कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

सामाजिक होइन, भौतिक दूरी !

रोगको भयले मान्छेलाई सामाजिक र भावनात्मक रूपमा झन् टाढा नपारौं, कमजोर नपारौं । किन ‘समाजिक दूरी’ भन्नुपर्‍यो ? ‘भौतिक दूरी’ वा ‘शारीरिक दूरी’ कायम गरौं भन्न सकिन्न ? विश्व स्वास्थ्य संगठनले नै ‘भौतिक दूरी’ भनौं भनिसकेको छ । 
सुरेश ढकाल

काठमाडौँ — ‘टाढिनुपर्ने रोगसँग हो । तर, मान्छेहरूबाट टाढा भइरहेका छौं,’ प्राध्यापक चैतन्य मिश्रको टिप्पणी हो यो । कोरोना भाइरसको कारण अपनाइएको सामाजिक दूरीको असरप्रति लक्षित टिप्पणी थियो त्यो ।

मेरो थप टिप्पणीे थियो, ‘कतै आजको समाजिक दूरी भोलि गएर सामाजिक विभेद र बहिष्करणको कारण नबनोस् ।’

आउनुस् यिनै दुई दृष्टिकोणमा आधारित रहेर सामाजिक दूरी कायम गर्ने अभ्यासको सम्भावित सामाजिक–मनोवैज्ञानिक परिणाममाथि विमर्श गरौं । शताब्दीऔंदेखि सामाजिक दूरी र त्यसले सिर्जित विभेदको चोटले आक्रान्त नेपाली समाजमा नयाँ–नयाँ स्वरूपमा सामाजिक दूरी कायम गर्ने विषय थपिँदै जाँदा सम्भावित दुष्परिणामको भयले त्रसित हुनु स्वाभाविक हो, जो म भएको छु ।

विपद्, नयाँ शब्दावली र अर्थविस्तार

संसार एउटा विश्वग्राम हो भन्ने फेरि एकपटक सहज रूपमा चरितार्थ भयो, जब कोरोना भाइरस सिर्जित रोगको प्रभावले विश्वका बडेबडे सहरदेखि तेस्रो मुलुकको कुनै सुकुम्बासी बस्तीसमेतलाई एउटै चपेटामा पार्‍यो । कठिनाइ ती श्रमिकको बस्तीमा बढी भयो । तर, भय विश्वका धनाढ्यहरूलाई पनि उत्तिकै रहेको अनुमान गर्न सकिन्छ । यस महामारीले पार्ने प्रभाव भने फरक–फरक छ, जुन स्वाभाविक हो । यस्तो समयमा विश्वभरि नै महामारीसँग जोगिने उपायका केही वैश्यिक चरित्र हुन्छन् । त्यसै क्रममा चलनचल्तीमा आयो— सोसल डिस्टान्सिङ, अर्थात् सामाजिक दूरी कायम । कुनै पनि शब्दको भाव, अर्थ निर्माण र विस्तार क्रममा तिनले स्थानिकता पनि ग्रहण गर्छन् । त्यो सामाजिक दूरी कायम गर्ने विषयमा पनि यही लागू हुन्छ ।

कतिपय अवस्थामा अनुवादले प्रथम वा मूलभाषाको मर्म बोक्न सक्दैनन् । मानवशास्त्रीहरू भाषा र सोच (विचार) को सम्बन्ध के हुन्छ, सांस्कृतिक विम्ब–विधानले कसरी मानिसको सोच प्रभावित पार्छ भनी तुलनात्मक अध्ययन गर्छन् । उनीहरू कुनै भाषा (यहाँ शब्द वा शब्दावली) प्रचलनमा आउँदा विभिन्न सांस्कृतिक समूहका स्थानीयले त्यसको अर्थबोध, अर्थग्रहण कसरी गर्छन् र अर्थविस्तार कसरी हुन्छ र त्यसैका आधारमा कसरी अवधारणा निर्माण हुन्छन् भनी ध्यान दिन्छन् ।

