अनलाइन शिक्षण : केही रहर, केही बाध्यता

अनलाइन कक्षा सञ्चालन गर्न चाहनेले त्यसअघि विद्यार्थीको रुचि र प्रविधिमा पहुँचको आकलन गर्नुपर्छ ।
नारायणी देवकोटा

काठमाडौँ — बन्दाबन्दी घोषणाअघि विद्यालय र विश्वविद्यालयबाट संक्रमण फैलिन सक्छ भन्ने बहस सुरु भएको थियो । 


विद्यार्थीहरू कक्षामा मास्क लगाउँथे । र, सरकारले विद्यालय र विश्वविद्यालयमा पठनपाठन बन्द गरोस् भन्ने अपेक्षा बढ्न थालेको थियो । यसैबीच बन्दाबन्दी घोषणा भयो । शिक्षक र विद्यार्थीका लागि बिदाजस्तो भयो । पहिलो हप्ता धेरैले निकै रमाइलो गरे । बिहानै उठेर पढाउन जानुपरेन । मन लागे पढे भयो, मन नलागे नपढे भयो । बन्दाबन्दीको दोस्रो हप्ता पनि रमाइलै भयो । वर्षौंदेखि पढुँला भनेर किनिएका किताबहरू सुमसुम्याउन समय मिल्यो । सिनेमाहलमै गएर हेरुँला भनेका तर युट्युबमा आइसकेपछि पनि हेर्न नभ्याएका केही फिल्मका लागि समय पाइयो । कति विद्यार्थी टिकटक भिडियो बनाउन बटुल्न व्यस्त भए ।

तर, बन्दाबन्दी लम्बिँदै गएको छ । कसैले यो दुई वर्षसम्म पनि लम्बिन सक्छ भन्न थालेका छन् । बन्दाबन्दी समय बढाउनुपर्ने अवस्था आए विद्यालय र विश्वविद्यालय कसरी सञ्चालन गर्ने भन्नेमा अभिभावक, शिक्षक र सम्बन्धित निकायको ध्यान जान थालेको छ । बन्दाबन्दीको तेस्रो हप्तादेखि म आबद्ध सरस्वती बहुमुखी क्याम्पस प्रमुखसहित केही प्रविधिमैत्री विभागीय प्रमुखले विद्यार्थीमाझ अनलाइन कक्षाबारे छलफल गरे र आफ्नो विभागका कक्षाहरू अनलाइन सञ्चालन गर्ने निष्कर्षमा पुगे । अहिले स्नातकोत्तरका समाजशास्त्र, व्यवस्थापन र अंग्रेजी विषयका अनलाइन कक्षाहरू सञ्चालन भइरहेका छन् ।

अन्य कलेजले विद्यार्थी र प्राध्यापकको छलफलका आधारमा एमफिल र पीएचडीका कक्षाहरू पनि सञ्चालन गर्न थालेका छन् ।

कोरोना कहरअघि केही विद्यार्थी र शिक्षकका लागि अनलाइन कक्षा सञ्चालन रहरको विषय थियो । खुला विश्वविद्यालयले भने आफ्ना कक्षाहरू अनलाइनमार्फत सञ्चालन गरिरहेको थियो । घरै बसेर कतिपय विद्यार्थीले विदेशी विश्वविद्यालयमा अनलाइनमा पढ्ने अनि डिग्री लिने गरिरहेका थिए ।

अनलाइन विश्वविद्यालयमा पढ्नु काममा व्यस्त र प्रविधिमा पहुँच भएका विद्यार्थीका लागि अवसर थियो । अनलाइन पढाइले विद्यार्थीलाई कक्षा भेट्न घण्टाभरको जाम छिचोल्नुपर्दैनथ्यो, जसबाट समय र खर्चको बचत हुन्थ्यो । अरू बेला क्लासमा नियमित आउन नभ्याउने आफ्नो छुट्टै पेसा वा व्यवसायमा लागेका विद्यार्थीहरूलाई अनलाइन कक्षाले अहिले बढी उत्साहित बनाएको छ । त्यो किनभने, कार्यक्षेत्र अनि जागिरका कारण उपत्यकाबाहिर बस्नुपर्दा विद्यार्थीहरू कक्षामा नियमित हुन सकिरहेका थिएनन् ।

