कोभिड १९ : दैनिकीको अनौठो क्रमभंगता- विविधा - कान्तिपुर समाचार

कोभिड १९ : दैनिकीको अनौठो क्रमभंगता

घिमिरे युवराज

अरू बेला वास्तै नगरिएका चिजहरू वास्ता हुन थालेका छन् । बेतुकका र अर्थहीन लाग्ने कुराहरू अचानक मूल्यवान् भएका छन् । कोभिड–१९ को विश्वव्यापी संक्रमणले करोडौँ मानिसझैँ म पनि एकान्तवासमा छु । सहरभन्दा अलिक पर । जिल्ला भक्तपुर हो तर भक्तपुर सहरभन्दा निकै पर । कौशलटार स्टेसनबाट करिब ३ किलोमिटर दक्षिणमा एउटा गाउँ छ, सिरुटार । यही गाउँको एउटा एकतले घरमा ‘लडकडाउन’मा छु म ।  

मार्टिन क्रिम्पको नाटक ‘द सिटी‘ जस्तै भएको छ जीवन । नाटकको पात्र क्रिसलाई आफ्ना बच्चाहरूको कोठामा ताला छ कि छैन भन्ने पनि थाहा हुँदैन । जागिर फुस्किएपछि ऊ घरमा छ । आफ्नै घरमा पहिले कहिल्यै महसुस नगरेका धेरै कुरा अहिले महसुस गर्दै छ । सहरका उस्तै घर र उस्तै बगैँचाबीच आफ्नो घरको बगैँचा के कारणले फरक छ भन्ने पनि थाहा थिएन उसलाई । छिमेकी जेनीले भनेपछि चाल पाउँछ । आफ्नो पद र स्वतन्त्रता गुमाएपछि मान्छेले धेरै कुरा बुझ्छ तर त्यतिखेरसम्म धेरै ढिलो भइसकेको हुन्छ ।


झ्यालबाट हेर्छु, चमेली कति मजाले मौलाएको छ । मुन्तलाको पात कोमल अनि कलिलो, आँखालाई शीतल मिल्ने हरियो भएको छ । एभोकाडोमा पनि नयाँ पालुवा पलाएको छ । यसमा पहिलो पटक फूल लाग्न थालेको देखेर लुना निकै उत्साहित छ । वरिपरि चरा आउन थालेका छन् । झ्यालबाटै चिरबिरचिर सुन्छु । छतमा लुनाले पानी राखिदिएकी छ चराहरूलाई । केही काँक्रा, फर्सी र करेलाका बिरुवा यही एकान्तवासको बेला रोप्न भ्यायौँ । बढ्न थाले । यस्तो लाग्छ, हजारौं वर्षपछि पहिलो पटक यो जगत्का सारा वनस्पति खुसी छन् । चराचुरुङ्गी, कीरा–फट्याङ्ग्रा, जलचरथलचर, सारा जनावर आनन्द महसुस गरिरहेका छन्, जस्तो म महसुस गर्छु । सायद यतिखेर संकट र त्रासमा मान्छे मात्र छ । मान्छे मृत्युदेखि डराउँछ, यो कुनै नौलो कुरा भएन । तर, एउटा भाइरसले सारा बम–बारुद, युद्ध रोकिदिन्छ । संसारलाई ध्वस्त गर्ने एकसेएक हतियार भएर पनि निहत्था भएको छ मान्छे । जनावर र वनस्पतिले हाम्रो दुर्गति हेर्दै होलान् । वा यो ब्रह्माण्डका अन्य ग्रहमा पनि प्राणी छन् भने तिनले पृथ्वीवासीको यो संकट हेर्दै होलान् ? कोरियन फिल्म पोएट्रीमा कविता लेखन तालिम लिइरहेकी एक वृद्धा रूखमुनि गएर चराहरूको चिरबिर सुन्छिन् र भन्छिन्, ‘हजारौँ चराहरू गीत गाइरहेका छन् । तर के गीत गाइरहेका छन् बुझ्दिनँ ।’


बुसान– म मेरा सहकर्मी र छिमेकीहरूको चासो र चिन्ता बुझ्छु । त्यसैले म यो विश्वविद्यालय भवनको लिफ्ट प्रयोग गर्दिनँ । र, नवौँ तलामा रहेको मेरो अपार्टमेन्टमा पनि म सिँढी नै प्रयोग गर्छु ।

४७ वर्षे पार्कले विशेष कक्षमा ९ दिन बिताए । त्यसपछि १४ दिन आइसोलेसनमा बसे । तंग्रिनका लागि थप १० दिन अस्पतालमै बसे । अझै पनि वरिपरिका धेरै मानिस मलाई रोग छ भन्ने ठान्छन् । पार्क अस्पतालमा भएको बेलामा छिमेकीहरू आफ्नो घरअगाडि आएर कराएको उनकी आमाले सुनिन् । ‘यो घरको छोराको कारणले हामी पनि मर्ने भयौँ ।’

– इन्डिया टुडे, ३१ मार्च २०२०



आफ्नै अनन्य मित्रलाई अँगालो मार्न डराउँछु म । हिजो करप्प हात अँठ्याएर मित्रता जाहेर गर्ने साथी परैबाट हात हल्लाएर तर्किन्छ । आफ्नै परिवारबीच आदिम अन्धविश्वासी छुवाछुतजस्तो पुनरावृत्त भएको छ जीवन । सबै योजनाहरूको तालिका भत्किएको छ । समयले हामीलाई आफ्नो तालिकामा राख्छ कि हामी समयलाई आफ्नो तालिकाअनुसार विभाजन गर्छौँ ? आफ्ना सपना, योजना र कार्य सम्पादनलाई हामी व्यक्तिको क्षमता र कौशलसँग दाँज्छौँ । धेरै व्यस्त, काम भएको र धेरै योजना बोकेको मानिसलाई आमसमाजले चासो दिने संस्कार थियो, छ । कार्य व्यापार र योजना नभएका मानिसप्रति परिवार र समाजले सधैँ प्रश्न गर्थ्यो, गर्छ । केही समयअघि एउटा टेलिभिजन कार्यक्रममा राजनीतिक विश्लेषक आहुतिले भने, ‘संसारमा अरूको मजदुरी गर्ने प्राणी भनेको मान्छे मात्रै हो । अरू सबै प्राणी आफ्ना लागि (घर बनाउन र खान) मात्रै काम गर्छन् । यसरी मैले पहिला कहिल्यै सोचेको थिइनँ ।