कोरोना महामारीसँगै भित्रिएको यो सामाजिक दूरी कायम गर्ने अर्थात् सोसल डिस्टान्सिङको विषय पनि त्यसैअनुरूप हेर्नुपर्ने हुन्छ । सोसल डिस्टान्सिङले जे अर्थ दिन्छ, त्यो समाजमा जहाँबाट यो शब्दको प्रचलन सुरु भयो, सामाजिक दूरीले ठ्याक्कै त्यही अर्थ नदिन सक्छ यहाँ । साथै सामाजिक दूरी कायम गर्न गरिएका कार्यले जे अर्थ निर्माण गर्छ, त्यो प्रसारणकर्ताले इच्छाइएको अर्थ नहुन सक्छ ।

भाषिक अर्थमा मात्र होइन समाजिक, मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणमा पनि यो अनुपयुक्त रहेको कुरा विश्व स्वास्थ्य सगंठनले नै पनि भनिसकेको हो । उसले भन्यो, ‘सामाजिक दूरी कायम गर्ने कुराको सामाजिक र मनोवैज्ञानिक प्रभाव नकारात्मक हुन सक्छ, बरु सामाजिक रूपमा झन् गाँसिइनुपर्छ, तर भौतिक दूरी कायम गरेर ।’ अहिलेको समयमा प्रविधिको उपयोगमार्फत सहजै निकट रहन सकिन्छ, भौतिक रूपमा नै समीपमा हुनु आवश्यक छैन, विश्व स्वास्थ्य संघकी इपिडिमोलोजिस्ट मारिया केर्खोभको भनाइ थियो ।

कोरोना सन्त्रास

मानिसहरू हडबडाएका छन् । व्याकुल छन् । उनीहरूमा अनौठो छटपटी छ । अन्योल छ । रोगको प्रकृति वा रोग सार्ने भाइरसको प्रकृति कुनै छापामार युद्धको शक्ति र सामर्थ्यबारे कसैलाई थाहा नभएको भूमिगत दस्ताजस्तो भयो– कुन बेला, कहाँ, कसलाई आक्रमण गर्छ थाहै नहुने । काठमाडौंलगायत अन्य ठाउँमा समेत संक्रमण देखापरेपछि मान्छेका सन्त्रास झनै बढेको छ ।

जब मान्छेलाई मौजुदा औषधि विज्ञान र स्वास्थ्य सुविधाको सीमितताबारे थाहा भयो, उनीहरू आतंकित बने । विकसित देशमा समेत स्वास्थ्यकर्मीहरू व्यक्तिगत सुरक्षा सामग्रीको पर्याप्त सुवधिा नपाएर जोखिमयुक्त वातावरणमा रहेर काम गर्नुपर्‍यो, सर्जिकल मास्क सर्वसुलभ हुन सकेन, तब यो संक्रमणको सम्भावना सन्त्रास बनेर आयो, हाम्रोतिर पनि । हाम्रा बेथितिका कुरा त छँदै छन् ।

यस्तो अवस्थामा रोग प्रसारण र संक्रमणको प्रकृतिले सहज रोकथामको विधि बन्न गयो– लकडाउन र सोसल डिस्टान्सिङ । उदगमस्थल चीनमा लकडाउन र सोसल डिस्टान्सिङको सफल प्रयोगका कारण पनि अन्यलाई सहज अनुकरण स्वाभाविक बन्यो ।

सामाजिक दूरी कायम गर्ने विषयको परिणाम कतिपय ठाउँमा व्यक्ति–व्यक्तिबीचको भौतिक दूरी नभई साँच्चैको सामाजिक दूरी बन्न जाने छाँट देखियो । समाचारमा आएका सामाजिक दूरी कायम गर्नका लागि भएका केही अभ्यास र घटनाले त्यस्तै संकेत गरे । त्यस संकेतले कस्तो सामाजिक मनोविज्ञान निर्माण गर्दै छ भनी बुझ्न पर्याप्त छ ।

