएरै ख्वाएकी छे ।

छोरो मभन्दा धेरै बुझकी छ । रेप केसहरूमा मुर्मुरिँदै फाँसी दिनुपर्छ भन्छ । उसलाई राम्रो छुवाइ, नराम्रो छुवाइसम्बन्धी ज्ञान छ । मी–टु अभियानको ठूलो समर्थक हो । बैनीको महिनाबारी हुँदा पनि, मसँग झगडा गरेर चाडपर्व मनाउन लगाउँछ । भान्छामा सबै काममा सहयोग गर्छ । श्रीमतीलाई बाहिर काम गर्ने स्वतन्त्रता दिन्छु, लुगा लगाउने स्वतन्त्रता दिन्छु भनेर हामीसँग बहस गर्छ । छोरीहरू भोलिको भविष्य हुन् भन्दै ठूलाठूला तर्क दिन्छ । तर, अस्ति दाजु–बैनीको झगडा पर्‍यो । छोरीले भन्दै थिई, ‘तँलाई महिलाहरूको सम्मान गर्न अझै आएन ।’

म त दंग परेँ । यस्तो महिलावादी मान्छेलाई किन गाली गरेकी होला ! पछि थाहा भयो, छोरोले एउटा मिम सेयर गरेको थियो, ‘एक महिना ब्युटिपार्लर जान नपाउँदा केटीहरूको हालत ।’ अनुहारभरि कपाल पलाको केटीको फोटोमा मैले पनि हाहा रियाक्ट गर्‍या थेँ । त्यति कुरामा दाजु–बैनीको घमासान पर्‍यो । राति सुत्ने बेला फेरि उसले प्रवचन सुरु गरी, ‘जत्ति नै थापे पनि, पुरुषत्व चुहिने रैछ । महिलाको सम्मान आज पनि छैन ।’ छोरोलाई राम्रो पाठ आज छोरीले सिकाई ।

त्यो युगको व्याख्या, चलिआएका उखानहरूले गरिदिन्छन् । महिलाहरूलाई व्यवहारसँगै टुक्काबाट पनि थुप्रै प्रहार हुन्थ्यो । अधिकांश उखानमा महिलालाई होच्याएकै देखिन्छ । त्योबेलाको अपमानको छाया टुक्काहरूमा प्रस्ट देखिन्छ ।

‘काम नपाई बुहारी पाडाको कन्डो कन्याई’, यो उखान उसैले बनाए होलान्, जसको छोरो दिनभर चौतारीमा बसी तास खेल्दो हो । बेरोजगार छोराहरूको नाममा कतिवटा टुक्का बने ? बुहारीको काममा चित्त नबुझ्दा यति पेचिलो उखान– ‘छोरी कुटेर बुहारी तर्साउने ।’ छोरा कुटेर ज्वाइँ तर्साउन त सक्नु पनि पर्‍यो नि ! छोरी कुट्नैका लागि जन्माएको ? बुहारीहरू तर्साउनकै लागि भित्र्याइएको ?

‘उमेरमा दसवटा पोइ, मर्ने बेला कोई न कोई !’ पोइको ठाउँमा जोई किन भएन ? पुरुष निर्भरताको बयान गर्न खोजेको ? अनि पचास ठाउँमा मुख जुठो गर्दै हिँड्नेलाई चैँ केही नभन्नु ? स्वास्नीलाई नै नीच देखाउनुपर्ने ? ‘दुई स्वास्नीको पोइ कुना पसी रोई !’ यहाँ पनि रुवाउने पात्र स्वास्नी नै ? अनि तिमीले जिन्दगीभरि स्वास्नी रुवाको व्यङ्ग्यचैँ कुन उखानले गरिदिने ? महिलामाथिको मजाक इतिहासकै उपज हो । व्यवहार र व्यङ्ग्य दुवै सहनु त्यो बेलाको बाध्यता थियो ।

बिस्तारै व्यवहारमा झिनो परिवर्तन त आयो तर त्यही टुक्काले टन्ट जन्मायो । गर्न नसक्नेहरूले बोलेर महिला दबाउन थाले । झर्काइले आवाज थिच्न थालियो । समाजको भूत देखाएर अधिकारलाई तर्साउन थालियो । छोटा लुगा, साथीसंगतजस्ता शीर्षकको काँधमा बन्दुक राखेर निरन्तर स्वतन्त्रता र व्यक्तिगत रुचिलाई छाडापनको संज्ञा दिइयो । छोरीजस्तो के रोइराको, आइमाई जत्ति नै टाइम लाग्छ रेडी हुन?