तर, अनलाइन पढाइमा जहाँबाट पनि कक्षामा सहभागी हुन सहज भयो । यो स्नातकोत्तर तहका विद्यार्थीको कुरा हो । स्नातकोत्तर तहको पढाइमा सहभागी हुने विद्यार्थीहरू अपवादबाहेक तुलनात्मक रूपमा प्रविधिको पहुँचमा र आर्थिक रूपमा केही हदसम्म सबल हुन्छन् ।

तर, विद्यालय र क्याम्पसका (स्नातक वा सोभन्दा तलका) कक्षाहरू निरन्तर सञ्चालन गर्ने विषयमा छलफल गर्नुपर्ने देखिन्छ । कतिपय सहरका विद्यालय र क्याम्पसमा पढाउन सकिए पनि ग्रामीण भेगका धेरै ठाउँका लागि अनलाइन कक्षा उपयुक्त देखिँदैन ।

अनलाइन पढाइ सञ्चालन गर्ने विषयमा कुरा गर्दा केही मानिस भन्छन्, ‘धेरै विद्यार्थीले फेसबुक चलाउने गरेका छन् त्यसैले स्मार्ट फोन त भैहाल्छ नि !’ फेसबुक अकाउन्ट वा स्मार्ट फोन हुनु मात्रैले प्रविधिसँग गहिरो पहुँच छ भन्ने हुँदैन । कतिपय स्थान यस्ता छन्, जहाँ फोन पनि राम्ररी टिप्दैन, टिपिहाले पनि डाटा चल्दैन । एक दिनको कक्षा थोरैमा पनि चार घण्टाको हुन्छ । मोबाइल वा ल्यापटपमा चार घण्टा निरन्तर पढ्दा शारीरिक समस्या ननिम्तिएला भन्न सकिन्न ।

प्रविधिमा पहुँच नभएका विद्यालय र कलेजका लागि अनलाइन कक्षा धेरै हदसम्म उपयुक्त देखिँदैन ।

अनलाइन कक्षा सञ्चालन गर्न चाहनेले त्यसअघि विद्यार्थीको रुचि र प्रविधिमा पहुँचको आकलन गर्नुपर्छ ।

अनलाइन कक्षा सञ्चालनका लागि मुलुकलाई प्रविधिमैत्री बनाउनुपर्ने, बनाउन सकिनेमा सरकारले भर्खर छलफल सुरु गरेको छ, जसबाट तत्कालको आवश्यकता पूरा हुने सम्भावना छैन । त्रिविका सबै प्राध्यापक अनलाइन कक्षा सञ्चालन गर्न सक्ने गरी प्रविधिमैत्री छन् कि छैनन्, प्रश्न गर्ने ठाउँ छ ।

अनलाइन कक्षा सञ्चालन गर्ने विषयसँग गरिबीको प्रश्न टड्कारो रूपमा उठ्छ । यति बेला पैदलयात्रामा निस्केकाहरूको दृश्यबाट सहरी गरिबीको अवस्थाबारे आकलन गर्न सकिन्छ । तीबाहेक छिँडीको एउटा कोठामा बस्नुपर्ने बाध्यता पनि छ, सहरी परिवारको ।

दुई सन्तान एउटै कोठामा एकैपटक आआफ्ना विद्यालयले सञ्चालन गरेका अनलाइन कक्षामा बस्ने वातावरण सायदै हुन सक्छ । अर्कातर्फ, घर विद्यालय होइन ! नचाहेर पनि मानिसहरू एकअर्कासँग बोल्नुपर्ने हुन्छ । दुई सन्तान अनलाइनमा पढ्दै गर्दा अभिभावकले त्यही कोठामा खाना, खाजा पकाउनुपर्ने हुन्छ । त्यसमाथि विपत्का कारण विभिन्न समस्या भोगिरहेका अभिभावकलाई छोराछोरीको पढाइभन्दा अरू आवश्यकताले दपेटिरहेका हुन्छन् ।