वैदेशिक रोजगारीबाट फिरेका मानिसको घरमा झन्डा गाड्ने, टाढैबाट देखिने चिह्न लगाउने कार्य एकातिर छ, जसले ती परिवारलाई सामान्यभन्दा फरक हुन् है भन्ने जनाउने भयो– मानौँ ती घरपरिवार दोयम हुन् र बाँकी अरू अब्बल । यसर्थ भाइरस संक्रमित हुनु वा सम्भावित संक्रमित ठानिनु पनि अरूले के ठान्लान् भनेर चुपचाप बस्ने मनोविज्ञान निर्माण हुँदै गयो । कतै कालान्तरमा विभेदमा पो परिन्छ कि, बहिष्करणको सिकार हुनुपर्छ कि भन्ने डर हुने भयो । जसले हिजो बिफर (शीतला) लागेकालाई डाँडा कटाएको कुरा सुनेका थिए, कुष्ठरोग (महारोग) लागेको परिवारमा बिहेबारी नै गर्न कोही नमान्ने अनुभव सँगालेका थिए, जसले एचआईभी संक्रमितलाई गरेका घृणा देखेका थिए, आज उनीहरू सन्त्रस्त हुने नै भए ।

समाज र सामाजिक निकटता

समाज त मान्छेलाई गाह्रो परेको बेला झनै चाहिन्छ । आफ्नाहरू, आफन्तहरू यस्तै बेला बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छन् । मानिसहरू भावनात्मक हिसाबले झनै जोडिनुपर्ने बेला हो यो । यस्तो बेला मान्छेलाई सान्त्वना आवश्यक पर्छ । हाम्रोजस्तो कमजोर स्वास्थ्यसेवा र प्रणाली भएको ठाउँमा समुदायको, समाजको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ, हुनु पनि पर्छ । अनि कहाँबाट आयो यो सामाजिक रूपले टाढा बस्ने कुरा ? कहाँबाट आयो यो सामाजिक दूरीको कुरा ? कसरी नाप्ने हो यो सामाजिक दूरी ?

समाज र सामाजिक हुनुको समाजशास्त्रीय अर्थमा प्रवेश नगरीकनै पनि भन्न सकिने कुरो के हो भने मान्छेलाई सामाजिक दूरीमै बस् भन्नु भाषिक र सामाजिक दुवै रूपले गलत हो । त्यसले अर्को पक्ष वा टाढै बस्नुपर्ने पक्षलाई राम्रो खाले मनोवैज्ञानिक प्रभाव त पक्कै पर्दैन । भौतिक दूरी वा शारीरिक दूरी भनिदो हो त ती शब्दका अर्थबोध फरक ढगंबाट हुँदो हो, भावार्थ फरक पर्दो हो ।

‘मान्छेको जातलाई आफ्नो नजिक जान नपाइने कुराले सबभन्दा कमजोर बनाउने रहेछ,’ अमेरिकामा कार्यरत एक स्वास्थ्यकर्मीको अनुभव थियो त्यो, जब उनी कोरोना भाइरस संक्रमणका कारण कोठामा थुनिएर बस्नुपर्‍यो ।

अब भन्नुस् मान्छेलाई सामाजिक रूपले नै विभेद गरिने हो कि भन्ने डर, समाजले नै कतै अन्य वा असामान्य ठान्ला कि भन्ने डरले कस्तो मनोभाव उत्पन्न गर्दो हो ? आफ्ना ठाउँभन्दा पर रहेर काम गर्ने मजदुरको बिचल्ली हामीले दैनिक देख्दै आएका छौँ । कमजोर राज्यप्रणाली भएको ठाउँमा नागरिकले सास्ती पाउँछन् । तर, सामाजिक दूरी कायम गर्ने ‘धर्म निर्वाह’ गर्न समाजले गरेका हर्कत पनि कम जिम्मेवार छैनन् । कुनै विषयलाई विज्ञानसम्मत ढंगबाट बुझाउन नसक्दा त्यसलाई धर्मको रूपमा ग्रहण गर्न लगाइन्छ वा गरिन्छ भने त्यसको परिणाम सुखद हुँदैन । मानिसले सार्वजनिक सडक, पुल, गौंडाहरूमा तगारो लगाएका छन्, कतै कोही पराया आफ्नो बस्तीमा छिर्लान् कि भनेर । यो कस्तो मानवद्वेषी कार्य हो ? के यसले मान्छेप्रति नै घृणा उत्पन्न गर्दैन ?