तर मान्छेलाई बस्ने ठाउँ र खानाले मात्रै पुगेन । अरू जनावरभन्दा पहिले मान्छेको महत्त्वाकांक्षा सायद लुगाबाट सुरु भयो । त्यसपछि जिब्रोबाट । पकाएर खान थाले पछि मान्छेले स्वाद थाहा पायो । मान्छेको लागि छाला र जिब्रो महत्त्वपूर्ण भयो । खानाको परिकार, लुगाको किसिम, वासस्थानको किसिम यी तीन कुराले मान्छेलाई अरू प्राणीभन्दा फरक बनायो । सायद लुगाले शरीर छोप्न थालेपछि मान्छेमा यौनांगप्रति बढी उत्सुकता भयो । अलिअलि पढेका, सुनेका र बाँकी कल्पना मिसिएर मनमा अनेकौँ कुरा खेल्छन् । ट्विट गर्छु– ‘खाने कुरा उब्जाउने र रोगको उपचार गरिदिने, यी दुई नै सबैभन्दा महान् रहेछन् । अरूचाहिँ त्यसपछिका कुरा रहेछन् । अरूचाहिँ क्रमशः त्यसपछिका प्राथमिकता रहे ।’ अरूका फेसबुक, ट्विटर स्क्रोल गर्छु । कोरोना भाइरसकै कहर छ जता पनि ।


कोभिड १९ का कारणले हिजो साँझ ७ बजे मेरो बुबाको मृत्यु भयो । मेरी आमा क्वारेन्टाइनमा छिन् र उनी पनि संक्रमित छिन् । मेरो बुबाको अन्त्येष्टि समारोह गर्न दिइएन । मेरी आमालाई म ५ फिट परै बसेर झ्यालबाट चियाउन सक्छु । आमाले हामीलाई पनि भाइरस सर्ला भन्ने चिन्ताले निवेदन गर्दै झनिन्– ‘तिमीहरू यहाँबाट जाओ ।’

– सोनाम, ट्विटर (@sonamhasleft)


बेडरुम, लिभिङ रुम, पुस्तकालय, किचन, ट्वाइलेट र घरको छत सिंगै ब्रह्माण्डजस्तो छ आजकल । हामी यस घरमा बस्न थालेको ८ वर्ष पुग्यो । यसरी घरमा बसेको पहिलो पटक हो । चैत ११ भन्दा अघि सम्भवतः कुनै दिन थिएन, म पूरै २४ घण्टा बाहिर ननिस्की घरमै बसेको । हरेक दिन बिहानदेखि बेलुकासम्म थिएटरमै हुन्थेँ । बिहान ७ बजे थिएटर क्लासका लागि पुगिसक्नुपर्थ्यो । दिनभरि रिहर्सल वा अन्य काम । साँझ नाटक । यही दैनिकी चलिरहेको थियो, ८ वर्षदेखि । मंगलबार बिदाको दिन पनि म पूरै घर बसेको कुनै रेकर्ड थिएन । तर, यसपटक घरमै देखेर छिमेकीहरू मुस्कुराउँछन् । भन्छन्, ‘लकडाउनले कमसेकम छिमेकीको अनुहार देख्न पाइयो ।’


आइसल्यान्ड– प्रसिद्ध रियालिटी सो स्टार ओलिभिडा बकल्यान्डले एकलवासका लागि ठूलो घरको पुनर्निर्माण गरिन् र लोग्नेलाई सँगै राखिन् । तर कोरोना भाइरसको लकडाउनको समय बिताउन उनले अर्को उत्तम उपाय गरिन् । इन्स्ट्राग्रामका २.३ मिलियन फलोअरहरूलाई उनले आफ्ना भित्री वस्त्र मात्रै लगाएको तस्बिर र भिडियो राखेर चकित पारिन् ।

– डेलीमेल, ३१ मार्च २०२०


घरप्रति मलाई कहिल्यै मोह भएन । काठमाडौंमा आफ्नै घर होला भन्ने पनि थिएन । अहिले पनि लाग्छ, मजस्तो कमजोर आर्थिक स्थिति भएकाहरूले घरका लागि समय र सम्पत्ति खर्चनु भनेको आफ्नो इच्छा र आनन्दको तिलाञ्जली दिनु हो । घर बनाउन लाग्ने सम्पत्ति र शक्तिलाई आफ्नो काममा दिन सके जीवन धेरै सहज हुने रहेछ । त्यसको विकल्प यस देशका सहरहरूमा कोठाभाडा ‘रिजनेबल’ र व्यवस्थित हुन जरुरी छ । तर नगरपालिकालाई यसको कुनै चासो छैन । कुन घरमा कति मानिस बस्छन् भन्ने डाटा पनि स्थानीय सरकारलाई सायदै पत्तो होला । यस्तो अवस्थामा घर किन्ने दुस्साहस गर्ने मजस्तो बबुरोले बैंकको लोन तिर्दातिर्दा जिन्दगी नै एक किस्ताजस्तो हुने रहेछ । तराईतिर गाईभैँसी धेरै दौडन्छन् भनेर घाँटीमा लामो बाँस वा काठको टुक्रा झुन्ड्याउने चलन छ । बैँकको किस्ता हाम्रो जीवनमा त्यस्तै भएर झुन्डिएको छ । र, यही घरभित्र हामी लकडाउन छौँ ।