जस्ता टन्टहरूले महिला र पुरुषको भूमिकालाई सीमांकन गर्न खोजियो । आमा, श्रीमती, बैनी र प्रेमिकाहरूलाई तल देखाउन र राख्न यस्ता टन्टहरूको प्रयोग गरियो । घर, समाज र आफन्तसँग फरकमत राखी, राज्यसँग अधिकार मागी आज यो दिनसम्म आउँदा, आशाको घाम नझुल्केको होइन । महिलाहरूमा अधिकारको चेतना र समानताको चाहसँगै, महिला बुझिदिने पुरुष नभेटिएका होइनन् । हामीमा समानताको पक्षमा चेतनाको स्तर त बढ्यो । तर, सम्मानको अर्थ बुझ्न हामीले अझै बाँकी रैछ । हजुरबाको टुक्काको जिन आजकाल तिमी ट्रोलहरूमा देखाउँछौ ।

लकडाउनको समयमा यस्ता ट्रोलहरू हिट भयो, जसले महिलाको आत्मसम्मानमा हिट गर्‍यो । एउटी महिला फार्मेसीमा गएर मास्क माग्छिन् र भन्छिन्, ‘मेरो सारीसँग म्याच हुने मास्क दिनू ।’

यो मजाकले सिधै यही भन्छ- महिला लुगाका मात्र पारखी हुन् । के गलत छ चिटिक्क पर्नुमा ? देवानन्द जिउँदा हुन्थे भने उनले पनि फार्मेसीमा गएर म्याचिङ हुने कालो मास्क नै माग्थे होलान् । म्याचिङ लगाउनु महिलाको मात्र भागको कुरा होइन । यो त कसैको व्यक्तिगत छनोटको कुरा हो । मेरो एक जना साथी जुत्ता र टिसर्ट सधैँ मिलाएर लाउँछ । योचैँ उसको च्वाइसको कुरा हुन सक्ने तर सारीसँग म्याचिङ मास्कको चैँ मजाक बन्नुपर्ने ! मैले यस्ता थुप्रै केटी देखेको छु, जसलाई छोटो कपाल, चप्पल र ठूला खुला लुगा मन पर्छ ।

मिलाएर लगाउनु, ल्याङफ्याङ हिँड्नु सबै व्यक्तिगत कुरा हुन् । यस्ता कुराको मजाक बनाउनु आफ्नै चेतनास्तरको मजाक बनाउनु हो । तीन जना मुखभरि कपाल पलाएको केटीको फोटोमाथि लेखिन्छ, ‘लकडाउनपछि ब्युटिपार्लर बन्द हुँदा ।’ यसले सिधै महिलाको शृंगार गर्ने बानीलाई व्यङ्ग्य गर्छ । सुन्दर देखिनु गलत हो ? प्रियंका कार्कीको मेकअप नगरेको फोटोमा लाइक नगर्ने तिमी नै होइनौ ? बलिउडका ५० कटेका हिरोहरू चाउरी छोप्न मेकअप गर्दैनन् ? छोरीमान्छेको सुन्दरता शृंगारमै टिकेको भन्ने मानसिकता पाल्नु गलत हो ।

मेरी कान्छी बैनी अहिलेसम्म पार्लर छिरेकी छैन । उसलाई मेकअप र क्रिम मन पर्दैन । र, घरकी सबैभन्दा राम्री सदस्य हो । ठूली बैनी आवश्यकतानुसार पार्लर जान्छे । दिदी जान्छे भन्दैमा बैनी जानैपर्ने र बैनी जान्न भन्दैमा दिदी पनि जान नहुने होइन नि ! यो त दुई जनाको व्यक्तिगत रुचिको कुरा हो ।