पश्चिमा केही देशमा चाइनिज मूलका एसियाली अमेरिकीमाथि भएको घृणायुक्त दुर्व्यवहारको समाचार सबैले सुनेकै छन् । यसर्थ कतै यो जातीय घृणा र द्वेषको कारण पो बन्ला कि भनेर होसियार हुनु अतिशयोक्ति सोच्नु पक्कै होइन ।

‘जातीय मर्यादालाई व्यवस्थित गर्न’ भनिएको जयस्थिति मल्लका सुधारदेखि जंगबहादुरको मुलुकी ऐनका कारण सिर्जित जातीय विभेदको पीडा खेप्नेलाई सोध्नुहोस्— सामाजिक दूरीको दुःखाइ कस्तो हुन्छ भनेर ।

सामाजिक दूरी कायम गर्ने कुराले कसैलाई भावनात्मक चोट नपुगोस् भनेर सोच्नैपर्छ । सामाजिक दूरीको सम्भावित जोखिम कतै सामाजिक विभेद र बहिष्करणको रूपमा प्रकट नहोस् भनेर बेलैमा होस पुर्‍याउनैपर्छ । मान्छेले अर्थ त उसकै एतिहासिक, सामाजिक सन्दर्भमा नै निर्माण गर्ने हुन् नि !

अन्त्यमा,

यी तर्कको अनर्थ नलगाइयोस् । महामारीको बेला रोगबाट आफू जोगिन र अरूलाई पनि जोगाउन कडा अनुशासन पालना गर्नैपर्छ । संक्रमणको सम्भावना हुँदा भौतिक दूरी कायम गर्नैपर्छ । रोगलाई अँगाल्ने भनेको होइन तर रोगको भयले मान्छेलाई सामाजिक र भावनात्मक रूपमा झन् टाढा नपारौं, कमजोर नपारौं भनेको हो । संक्रमित नै हो भनेर जाने पनि छिःछिः दूरदूर गर्नु पर्दैन । सके सहानूभूति र सद्भाव दर्साउनु ताकि मान्छेको सामाजिक अनुहार प्रकट होस्, न कि स्वार्थी अनुहार मात्र ।

कहिलेकाहीँ अनुपयुक्त शब्द चयनले अनुमानातीत परिणाम ल्याउन सक्छ । किन ‘समाजिक दूरी’ भन्नुपर्‍यो ? ‘भौतिक दूरी’ वा ‘शारीरिक दूरी’ कायम गरौं भन्न सकिन्न ? उदेकलाग्दो त कतिपय ‘विज्ञ’ र सञ्चारमाध्यम नै यसमा सचेत देखिएका छैनन्, जब कि विश्व स्वास्थ्य संगठनले नै ‘भौतिक दूरी’ भनौं भनिसकेको छ ।

सामाजिक रूपमा हामी सँगै छौं भन्ने अर्थ प्रसार गरौं । यथार्थ, त्यो शब्दको अर्थले निर्माण गर्ने यथार्थ नै किन नहोस्, सामाजिक रूपमा नै निर्मित कुरा हुन् । मान्छेका व्यवहारका अनेकौं अदृश्य परिणाम हुन सक्छन् । आखिर मान्छेको जीवनमा यति धेरै विडम्बना छँदै छन्, थप अर्को एक विडम्बना किन ? प्रकाशित : वैशाख ६, २०७७ ०८:५१

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जसले गणतन्त्रको सपना देखाए 

गणतन्त्र नेपालको बीज पुष्पलालले त्यति बेला रोपेका थिए जतिखेर जहानियाँ राणा शासनको अन्त्य पनि मुस्किल लाग्थ्यो । 
सुरेश ढकाल