उतिखेर हाम्रो घर खेतको बीचमा थियो । अहिले घरैघरको बीचमा छ । पहिलो पटक घर हेर्न आउँदा कौशलटारबाट भित्र लागेपछि कुनै अनकन्टार ठाउँ आएजस्तो लागेको थियो । उतिखेर यहाँका पुराना घरहरूमा पर्खाल थिएन । चोरी वा अपराधको कुनै डर थिएन । नयाँ बस्तीसँगै डर पनि आयो । र, अचेल बन्ने सबैघरमा ठूलाठूला पर्खाल छन् । अगस्ट विल्सनको नाटक ‘फेन्स’मा एउटा संवाद छ– ‘एकखाले मान्छे बाहिरका मान्छे भित्र नआऊन् भनेर पर्खाल बनाउँछन् । अर्काखाले मान्छे मान्छेहरूलाई भित्रै थुन्नका लागि पर्खाल बनाउँछन् ।’ तर अहिले हाम्रा लागि पर्खाल दुवै प्रयोजनले उपयोग भइरहेको छ । जाति, लिंग, धर्म, रूपरंग, वर्ग, वर्ण–बनोटका अनेकौँ कृतिम पर्खाल बनाएर हामीले मानव जातिलाई अन्धविश्वासको क्वारेन्टाइनमा राखेको वर्षौं भयो ।


दाङ– कोरोना संक्रमण हुन सक्ने भन्दै घोराहीमा डेरा गरी बस्दै आएकी एक नर्सलाई डेराबाट निकालिएको छ । घोराहीस्थित बुद्ध इन्टरनेसनलमा कार्यरत स्टाफ नर्स सृजना खड्कालाई उनका घरबेटीले कोरोना संक्रमण हुन सक्ने भन्दै डेराबाट निकालिदिएका छन् ।

– देवेन्द्र बस्नेत, नागरिक दैनिक, २०७६ चैत १८, मंगलबार


हाम्रा छिमेकीहरूलाई सहर गइरहन पर्ने थिएन । घरवरिपरि तरकारी खेती र धान खेती हुन्थ्यो । यो उर्वर भूमिमा बिरुवाभन्दा घर उम्रिए धेरै । केही वर्षअघि वरिपरि बनिँदै गरेका घर र जग्गाको प्लटिङको फोटोसहित ‘धान खेतमा घर उम्रियो’ लेखेर ट्विट गरेको थिएँ । एक लेखकले बतासे हाने– ‘आफूचाहिँ त्यही खेतको बीचमा घर किनेर बस्ने । अरूले घर बनाएको चाहिँ देखिनसहने । अरूलाई चाहिँ घर चाहिँदैन ?’ त्यसपछि यस्ता तस्बिर ‘सोसल मिडिया’मा पोस्ट गर्न छोडिदिएँ । मलाई थाहा छैन, खेतीयोग्य जमिन प्लटिङ गर्ने अभियानमा व्यक्तिको सोचले कति नियन्त्रण गर्न सक्छ ? राज्यसँग कुनै नीति हुनुपर्छ कि पर्दैन– बसोबास, कृषि, उद्योग र व्यापारको क्षेत्र निर्धारण गर्ने ?


धेरै पहिलेदेखि यस भेगका धेरै गाउँमा पैदल चहारेको छु । घरबाट बिरुवाको बिन्दवासिनी मन्दिरसम्म ४ किलोमिटर छ । बिरुवा हुँदै डाँडाको कातैकात घ्याम्पेडाँडा पुगिन्छ । अचेल ‘पाइलट बाबा आश्रम’ले परिचित छ यो डाँडा । देशका समाजवादीदेखि साम्यवादीसम्म, लेफ्टिस्टदेखि राइटिस्टसम्म एकसेएक नेताहरू यिनै बाबाको शरणमा पुग्छन्, आशीर्वाद लिन । अझ यो सेल्फ क्वारेन्टाइनको समयमा हाम्रा मार्क्सवादी नेताहरू सायद सद्गुरु, रामदेव वा रविशंकरको प्रवचन सुन्दै छन् । र, कोरोना भाइरसको आध्यात्मिक उपचार खोज्दै होलान् । अनि कहाँबाट होस् स्वास्थ्यसेवा चुस्त । खैर, सल्लैसल्लाको जंगलबीचबाट घ्याम्पे डाँडा चढ्न निकै रमाइलो हुन्छ । बाटोमा गुन्डु गाउँ छ । यहाँ कथाकार चंकी उर्फ अभय श्रेष्ठको घर छ । कहिलेकाहीँ खेत खनिरहेका भेटिन्छन् यिनी । साहित्य, समाज र राजनीतिका बारेमा उनकै घरमा घण्टौं गफ गरेर बसेको छु । यिनी निकै अध्ययनशील र राजनीतिक चेतना भएका लेखक हुन् ।


लकडाउनको औपचारिक घोषणाका केही दिनअघि लुना र म पैदल हिँड्यौँ । मूल बाटोभन्दा पनि भित्री गाउँ वा खेतको बाटो हिँड्दा धूलो र गाडीले दुःख दिँदैन । टीकाथली, चाँगाथली, गाम्छा, गुन्डुसम्म फरकफरक बिहान हामी हिँडिरहेका थियौँ । यस भेगमा पानीको धेरै दुःख छ । बिहान डोकोमा पानीको गाग्री बोकेर धारातिर गइरहेका वा पानी भरेर घर फर्किरहेका धेरै महिला बाटोमा भेटिन्छन् । थोरै पानी आउने तुरतुरे धारामा पानी थाप्नेहरूको ताँती हुन्छ । घरको काम सकेर अलिक अबेर महिलाहरू खेतमा काम गरिरहेका वा घाँसको भारी बोकेर आइरहेका पनि देखिन्छन् । पुरुषहरूको जमघट चियापसल, क्यारमबोर्ड, लुँडो आदिमा देखिन्छ । लकडाउनको समयमा पनि यहाँको दैनिकी उस्तै हो । बाहिर काम गर्ने पुरुषहरू झन् फुर्सदमा छन् ।


चैत २१ गते बिहान मैले अचानक लकडाउन तोडेँ । चाँगाथलीको भित्री गाउँ हुँदै बिरुवा, गुन्डु, घ्याम्पेडाँडा पुगेर घरसम्म आइपुग्दा १९ किलोमिटर हिँडेछु । गाउँमा पुरुषहरूको चहलपहल उस्तै देखेँ । उर्वर खेतहरूमा प्लटिङको काम धमाधम भइरहेको छ । कतैकतै घर निर्माणको काम पनि चलिरहेको छ । सिमेन्ट, गिट्टी र बालुवाले सबै खेतबारी छोपेको छ । कतैकतै आलु, साग, गहुँ, काउली खेती चोक्टाचोक्टा बाँकी छ । कतैकतै च्याउखेती र कुखुरापालन पनि छ । लकडाउनले गतिविधि निष्क्रिय भएको यो समयमा यिनै चोक्टे कृषि गर्नेहरूले पनि बचाउने रहेछन् । कौशलटारदेखि बिरुवासम्म ७ किलोमिटर मूल बाटो ठूला घरहरूले जोडिइसक्यो ।