स्नातक तह पढ्ने प्रायः गृहिणीले छोराछोरीलाई विद्यालय र श्रीमान्लाई काममा पठाएपछि मात्र फुर्सद पाउँछन् । यीमध्ये कतिपयले आफ्नो पढाइबारे परिवारमा नबताएका पनि हुन सक्छन् । यस्ता गृहिणीलाई छोडिदिने हो भने पनि जानकार परिवार सदस्यमध्ये कतिले ‘तिम्रो कक्षाको समय भयो, पढ’ भनेर उनीहरूलाई पढ्ने वातावरण बनाइदिन सक्लान् ? वातावरण बने पनि छोराछोरी, श्रीमान् वा घरका वृद्धवृद्धाका अनुरोध र सरोकारलाई छोडेर ‘म अनलाइन कक्षामा सहभागी हुन्छु’ भन्ने स्थिति छ कि छैन ?

शिक्षित अभिभावक, बलियो आर्थिक अवस्था र प्रविधिको पहुँच भएका ठाउँका शैक्षिक संस्थामा अनलाइन कक्षा सञ्चालन गर्न सकिन्छ । तर यस्तो अनुकूलता नभएका विद्यार्थीका लागि यो रहरभन्दा पनि बाध्यता बन्न पुग्छ । अनलाइन कक्षा सञ्चालन गर्दा धनी र गरिब विद्यार्थी अनि अभिभावकबीचको खाडल अझै गहिरिने त होइन भन्ने प्रश्न मुख्य हो । अनलाइन शिक्षणविधिलाई विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ, तर अनिवार्य पूर्वाधार खडा गरेर मात्रै ।

अनलाइन अध्ययनविधिको पूर्वाधार, सजिलो प्रयोग, सहज पहुँच सुनिश्चित गर्न यथाशीघ्र विद्यालय र विश्वविद्यालयले काम गर्नुपर्छ। प्रकाशित : वैशाख १०, २०७७ १०:११

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

‘माइतीघरमा के छ र मेरो !’

रत्यौलीमा विशेषगरी बुहारी घर आएपछि छोराले आमालाई र बुहारीले सासूलाई गर्ने व्यवहार गाइन्छ । गीत सकिएपछि प्रहसनको पालो आउँछ ।
नारायणी देवकोटा

विवाहको दिन बेहुला अन्माएपछि बेहुलाको घरमा महिलाहरूले गर्ने रमाइलो (त्यो पनि विशेषगरी पुरुषहरूका लुगा लगाएर यौन–सम्बन्धका विषयमा व्यक्त गरिने प्रहसन) लाई रत्यौली भनी बुझ्ने गरिएको पाइन्छ । त्यसैले पनि मान्छे (पुरुष) हरूले रत्यौलीका गीत भन्नेबित्तिकै महिला–पुरुषका यौनजन्य क्रियाकलापसँग सम्बन्धित गीत भनेर व्याख्या गरिरहेको भेटिन्छ ।

त्यसैले होला, सञ्चारमाध्यममा लोकगीतका कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने पुरुष सञ्चालकले बेलाबेला लोकगीत संकलकलाई ‘रत्यौलीका जस्ता गीत’ संकलन गरेको टिप्पणी पनि गरिरहन्छन् । तर, साँच्चिकै रत्यौलीमा के–कस्ता गीत गाइन्छन् भन्ने धेरै पुरुष (जन्ती जान छुटेका केही पुरुषहरू अल्लि परबाट लुकेर हेर्ने वा किशोरहरू आमाको पछ्यौरा ओढेर सुन्ने चलन हुन्थ्यो) का लागि स्मार्ट फोन हात–हातमा आउनुअघिसम्म जानकारीबाहिरको कुरा थियो ।