पुष्पलाल श्रेष्ठ (सन् १९२४—१९७८) नेपालको समकालीन राजनीतिक इतिहासमा बिर्सन नसकिने व्यक्ति हुन् । उनलाई नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको अग्रपुरुष, नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका संस्थापक महासचिव र कतै–कतै नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका पितासमेत भनेर चिनिन्छ । 

पुष्पलाल सहिद गंगालालका माइला भाइ हुन् । दाजुको हत्या भएपछि उनी राणाविरोधी राजनीतिमा लागेका थिए । पुष्पलालले प्रजा परिषद्बाटै राजनीति गर्न थाले जहाँ उनका दाजु गंगालाल थिए । तर तीव्र परिवर्तनको आकांक्षाले डोर्‍याएर उनलाई नेपाल राष्ट्रिय कांग्रेस (पछि नेपाली कांग्रेस बन्यो) को सदस्य बन्न प्रेरित गर्‍यो । त्यति बेला उनलाई कांग्रेसले राणा शासन ढाल्न सक्छ भन्ने लागेको थियो । उनी कांग्रेस पार्टीको कार्यालय सचिवसमेत थिए । तर कांग्रेसभित्रको किचलो र नेताहरूको केही राणासँग हिमचिम र बसउठ उनलाई मन परेन र राणा शासनविरुद्ध सम्झौताहिन संघर्ष र गणतन्त्रसम्मको आकांक्षासहित उनी नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी निर्माणमा लागे । अन्तत्वगत्वा लेनिनको जन्मदिन पारेर २२ अप्रिल १९४९ मा उनी र अन्य चार जनाले कोलकातामा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी स्थापना गरे । पुष्पलाल महासचिव बने । उनी त्यतिबेला भर्खर २५ वर्ष लागेका थिए ।

कोलकातामा पार्टी स्थापना गर्न उनलाई प्रख्यात भारतीय कम्युनिस्ट नेता नृपेन्द्र चक्रवर्ती र बंगाल पार्टीको साथ र सहयोग थियो भनिन्छ । त्यसैकारण पछि केही कम्युनिस्ट घटकहरूले उनको र कम्युनिस्ट पार्टी गठन प्रक्रियाको आलोचना पनि गरेका थिए ।

गुट र फुटको निरन्तर शृंखलामा विकास हुँदै आएका नेपाली कम्युनिस्टहरूको इतिहासमा एकले अर्कालाई गर्ने गाली र लगाउने आरोप सबै खेपेका छन् पुष्पलालले । उनी खासखास कालखण्डमा अन्य कम्युनिस्टहरूका नजरमा राजावादी, संसद्वादी, संशोधनवादी, सम्झौतावादी, अवसरवादी र गद्धार सबै भए । तर अहिले एकाधबाहेक सबै कम्युनिस्टहरू उनी र उनका विचारलाई कम्युनिस्ट आन्दोलनका पथप्रदर्शक थिए भनेर मान्छन् । कम्युनिस्ट नेताहरू आफूलाई पुष्पलालका अनुयायी र राजनीतिक उत्तराधिकारी भन्नमा गर्व गर्छन् । पुष्पलाल र उनको योगदान त उही थियो, अरू उभिएको स्थान फरक पर्दा उनी कहिले हिरो र कहिले भिलेनका रूपमा व्याख्या भइरहे ।

यस सानो आलेखमा समकालीन नेपालमा पुष्पलालको राजनैतिक योगदानको सान्दर्भिकता संकेत गर्ने प्रयत्न गरिएको छ ।