चैत ११ गते बिहान हिँडेर आएपछि कथाकार अविनाश श्रेष्ठलाई फोन गरेँ । उहाँले प्रसिद्ध भारतीय नाटककार रमेश बक्षीको बेजोड नाटक ‘देवयानी का कहना है’लाई नेपालीमा अनुवाद गरिदिनुभएको छ । त्यसको फाइनल प्रुफ सँगै बसेर हेर्दै थियौँ । लकडाउन अवधिभरि नभेट्ने कुरा फोनमै भयो । मेरो विद्यार्थी अवतार पाठकसँग बसेर ‘द सिटी’को पनि नेपाली अनुवाद गरिरहेको थिएँ । शिल्पीले बालबालिकाका लागि तयार पारेको नाटक ‘गोल’को नियमति प्रदर्शन रद्द भयो । नाटकघर अनिश्चित कालका लागि बन्द भयो । केही कलाकार साथीहरू घर पुग्न भ्याए । तीन जनाचाहिँ थिएटरभित्रकै होस्टलमा लकडाउनमा परे । सहरसँगै सबै थिएटर बन्दछन् । अहिले बाँच्नु ठूलो कुरा भएको छ । बाँचेपछि हामी कसरी तंग्रिन्छौँ, कुनै अनुमान छैन ।


विदेशबाट आएका र कोरोना रोगको शंका लागेका व्यक्तिहरू अनिवार्य रूपमा कम्तीमा २ हप्ताका लागि क्वारेन्टाइनमा बसौँ । कोरोना भाइरस रोग एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सजिलै सर्ने भएकाले तोकिएको लकडाउनको समयमा घरबाहिर नजाऔँ । घरमै बसौँ । आफू, आफ्नो परिवार, समुदाय र देशलाई कोरोना भाइरसको संक्रमणबाट बचाउन जिम्मेवार बनौँ । आफू पनि बचौँ, अरूलाई पनि बचाऔं ।

– नेपाल टेलिकम



फोनको रिङटोनमा, टेलिभिजन, रेडियो, पत्रपत्रिका, सामाजिक सञ्जालमा कोरोनाकै बारेमा सचेत गराउने सूचना छ । गाउँका चिया पसलहरूमा संसारका याद भएसम्मका देशको कोरोना विश्लेषण चलेको छ । केही छन् धर्मगुरुहरूका भक्त । सोसल मिडियाले फैलाएको अनेकौँ अन्धविश्वास यिनको सूचना र ज्ञानको सबैभन्दा विश्वासिलो स्रोत हो । त्यही भएर पनि लकडाउनको समयमा महिलाहरू झन् धेरै मारमा परेको भान हुन्छ । स्कुल जाने केटाकेटी घरमै छन् । अफिस वा काममा जानेहरू पनि घरमै छन् । सबैका लागि खानपिन व्यवस्था, सरसफाइ घरका महिलाले नै गरिदिनुपरेको छ । पुरुष ठिक्क खाने बेलामा घर पुग्छ । काममा जाँदा बिहान र बेलुका खुवाउनुपर्थ्यो, अहिले पटकपटक खुवाउनुपर्छ । कमसेकम मेरो टोलमा यस्तै स्थिति छ ।


वरिपरिका निर्माण मजदुरहरू पनि संकटमा देख्छु । इँटा चाङ लगाएर बनाएको टहरोभित्र एकै ठाउँ धेरै जना बसेका छन् । ५० रुपैयाँमा पाइने रोज नामको सस्तो रक्सी पसलमा खुब बिकेको छ । मेरो घरनजिकै यस्तै एउटा टहरो छ जहाँ मानिसहरू हाई काढ्दै दिनभरि तास खेल्छन् । रमिता हेर्नुबाहेक केही गर्ने स्थिति देख्दिनँ । हामी घरमा बन्दी भएर बसेको बेला पनि मान्छे भन्ने जात चुपचाप बसेको छैन । बन्दी भएर बस्नेहरूका पनि वर्ग छन् । जति नै सानो घेरामा पनि त्यो वर्ग प्रस्फुटित भएर आउने रहेछ । कसैका घरमा हरेक दिन पार्टीजस्तो छ । ब्रान्डेड रक्सी, मासु र अन्य परिकार सोसियल मिडियामा प्रदर्शित छन् । अर्कातिर ज्यालाको कमाइले बाँचेका मानिसहरूलाई हातमुख जोर्नै गाह्रो छ । लकडाउनमा रक्सी बहाना भएको छ । लाग्दैन, सरकारसँग रोगलाई रोकथाम गर्ने कुनै निश्चित योजना छ ।


भारतको राजधानी दिल्लीका सडकहरू पैदल यात्रीहरूको भीडले भरिएको छ । नजिकका प्रान्तका उनीहरू आफ्नो घर जान लागिरहेका हुन् । यी अधिकांश मानिस दैनिक ज्यालादारीमा काम गर्ने मजदुर हुन् । कोरोना भाइरसको महामारी फैलन नदिन प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले गत मार्च २४ तारिकमा देशभरि लकडाउन घोषणा गरेपछि कामविहीन भएका छन् । जागिर र पैसाको अभावका कारण उनीहरू आफ्नो गाउँ पुग्न व्याकुल छन् । केहीले सरकारी यात्रुबस भेट्टाए । नपाउनेहरू हिँडेरै जान थाले ।