आफूचैँ मुखभरि दारी पालेर अनुहार छोपिने गरी हिँड्दा केही नहुने, केटीहरूको आँखीभुइँ जोडिँदा तिम्रो टाउको किन दुख्ने ? तिमीलाई नै चाहिने होइन केटीको सफा काखी र खुट्टा ? तिमीलाई लाग्छ, पार्लर जानु विकृति हो भने खुट्टाभरि कपाल देखाउँदै सट्स लगाएर बजार डुल्ने स्वतन्त्रता देऊ न त तिम्रो प्रेमिका, श्रीमती र बैनीलाई । सोच्दा पनि कस्तो अप्ठ्यारो लाग्यो नि होइन ? अधिकांशलाई पार्लर जान बाध्यचैँ, तिमीजस्तैले बनाएका हुन् ।

‘लकडाउनको बेला पुरुषहरूलाई घरमा बस्ने वातावरण दिऊ ।’ यसले सीधा भन्छ, महिलाहरू कचकचे हुन्छन् । एक दिन भान्छा समालेर लुगा धोएर कोठा सफा गरेर देखाऊ, अनि थाहा पाउँछौ चिड्चिडाहट कसरी आउँछ । दिनभरि काम गरेर जब तिमी भाउजूलाई सोफामा पल्टेर फेसबुक चलाको देख्छौ नि, अनि हेर्नू तिमीभित्र कुन हर्मोनले कताकता असर गर्दोरैछ । दाजु... तिमी एकाएक रिसाहा, कचकचे, पिराहा बन्छौ । हाँस्नु स्वास्थ्यका लागि फाइदा हो । तर, महिलाको आत्मसम्मान लडाएर हाँस्नुचैँ तिम्रो सन्ततिलाई बेफाइदा हो ।

हामीमा ज्ञान छ । पढे–लेखेका छौँ । फेमेनिजम्का ठूला–ठूला व्याख्या सहजै बुझ्छौँ । तर, महिलालाई व्यङ्ग्य गरिएको ट्रोलहरूमा हाहा रियाक्ट र सेयर कसरी गर्न सक्छौँ ? ट्रोलभन्दा भयावह मजाक त सामाजिक सञ्जाल र ट्विटरजस्तो बौद्धिक प्लाटफर्ममा देखिन्छ । महिलाले तर्क र विचार राख्दा पुरुषत्वमा ठेस लाग्ने, गलतलाई गलतभन्दा सिकाउनु नपर्ने अभिव्यक्ति दिने, ‘ओइ’ सम्बोधनमा पुरुषत्व भजाउने, गुट बनाएर हमला गरेको आरोप लगाउने ।

हमला के हो भनेर, अभिव्यक्ति राख्दा पुरुषत्वको श्रीपेच लगाएका महाराजहरूले लेखी पठाएको गाली पढ्नू । एकान्तमा पढ्नुहोला, भाउजूले पढ्न नसक्ने गालीहरू छन् । हामीलाई हिँड्न, बोल्न सिकाउने आमा पनि महिला नै होइन र ? महिलासँग नजानेको सिक्दैमा तिम्रो अपमान हुन्न नि दाजु ! आत्मसम्मान त सबैको हुन्छ नि ! कि छोरीहरू जन्मिँदा बिनामुटु जन्मिन्छन् ? कि छोरीहरू हुर्किंदा आत्मसम्मान नखोज्नुपर्ने ? स्वतन्त्रता र समानताको लडाइँमा हामी सँगै छौँ भनिरहँदा, आत्मसम्मानको सम्मानमा कसरी चुकिरहेका छौँ ? कि अझै हाम्रो सोचाइमा हजुरबाहरूको टुक्का छ ?

कि अझै हाम्रो मगजमा ड्याडीहरूको टन्ट छ ? तिम्रो ट्रोल र हजुरबाको टुक्कामा मैले खासै भिन्नता केही देखिनँ । माध्यम मात्र परिवर्तन भएछ । के हाम्रा लागि महिला जहीँको तहीँ हो ? के हक, अधिकार, समानता, स्वतन्त्रता र सम्मानको लडाइँमा गरिएका भएका सबै काम बालुवामा पानी नै भएका हुन् त ? यो मानेमा तिमी पनि एलियन भयौ त ! म्युजियममै बस्ने हो ?

प्रकाशित : वैशाख १३, २०७७ ०८:३८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×