पुष्पलाल राणाविरोधी संगठित आन्दोलन उत्कर्षमा पुग्दै गरेका बेला राजनीतिमा लागेका थिए । उनलाई राजनीतिमा होमिन पारिवारिक, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय वातावरणले मद्दत गर्‍यो । परिवार राजनीतिक चेतनाले युक्त थियो । भारतमा भएको मार्क्सवादी आन्दोलनको प्रभाव र भर्खरैको चिनियाँ क्रान्तिको सफलता पनि उनलाई प्रेरित गर्ने तत्त्वहरू थिए । दोस्रो विश्वयुद्धपछि औपनिवेशिक पञ्जाबाट मुक्त भएका थुप्रै मुलुक उन्मुक्तिको दौडमा थिए र त्यसको झोक्का कुनै न कुनै रूपमा नेपालमा पनि परेको थियो । यस सन्दर्भमा राणाविरोधी तर नेपाली कांग्रेससँग नजिक हुन नसकेको ठूलो हिस्सालाई समाजवाद र मुक्तिको सपना सबैभन्दा आकर्षक हुन सक्थ्यो । पुष्पलालले त्यही सपना देखाए । नेपाली समाजलाई गणतन्त्रको सपना देखाउने आधिकारिक व्यक्ति पुष्पलाल थिए । आज प्राप्त गणतन्त्र नेपालको बीज पुष्पलालले त्यति बेला रोपेका थिए जतिखेर जहानियाँ राणशासनको अन्त्य पनि मुस्किल लाग्थ्यो । नेपालको साक्षरता दर पाँच प्रतिशतभन्दा कम भएको समयमा पनि कम्युनिस्ट पार्टी स्थापना र कम्युनिस्ट पार्टीको घोषणापत्रको नेपालीमा अनुवाद धेरै अर्थमा नेपाली राजनीतिक दुनियाँलाई दिशानिर्देश गर्ने कदम थियो ।

विश्वमा अन्यत्रजस्तै कम्युनिस्ट पार्टीको घोषणापत्रलाई कम्युनिस्ट आन्दोलनको पथप्रदर्शक सिद्धान्तका रूपमा स्थापित गर्न सफल भए उनी । यो सात दशकअघिको कुरा थियो । उक्त घोषणापत्र र त्यसमा पुष्पलालले खेलेको भूमिका कालान्तरसम्म नेपाली समाजको विश्लेषणका लागि उपयुक्त साधन बन्न गयो ।

कम्युनिस्ट आन्दोलनका अनेक उतारचढाव र विभाजनको राजनीतिको प्रभाव पुष्पलाललाई कसरी हेर्ने भन्नेमा परेको देखिन्छ अर्थात् उनी नेपाली कम्युनिस्टहरूको नजरमा महान् पुष्पलालदेखि संशोधनबादी र गद्धार पुष्पलालसमेत बनाइए । सिंगो नेपाली समाज उनलाई हेर्ने कुरामा विभाजित हुन सक्छ । पुष्पलालको विवादित व्यक्तित्व निर्विवाद यथार्थ हो । तर के पनि निर्विवाद हो भने, नेपाली राजनीतिको अवस्था र नियति बदल्न उनको प्रभाव जबर्जस्त रहिरह्यो ।

भनिन्छ, बाइबलपछि सबैभन्दा बढी भाषामा अनुवाद भएको कृति हो, कम्युनिस्ट पार्टीको घोषणापत्र । यो २०० भन्दा बढी भाषामा अनुवाद भइसकेको छ भनिन्छ । यसको विश्वव्यापी प्रभाव र सान्दर्भिकता अझै छ । कैयौं पश्चिमा विद्वान्हरू पुँजीबादलाई बुझ्न, व्याख्या गर्न र यसबाट उन्मुक्ति पाउन मार्क्सवाद अझै सान्दर्भिक रहेको ठान्छन् । भनिन्छ, सन् २००८ को विश्व अर्थतन्त्रमा आएको मन्दीपछि कम्युनिस्ट पार्टीको घोषणपत्रको बिक्री ह्वात्तै बढेको थियो अर्थात् यसको सान्दर्भिकताको पुनर्उत्थान आज पनि खोजी हुँदै छ । सात दशकअघिको विश्व र नेपालमा यसको उपादेयता अवश्य पनि आजभन्दा धेरै थियो । तसर्थ कम्युनिस्ट पार्टीको घोषणपत्र अन्यत्रजस्तै नेपालमा पनि ‘गाइड बुक’ का रूपमा उपयोग हुन थाल्यो । यसको प्राथमिक श्रेय पुष्पलाललाई जान्छ । नेपाली समाजको वामपन्थी राजनीतीकरणमा उनको योगदान अतुलनीय छ ।