–बीबीसी, विकास पाण्डे, भिडियो बल्सुल बर्मा, ३० मार्च २०२०


अचेल म्यासेज आतंकजस्तो भएको छ । काम नपाएर अनावश्यक भिडियोहरू कुनै प्रयोजनबिना नै किन पठाउँछन् मानिसहरू ? म कुरा बुझ्दिनँ । कोरोना भाइरसका बारेमा आधिकारिक स्रोतहरू छन् । सबैलाई विशेषज्ञ र ज्ञाता हुँदै ज्ञान बाँड्ने रहर किन आउँछ ? त्यो पनि बुझ्दिनँ । विश्वभरिबाट कोरोना संक्रमणका बारेमा आउने आधिकारिक समाचार पछ्याउने कोसिस गर्छु । त्यससँगै अन्य समस्या बढेको पाउँछु ।


नेदरल्यान्डको लरेन सहरको सिंगर लरेन म्युजियमबाट आज बिहान ३ बजेर १५ मिनेटमा सिसाको ढोका फोडेर प्रख्यात कलाकार भ्यानगगको निकै स्तरीय पेन्टिङ चोरी भयो । पर्सनाज गार्डेन एट नुएनन स्प्रिङ नामको उक्त चित्रको मूल्य पाँच मिलियन डलर अनुमान गरिएको छ ।

– द गार्डियन, ३१ मार्च २०२०



छिमेकी राजन–संगीता दाइभाउजूसँग कुरा हुन्छ, छत वा आँगनबाट । खासमा अचेल पाहुनाको संख्या बढेको छ । तर भर्चअल पाहुनाहरू । टेलिभिजन, रेडियो र सामाजिक सञ्जालबाट आउने पाहुनाहरू । भर्चुअल पाहुना पो जीवनको झन् गहिरो हिस्सा भएर आए । उज्यालो एफएमका समाचार वाचक बीचैमा समाचार रोकेर भन्छन्, ‘म साबुन–पानीले हात धोएर आउँछु । तपाईं पनि २० सेकेन्डसम्म साबुनपानीले हात धोएर आउनुस् ।’ कमेडी लाग्छ । थुनिएर कोठाभित्र सामाजिक सञ्जालमा भर्चुअल क्यारेक्टरसँग संवादमा छौँ, हामी । हामी पनि अरूका लागि भर्चुअल क्यारेक्टर भएका छौँ । यतिले नपुगे टीभीमा नेटफ्लिक्स छ । कम्प्युटरमा आधा लेखेर अड्किएको कथाको ‘वर्ड फाइल’ मिनिमाइज गरेको छु । एउटै ब्राउजरमा डब्लूएचओको वेबसाइट, कान्तिपुर, नेपाल, हिमाल, अन्नपूर्ण र नयाँ पत्रिकाको अनलाइन संस्करण ओपन छ । अन्तर्राष्ट्रिय समाचार साइट पनि खुलै छन् । अहो, प्रिभिलेज्ड म । तर, यो प्रिभिलेज्डको कुनै अर्थ छैन । सबैभन्दा ठूलो अर्थ घरभित्रै बस्नु र बारम्बार साबुनपानीले हात धोइरहनुमा छ ।


लुना र म हरेक बिहान छतमा गएर डेढ घण्टा व्यायाम गर्छौं । त्यसबाहेक नियमित रूपमा लेख्ने, पढ्ने र फिल्म हेर्ने गर्छौं । यसबीचमा पढेका किताबमध्ये ‘बिकमिङ–मिसेल ओबामा’ निकै राम्रो लाग्यो । मिसेलको बाल्यकालको मिहिन वर्णन, उनका पुर्खाहरूले भोगेको हिंसा र भेदभाव मर्मस्पर्शी छ । प्रथम महिला हुँदासम्मको उनको संघर्ष र अनुभूतिको रोचक कथा हो यो । तेस्रो मुलुकहरूमा यूएसएको समृद्धि अचम्मसँग ‘ग्लोरिफाई’ गरिएको छ । महिलावादी अमेरिकी लेखक रेवेका सोल्निटले लेखेको किताब ‘मेन एक्सप्लेन थिङ्स टु मी’ पढ्दा अमेरिकामा महिलामाथि हुने बलात्कार, हत्या र हिंसाको डरलाग्दो तथ्य पत्ता लाग्छ । महिलामाथि हुने अपराधको डाटा, विश्लेषण र विचारसहितको पुरुष मस्तिष्कलाई झकझक्याउने किताब हो यो । चिमामान्डा अदिचीका किताबजस्तै । अदिचीको एक दर्जन बेजोड कथाहरू संगृहीत ‘द थिङ अराउन्ड द नेक’ किताब पनि पढ्न भ्याएँ । बीपीका फिक्सन, ननफिक्सन मेरा प्रिय पुस्तक हुन् । यिनका समकालीन लेखकमध्ये यिनको भाषा बिछट्टै फरक र मिठासपूर्ण लाग्छ । सुधारिएको पनि होइन, कतैतिरको ठेट ग्रामीण पनि होइन । उनको आफ्नै पाराको, अनौपचारिक । यसपटक ‘नरेन्द्र दाइ’ पढ्दा फरक अनुभूति भयो । सिग्मन्ड फ्राएड धेरै हाबी भएजस्तो । उनका प्राय रचनामा महिला गृहिणी छन् । र, बारम्बार तिनको शरीर, बनावट र रूपको मात्रै कुरा हुन्छ । नरेन्द्र दाइमा पनि गौरी र अर्की पात्रका बारेमा यसरी नै वर्णन छ । मजा लागेन ।


‘कट्टेल सरको चोटपटक’, ‘अलिखित’ जस्ता उपन्यासका सर्जक ध्रुवचन्द्र गौतमका समग्र कथाहरूको ६५० पृष्ठको संग्रह पढ्न पाएको थिइनँ । गौतमको कथाकारिता मलाई जादुमयी लाग्यो । ढुंगा, हेम सुब्बाले पान खाए, रगताम्य, पहिलो प्रेमको सम्झनाजस्ता दर्जनौं कथा मलाई बेजोड लागे । पढिरहेको छु । अहिले हातमा भएको किताबचाहिँ दलाई लामाको ‘मेरो भूमि मेरा जनता’ हो । हिनुवा अचेवेको उपन्यास ‘एरो अफ गड’ पनि सँगसँगै पढ्दै छु ।