त्यसअघिसम्म धेरै पुरुषको जानकारीमा आफ्ना लुगा कुनै महिलाले लगाएर नाचेकोसम्म रहन्थ्यो । किनभने ती लुगा राखिएको ठाउँमा नहुन सक्थे, कहिलेकाहीँ महिलाले जुँगा बनाउँदा प्रयोग गरेको कालो रङको दाग लुगामा लागेको हुन सक्थ्यो वा ठूलो शरीर भएका महिलाले लगाउँदा लुगा च्यातिएको हुन सक्थ्यो वा बेलुका श्रीमतीले ‘फलानीले त... गरेर नाची नि’ भनेर सुनाएको कुरा मात्रै पुरुषलाई जानकारी रहन्थ्यो । तर, रत्यौलीमा महिलाले गाइरहने आमा हुनुका दुःख, आफूबाट टाढाटाढा हुँदै गरेका छोराप्रति आमाका भावना, महिला हुनुकै दुःख, अर्काको घरमा गएकी बुहारीको भावना, बुहारीलाई फकाउने र सम्झाउने गीतहरू पुरुषको जानकारीबाट सधैं टाढा रहे ।

प्रायः घरका रत्यौलीमा सुरुमै प्रहसन हुँदैन । बेहुलालाई आमाले दूध खुवाएर अन्माएपछि महिलाहरू गीत गाउन बस्ने चलन हुन्छ । सुरुका केही गीत प्रायः सोही दिन बेहुलो भएको छोरा जन्माउँदा–हुर्काउँदा आमाले भोगेका दुःखसँग सम्बन्धित गेडाहरूले भरिएका हुन्छन् । ती गीत गाउन प्रायः वृद्ध महिलाले सुरु गर्छन् भने कतै बेहुला भएको युवाका दिदी–बहिनीले घरमा भाउजू भित्रिने खुसियालीमा गीत गाउँछन् । यसरी गाइने गीतमा वृद्धाहरूको भाका प्रायः यस्तो हुन्छ :

‘गयौ बाबु फूलमाला भिरेर दूधको भारा सारी (साडी) ले तिरेर’ यसरी गीत गाउन थाल्दा कतिपय आमा र धाईआमा (बच्चा जन्मने क्रममा सहयोग गरेकी महिला, सुँडेनी वा परिवारकै) ले भर्खरै बेहुलाले ढोग गरेर दिएको साडी घरभित्र लगेका पनि हुँदैनन् । उक्त भाकामा विभिन्न गेडा (टुक्का) हरू बनाएर गाइन्छ । उदाहरणका लागि बेहुलाकी आमाले कैयौं तीर्थ, व्रत, रुद्री, पुराण लगाएपछि वा धेरै बच्चा जन्मँदै–मर्दै गरेपछि वा छोरी–छोरीपछि वा सौतेनी ग्रह काटेपछि बेहुलो भएको पुरुष जन्मिएको, विभिन्न प्रकारका बिरामी वा दुर्घटनामा बाँचेको बारेमा गीतको गेडा निकाल्ने महिलालाई थाहा हुन्छ । युवा महिलाले खुसी भएर गाउने भाका यस्तो हुन्छ :
‘अब त बुहारी आउँछिन्
आमालाई बोकेर डुलाउँछिन्...’

‘आज त नाचौली गाउली, दाजु टाढा हुँदा पो चाल पाउली’ भन्दै अर्की महिलाले दोहोरो भाका निकाल्न सक्छन् । यसरी गाइने दोहोरीमा पहिलोले आउँदै गरेकी बेहुलीको गुनगान गर्छन् । उदाहरणका लागि यस्तो गेडा धेरैतिर गाउने चलन छ :

‘हाम्री भाउजू हिँडेको ठाउँमा
बत्ती बाल्नै पर्दैन त्यो गाउँमा’

गाउन सुरु गरेका महिला बिस्तारै उठ्दै गएपछि वृद्ध महिलाले सुस्तरी भाका निकालेर गाउन थाल्छन् । भाका यस्तो हुन्छ :
घुम्दै आयो सासूको पालो
सबैभन्दा यही रैछ अप्ठेरो
यसै त नुगेको डाली
झन् नुग्यो चरीले टेकेर