कम्युनिस्ट पार्टीका संस्थापक पुष्पलाल संगठकका रूपमा भने त्यति सफल देखिँदैनन् । पार्टी गठनको दशकमा उनले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे तर सन् १९६२ मा पार्टी विभाजन भयो । उनी एउटा डफ्फा लिएर तुलसीलाल अमात्यसँग मिल्न गए र नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको नेतृत्वमा रहे । १९६७—६८ तिर पार्टीलाई वैधानिक बनाउने क्रममा तत्कालीन प्रधानमन्त्री टंकप्रसाद आचार्यको सहयोगमा उनले राजासँग गुपचुप भेटे भनेर उनको चर्को आलोचना भयो । चीन—सोभियत संघको विवादमा मतभेद भएपछि उनी अमात्यसँग पनि अलग्गिएर नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (पुष्पलाल) गठन गर्न पुगे र जीवनभर त्यसैको नेतृत्वमा रहे । तर पनि उनले नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई वैचारिक नेतृत्व गरिरहे ।

नेपालको हालको राजनैतिक उपलब्धि र शक्ति सन्तुलनमा पुष्पलालको योगदान छ भन्दा अत्युक्ति हुँदैन । उनले नेपाली कांग्रेसलाई भारतको गर्भबाट जन्मिएको भनेर सुरुमा आलोचना गरेका भए पनि पञ्चायती व्यवस्था ढाल्न संयुक्त मोर्चाको अवधारणा ल्याए । नेपाली कांग्रेसलाई पनि मित्रशक्ति मान्नुपर्ने जिकिर थियो उनको । केही कम्युनिस्ट घटकहरूले ‘कांग्रेससँग वामपन्थी मितेरीको गर्तमा आसीन हुन पुगेको’ भनेर उनको आलोचना गरे । तर पछि प्रजातन्त्र पुनःस्थापनार्थ कम्युनिस्टहरूले गठन गरेको वाममोर्चामार्फत नेपाली कांग्रेससँगको संयुक्त जनआन्दोलन होस् वा गणतन्त्र स्थापनाका लागि भएको संयुक्त जनआन्दोलन, वामपन्थीवृत्तमा तिनीहरूको वैधानिकता उनै पुष्पलालको अवधारणाबाट लिने गरिएको छ ।

पुष्पलालले कम्युनिस्ट पार्टीको घोषणापत्रको सामान्य अनुवाद मात्र गरेका थिएनन्, त्यस अनुवादमा भूमिकासमेत लेखेका थिए जसमा उनको गहन अध्ययन र विद्वत्ता एवं विश्लेषण क्षमताको उदाहरण पाइन्छ । नेपाली समाजको त्यति छरितो र बोधगम्य मार्क्सवादी विश्लेषण त्यस अघि भएको थिएन होला । नेपाली समाजको मार्क्सवादी धारबाट विश्लेषण र परिवर्तनको कार्यदिशाबारे लेखिएको त्यही भूमिका र अनुवाद कोसेढुंगा थियो, जहाँबाट नेपाली वामपन्थी आन्दोलन र मार्क्सवादी चिन्तन सुरुवात भयो । पुष्पलालले नेपाली राजनीतिमा लागेको ठूलो हिस्सालाई फरक ढंगबाट सोच्न सिकाए । राजनीतिलाई नयाँ दिशा दिए । उनले उक्त भूमिकामार्फत नै आफूमा रहेको भविष्यप्रतिको आशावादिता, विश्व ज्ञानको चेत र त्यसको क्षितिज तथा प्रभाव पार्ने शक्तिको अनुमान लगाउन आधार दिएका थिए ।

नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका थुप्रै जीवित र दिवंगत नेताले पुष्पलालसँग सहकार्य गर्ने र प्रशिक्षित हुने मौका पाए । पुष्पलालभन्दा जेठो भए पनि मनमोहन अधिकारीले राजनीतिमा पुष्पलालको उत्तराधिकार सम्हाले । १९७६ मा मुक्तिमोर्चा गठन गर्नुभन्दा पहिले मदन भण्डारी पुष्पलालबाटै प्रभावित र प्रशिक्षित भएका थिए । नारायणमान बिजुक्छे (रोहित) पनि पुष्पलाल नेतृत्वको केन्द्रीय कमिटीमा थिए । यसरी पुष्पलालको वैचारिक र सांगठनिक नेतृत्वमा रहेकाहरूले नै नेपालमा कम्युनिस्ट राजनीतिलाई नेतृत्व गरिरहे । त्यस्तै, पुष्पलालको विचारबाट प्रभावित हुनेहरू उनको सादगी जिन्दगीबाट पनि प्रभावित हुन्थे भनिन्थ्यो । अहिले पुष्पलाललाई आदर्श मान्नेहरूमा न उनको वैचारिक प्रभावको झल्को भेटिन्छ न सादगीपन ।

पुष्पलाल ५२ वर्षको अल्पायुमा दिवंगत भए । तर सम्भवतः नेपाली कम्युनिस्ट राजनीतिको इतिहासमा उनी सबैभन्दा लामो आयु बाँच्नेछन् । प्रजातान्त्रिक धारको शिखरपुरुष विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला थिए भने कम्युनिस्ट खेमाका पुष्पलाल । आजसम्मको राजनीतिको मोड र मनोदशा यी दुईको राजनैतिक, वैचारिक योगदानबाट निर्धारित देखिन्छ । पुष्पलाल गणतन्त्रप्रति प्रतिबद्ध थिए । त्यसैले उनी नेपाली कांग्रेससमेतलाई मित्रशक्ति मान्दै संयुक्त आन्दोलनको पक्षमा थिए । तर १९७७ मा बीपीले मेलमिलापको नीति लिएपछि पुष्पलाल त्यसको पछि लागेनन् ।

पुष्पलाल चिनियाँ नेता माओत्सेतुङबाट प्रभावित थिए तर कार्यकर्तालाई भन्ने गर्थे रे, ‘माओत्सेतुङको विचारधारालाई सही रूपमा समाते दुनियाँ खान सकिन्छ, गलत रूपले समातियो भने आफू खाइनेछ ।’ यसबाट उनी सिद्धान्तलाई सन्दर्भअनुसार उपयोग गर्ने व्यवहार कुशल पनि थिए भन्ने झल्कन्छ । उनी व्यक्तिगत लाभका लागि अवसरवादी कहिल्यै बनेनन् ।

थुप्रै कमीकमजोरी भए पनि मूलतः सिद्धान्त, सगंठन, व्यवहार र भविष्योन्मुख चिन्तन प्रणालीका कारण पुष्पलाल नेपालको समकालीन इतिहासका महत्त्वपूर्ण पात्र हुन् । आजसम्मको राजनीतिक उपलब्धिमा उनको प्रत्यक्ष–परोक्ष योगदान छ । अबको बदलिँदो परिवेशमा उनको सान्दर्भिकता कति रहन्छ वा उनका राजनीतिक उत्तराधिकारी हौं भनेर वकालत गर्नेहरूले पुष्पलालको निष्ठा कति जोगाउन सक्छन्, समयले बताउला । आजका नेपालका कम्युनिस्ट पार्टीका स्वरूप र नेताहरूको आचरणका आधारमा मात्र पुष्पलालको सान्दर्भिकता आकलन गर्न खोज्नुचाहिँ इतिहासप्रति अन्याय हुनेछ ।

प्रकाशित : फाल्गुन ७, २०७६ १२:४६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×