पुस्तकालयमा थुपारेका अधिकांश किताब पढ्न पाएको छैन । हरेक दिनजस्तो नयाँ किताब आएकै थिए । राम्रा फिल्म पनि आइरहेका छन् । अचेल संसारभरि गजबका सिरिज बनिरहेका छन् । किताब पढ्न, फिल्म हेर्न, लेख्न फुर्सद भएन भनेर गरेको गुनासाको एकमुष्ट क्षतिपूर्ति कोरोना क्वारेन्टाइनले दिएको छ । तर केही विशेष नपढी र नगरी समय फुत्तफुत्त भागिरहेको छ । मनमा डर छ– भाइरसको, रोगको, कामको, आर्थिक स्थितिको । ज्यान जोगाउनुको अर्को विकल्प केही छैन । तर आर्थिक संकट अर्को भाइरस हो । थिएटर बन्द छ । तलब आउने जागिर होइन, रंगकर्म । घरीघरी समाचार हेर्न मन लाग्छ ।


नयाँ दिल्ली– भारतले कोरोना भाइरस (कोभिड–१९) को संक्रमण बढ्दै गएपछि बिरामीको स्वास्थ्य परीक्षणका लागि प्रयोग गरिने डायग्नोस्टिक किट्सको निर्यातमा समेत रोक लगाएको छ । जबकि करिब दुई साताअघि नै भारत सरकारले अत्यावश्यक भेन्टिलेटर र स्यानिटाइजरको निर्यातमा पनि रोक लगाइसकेको छ ।

– सुरेशराज न्यौपाने, चैत २३, कान्तिपुर दैनिक


केही रोचक फिल्म हेर्न पाएँ । ‘आइरिस मेन’ अल पचिनो र रोबर्ट डी नेरो जस्ता पाका कलाकारहरूको बेजोड अभिनय भएको चलचित्र हो । हलिउडका मलाई मनपर्ने कलकारहरू मार्लोन ब्रान्डो, ज्याक निकल्सन र अल पचिनो हुन् । ब्रान्डो बितिगए । निकल्सन र अल पचिनोले यसपटक तृप्त बनाए मलाई । ‘वन्स अपन अ टाइम इन हलिउड’मा पनि अल पचिनोको अभिनय गजब छ । उनको नयाँ सिरिज ‘हन्टर’ हेर्न पाएँ । ८० वर्षको उमेरमा पनि लोभलाग्दो काम गरिरहेका छन् उनी । अमेरिकी नाजी हन्टरहरूको कथा भएको यो सिरिज गत फेब्रुअरी २१ मा अमेजनले रिलिज गरेको हो । सन् १९९८ मा बनेका अरू दुई चलचित्रले मलाई निकै आनन्द दिए । ज्याक निकल्सन र हेलेन हन्टको ‘एज गुड एज इट गेट्स’ अनि टम ह्याङ्स र मेघ रायनको ‘यु ह्याभ गट मेल’ सामान्य कथामाथिका बेजोड प्रस्तुति हुन् । यही फिल्मबाट ज्याकले तेस्रो ओस्कार अवार्ड पाएका थिए ।


रसियन पोर्नस्टार लोला टेलरले अनौठो घोषणा गरेकी छन् । ‘जुन डाक्टर या शोधकर्ताले कोरोना भाइरस नष्ट गर्ने भ्याक्सिन बनाउँछ म उसको ओछ्यानमा जान तयार छु’, टेलरले भनेकी छन् । उनका अनुसार यो भाइरसका कारण पोर्न इन्डस्ट्रीको ९० प्रतिशत काम बन्द भएको छ । सबै जना चिन्तित छन् ।

–चैत २३, अन्नपूर्ण पोस्ट्


अक्षय कुमार र करिना कपुरको झुर फिल्म ‘गुड न्युज’ हेरेँ । कमेडी जान्द्राको भनिएको यो फिल्ममा हाँस्ने ठाउँ थाहा पाइनँ । मर्दानी २ मा पुलिस अफिसर सिवानी सिवाजी रोयको भूमिकामा रानी मुखर्जीको कमब्याक राम्रो लाग्यो । सन्नीको भूमिकामा २५ वर्षे विशाल जेट्वाले दर्शकको जीउमा काँडा उमार्ने खालको अभिनय गरेका छन् । अर्को निकै गजबको लाग्यो, इन्डियन फिल्म ‘सर’ । तिलोत्तमा सोम र विवेक गोम्बर अभिनीत यो फिल्म झिनो कथामा निकै खिपेर बुनिएको छ । दर्शकलाई बाँधिराख्न भयानक घटना वा ठूलो दुःख नै चाहिँदैन भनेर यो फिल्मले प्रमाणित गर्छ ।


कोरोना भाइरसबाट संक्रमित प्राय बिरामीलाई श्वासप्रश्वासमा समस्या हुन्छ । वृद्ध मानिसहरू, हृदयरोग, मधुमेह, क्यान्सरजस्ता रोगका पीडितलाई भाइरसको संक्रमण चाँडो हुन्छ । कोरोना भाइरस मुख्यतया र्‍यालबाट सर्छ । संक्रमित व्यक्तिले खोक्दा वा हाछिउँ गर्दा नजिकै भएको व्यक्तिमा सर्न सक्छ । आजसम्म यस रोगको औषधी छैन । संक्रमित व्यक्तिबाट टाढा रहनु, बारम्बार साबुनपानीले हात धुनु वा सेनिटाइजर लगाउनु नै यसबाट बच्ने उपाय हो ।