भन्छु मैले अब त रुन्न
आँसुधारा बगेको थाहा हुन्न
जहाँ टेक्यो उहीँ पैरो जाने
को छ मेरो कटक्कै मन खाने

छोरो गयो बुहारी लिन अब
मलाई दुःख पर्दै छ दिनदिन
रुन्छ मन झ्याल–ढोका उघारी
कुरा लाउँछे छोरालाई बुहारी

बाबु तिमीले ल्याएको झोला मैले खोल्न होला कि नहोला ? यस्ता गेडामा विशेषगरी बुहारी घर आएपछि छोराले आमालाई र बुहारीले सासूलाई गर्ने व्यवहारलाई गाइन्छ । गीत सकिएपछि प्रहसनको पालो आउँछ । पहाडका गाउँमा यसरी प्रहसन गर्नुअघि प्रहसन गर्ने महिलाले गाउँमा को–को पुरुष छन् भन्ने अड्कल काट्छन् । र, कुनै अग्लो ठाउँमा गएर ‘तिम्रो बारीमा गाई वा भैंसी पस्यो’ भन्ने जानकारी दिन्छन् । जानकारी दिइएको बारी वा खेत घरबाट कम्तीमा आउँदा–जाँदा टाढा पर्ने रोजिन्छ । यसो गर्नुको उद्देश्य हुन्छ— गाउँमा भएको पुरुषले आफूले गरेको प्रहसन नहेरोस् । प्रहसनमा यौनजन्य क्रियाकलापमा आधारित भएर नाटक गरिन्छ, छाडा भनिने शब्द जोडेर गेडा गाइन्छ र मुख्य प्रहसन गर्ने महिलाले पुरुषका लुगा लगाएर आफूलाई पुरुषजस्तो देखाउने कोसिस गर्छन् ।
प्रहसनपछाडिका भाकाहरू सासू र बुहारी दुवैलाई सम्झाउने गरी गाइन्छन् । र, गाउने महिला पनि घर–परिवारभन्दा अल्लि परका आमा समूहका सदस्य पनि हुने गर्छन्, जसमा राम्रा भाका गाएर पैसा झार्ने उद्देश्य हुन्छ ।

यही हो नानी जुग जाने घर
राम्रो गर सबैको मन पर
माईतीगाउँ कहिलेकाहीँ जाउली
कर्मगाउँ देखेर रमाउली

बुहारी नझार आँसु
आमालाई बिर्साउनेछन् सासू
बाबाको तीनतले घर
छोरीलाई के काम लाउँछ र ?

माइतीघरमा के छ र मेरो
खाइयो पानी छोडियो पँधेरो
बसे छोरी बाउको नाम धानेर
रूखो वचन अमृतै मानेर

यस्तो गाएर बुहारीलाई सम्झाउने कोसिस गरिन्छ भने सासूसाई सम्झाउन यस्तो गाइन्छ ः

छोरीलाई झैं गर्नू है पियार
वृद्ध हुँदा गर्छिन् सियार
धानमा लाउने पुतली मकैमा घुन
कहिल्यै पनि नपार्नू यो छोरीलाई रुन

सानो स्वरले बोले है जहिले नि
चर्को आवाज नगरे कहिल्यै नि
जस्ता गेडा निकालेर गाउने गरिन्छ ।

रत्यौलीका दुई पाटा हुन्छन्— दुःख, सुख, गुनासोका गीत र यौनिक क्रियाकलापलाई लिएर गरिने प्रहसन । गीत गाउने मान्छेबीच चिनजान मात्रै हुँदैन, उनीहरूका दुःख–सुखका पक्ष पनि एकअर्कालाई थाहा हुन्छ । रत्यौलीमा तत्कालै गीत बनाएर गाउने गरिएजस्तो देखिए पनि ती गीतले हाम्रो श्रुति–परम्परा लामो समयदेखि हाम्रो समाजमा विद्यमान थियो भन्ने देखाउँछ ।

प्रकाशित : माघ ११, २०७६ ०९:४३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×