–डब्लूएचओ वेबसाइट

अँ त, लकडाउनलाई सहर्ष स्विकारेर बीआर चोपडाको महाभारतको अन्तिम भाग (९२) को अन्तिम दृश्यतिर छु । बाणमा सुतेका भीष्मपितामह बोल्दै छन्, ‘म एक पराजित योद्धा पनि हुँ र एक पराजित नागरिक पनि । एक असल नागरिक र एक असल योद्धाले के गर्नु हुँदैन भन्ने कुरा मबाट सिक पुत्र । विदुरले मलाई पटकपटक भने । पटकपटक मेरो सामुन्ने आएर गिडगिडाए– हे पिताश्री हस्तिनापुरको सिंहासनतिर नहेर्नुस्, हस्तिनापुर राज्यतिर हेर्नुहोस् । किनभने यदि हस्तिनापुर नै रहेन भने सिंहासन पनि रहँदैन । तर, आफ्नो प्रतिज्ञामा अल्झिएको म हस्तिनापुरको सिंहासनमा विराजमान राजा धृतराष्ट्रमा आफ्नै पिताजीको प्रतिविम्ब देखिरहेँ । देशभन्दा ठूलो केही हुँदैन पुत्र । न पिता न पुत्र, न कुनै प्रतिज्ञा । मेरो प्रतिज्ञाले मलाई मेरो देशको हितभन्दा धेरै पर लग्यो । देशद्रोहको मार्गतिर लग्यो । बाणको ओछ्यानमा सुतिरहेको म एक देशद्रोही हुँ । हस्तिनापुरको विभाजनको कारण म हुँ । लाक्षागृहको उत्तरदायी म हुँ । द्रौपदीको वस्त्र हरण गर्ने हातहरू मेरै हुन् । मेरो शरीरमा लागेको हरेक घाउले मलाई भनिरहेको छ, यस देशलाई चिन । हे गंगापुत्र देवव्रत, आफ्नो यस माटोलाई चिन । आफ्नो पिताको छविका लागि तिमीले यस देशलाई छल गर्‍यौ । हे पुत्र, मेरो यो सेतो वस्त्रमा कहीँ न कहीँ मेरो अहम्को छाप लागेको छ । जसले पश्चात्तापको कुनै आँसु पुछ्न सक्दिनँ ।’


भीष्म भनिरहेकै छन्, ‘जबजब कोही देवव्रत देशको हित मार्ग रोक्न उभिन्छ, कोही न कोही अर्जुन बाणको ओछ्यानमा सुताउन आइपुग्छ । यही नै राजनीतिको मूल तत्त्व हो । देश राजाका लागि होइन, राजा देशका लागि हुनुपर्छ । र, त्यो नेता देशका लागि कहिल्यै शुभ हुँदैन जसले सामाजिक र आर्थिक उन्नतिको दोष अतीतलाई दिन्छ । अतीतले तिमीलाई निर्बल आर्थिक र सामाजिक ढाँचा दिएको छ भने त्यसलाई सुधार गर तर दोष नदेऊ । त्यसलाई बदल पुत्र । किनभने अतीत त त्यसै पनि वर्तमानको अगाडि उभिन सक्दैन । अतीत स्वस्थ हुन्थ्यो भने र उसमा देशलाई प्रगतिको मार्गतिर लाने शक्ति हुन्थ्यो भने परिवर्तन नै किन चाहिन्थ्यो ?’

प्रकाशित : चैत्र २४, २०७६ १२:१६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कश्‍मीरको एउटा शरणार्थी बालक

सन्दर्भ : विश्व र‌ंगमञ्‍च दिवस
घिमिरे युवराज

काठमाडौँ — ‘हामी कसैको सम्झनाका निम्ति र रुनका निम्ति, हाँस्नका निम्ति र केही चिन्तन गर्नका निम्ति, केही प्रयोग गर्न र सिक्नका निम्ति भेला हुन्छौँ ।’–साउथ अफ्रिकाकी नाट्य निर्देशक ब्रेट बेलीको सन् २०१४को विश्व रङ्गमञ्च दिवस सन्देशको एउटा अंश हो । 

सन् १९६२ देखि हरेक मार्च २७ लाई विश्व रङ्गमञ्च दिवसको रुपमा संसारभरी मनाइन्छ । यसको एउटा विशिष्ट इतिहास र विधि छ । दोस्रो विश्व युद्धलगत्तै र शीतयुद्धको प्रारम्भसँगै सन् १९४८ मा संसारका नाट्यकर्मीहरुलाई जोड्ने एउटा संस्था बन्यो–अन्तर्राष्टिय नाट्य संगठन (इन्टरनेसनल थिएटर इन्टिच्युट, युनेस्को) ।

दोस्रो विश्वयुद्ध सक्किने बित्तिकै सन् १९४५ मा पुर्वी र पश्चिमी युरोपलाई विभाजन गर्ने ‘आइरन कर्टन’को निर्माण गरियो । विभाजनको यो प्रतिकात्मक नाम थियो । खासमा आइरन कर्टन भनेको नाट्यशालाहरुमा प्रयोग गरिने एक किसिमको पर्दा हो । आइरन कर्टन पूर्व र पश्चिमबीचको एउटा अभौतिक विभाजन थियो । एउटा डरदाग्दो विभाजन जुन सन् १९९५ सम्म रह्यो ।

दोस्रो विश्वयुद्धले ल्याएको नैराश्यता र पीडा, क्रोध र घृणा, त्यसमाथि पूर्वी र पश्चिमी युरोपको विभाजनले विचलित लेखक, कलाकार, विद्वानहरु साँस्कृतिक अभियानको हुटहुटीमा थिए । यस्तो संकटको घडीमा नाट्यकर्मीहरुको भूमिका निर्माण गर्नलाई तत्कालीन युनेस्को निर्देशक जुलियन हुक्से र बेलायतका प्रसिद्ध नाटककार जेबी पेस्टलीले युनेस्कोमार्फत अन्तर्राष्ट्रिय नाट्य संगठन बनाउने पहल गरे । त्यतिखेर नाटककार पेस्टली पनि युनेस्कोको सदस्य थिए । यो संठगन बनाउनुको मूल उद्देश्य सहअस्तित्व र शान्तिका लागि कला, संस्कृति र शिक्षाको आदानप्रदान गर्ने भन्ने थियो । पेस्टली आफैं पनि युद्धबाट प्रताडित थिए । पहिलो विश्वयुद्धमा सैनिकका रुपमा फ्रान्सबाट लडेका उनी युद्धमा गम्भीर घाइते भएका थिए । र, धेरै समय सैनिक अस्पतालमा बसेर तंग्रेका थिए ।

यो नाट्य संस्था संसारभरी फैलियो । संसारका धेरै देश आइटीआईको सदस्य भए । सन् १९६२ देखि हरेक वर्ष आइटीआई वर्ल्डले संसारबाट एकजना नाट्यकर्मी छान्न थाल्यो । ती नाट्यकर्मीको विचारलाई विश्व रङ्गमञ्च दिवस सन्देशको रुपमा केन्द्रीय कार्यालयले आफ्ना सदस्य राष्ट्र्हरुलाई सम्प्रेषित गर्न थाल्यो । त्यसरी पठाइएको सन्देशलाई हरेक देश वा समुदायका रङ्गकर्मीहरुले आआफ्नो स्थानीय भाषामा अनुवाद गरेर मार्च २७ को दिन वाचन गर्ने चलन चल्यो ।

रङ्गमञ्च सन्देश वाचनसँगै नाटक मञ्चन, नाटक पठन, गोष्ठी, छलफल जस्ता कार्यक्रमहरु आयोजना गर्ने चलन चल्यो । अथवा सबै नाट्यकर्मी शुभचिन्तक, दर्शकहरु एकआपसको चिसोपन र ईष्यालाई त्यागेर एकै ठाउँमा भेला हुने एउटा ठूलो सद्भावको पर्व मानिन्छ अचेल यस दिनलाई । आइटीआईले हरेक वर्ष अप्रिल २९ मा अन्तर्राष्ट्र्यि नृत्य दिवस पनि मनाउँछ ।

हरेक वर्षका अन्तर्राष्ट्रिय रङ्गमञ्च दिवस आफैंमा विचारवान् र काव्यात्मक लाग्छन् । रङ्गमञ्च सन्देश संग्रहित पुस्तक नाट्यकर्मीहरुका बीच निकै प्रसिद्ध छन् । सुरुवाती वर्षदेखि आजसम्म संसार प्रसिद्ध नाटककार, निर्देशक, कलाकार, प्राविधिकहरुले दिएको विचार पढ्दा हरेक नाट्यकर्मी वा सर्जकलाई आफ्नो पेशाप्रति सम्मान, समाजप्रतिको कर्तव्यबोध र गौरव अनुभूति हुन्छ ।

पहिलो रङ्गमञ्च दिवसको सन्देश दिएका थिए फ्रान्सका प्रसिद्ध नाटक र फिल्मका कलाकार जोन कोक्तेले । उनले भनेका छन्–‘विरोधाभाषसँग खेल्नु रङ्गमञ्चको स्वभाव हो–समय बित्तै जाँदा इतिहास भत्किँदै जान्छ र दन्त्यकथाहरु स्थापित हुँदै आउँछन् । त्यसैले ती घटनाहरु मञ्चनमा मात्रै यथार्थ बन्छन् ।’

सन् १९६३ को रङ्गमञ्च सन्देश झन् रोचक छ । संसारलाई (डेथ अफ अ सेल्स म्यान, अल माइ सन्स, ब्रोकन ग्लास, अप फ्रम प्याराडाईज) जस्ता दर्जनौं नाटक दिएका अमेरिकन नाटककार आर्थर मिलरले सन्देशमा भनेका छन्– ‘बितेका वर्षहरुमा हामीमध्ये कतिजनाले समयसमयमा साँच्चैको विपत्ति वा विनासको डर सामना गर्‍यौं । र, सेक्सपियरले लेखेका संवादहरु कति शक्तिशाली मानेर दोहोर्याई तेहेर्याई पढ्यौँ । र, महसुस गर्यौ– गल्ती हामी बसेको ग्रहको हैन हाम्रै हो ।’ यस ग्रहमा बसेका आम मानव जाति आज त्यही महसुस गरिरहेका छौँ । ठूलो डरले बाँचिरहेका छौँ ।



रङ्गमञ्चको विशेषता भनेको यो अत्यन्तै चलायमान हुन्छ र यसका कर्ता अर्थात् कलाकारहरुले दर्शकहरुलाई सधैँ नयाँ विचारका लागि उद्वेलित गराइरहेका हुन्छन् । मानव जीवनको आधारशीला भनेकै यसको मुभमेन्ट अर्थात् गति हो । र, यो गति सामूहिक भावनासँग सम्बन्धित छ । कलाकारहरु, प्राविधिकहरु र दर्शकहरुको सामूहिकतासँगै केही घटित हुन्छ र मानिस जीवनबाट झन् प्रभावित हुन्छ । समग्रमा रङ्गमञ्चले बाँच्नको लागि उद्वेलित गर्छ । यति संसारमा खराब रंगमञ्च छ भने त्यो हो आजको पुँजीवादी ब्यवस्था । हामी बालकोनीबाट महंगा टिकट काटेर त्यो खराब रंगमञ्च हेर्न विवस छौँ । तर रंगमञ्चको पर्दा बन्द गर्न सक्दैनौँ ।
‍‍‍......

यतिखेर हामी सबै घरघरमा बन्दीजस्ता भएका छौं । विश्वकै मानव जाति कोरोना भाइरसको कारणले ठूलो संकटमा छ । विश्वका आधाभन्दा बढी मानिसहरु स्वतन्त्र भएर चल्न पाइरहेका छैनन् । यतिखेर सामूहिकताको महत्व र गतिशीलताको महत्व हामीलाई झन् खड्किएको छ । कोरोना भाइरसले मानिसको गतिशीलता र सामूहिकता माथि नै प्रहार गरेको छ ।

तपाईँ नाटक वा फिल्मको फ्यान नहुन सक्नु हुन्छ । तर, सामाजिक भेलाहरु, धार्मिक–साँस्कृतिक कार्यक्रमहरु, भोज वा उत्सवहरु कहीँ न कहीँ तपाईँ जानुहुन्छ । त्यहाँ रङ्गमञ्चको तत्व छ । रङ्गमञ्च मन पराउनु भनेको आजको आधुनिक नाट्यशालामा टिकट काटेर नाटक हेर्न जानुमात्रै हैन । यो एउटा अभ्यास हो आधुनिक सहरको । तर, ध्यान दिएर हेर्ने हो भने हरेक आधुनिक सहर वा ग्रामीण जीवनको गतिको आधारशीला हो रङ्गमञ्च । अनुमान गरौँ, हरेक समाजमा जुन किसिमका साँस्कृतिक रङ्गमञ्चको अभ्यास हुने गर्छ, त्यस्तो नहुँदा के हुन्छ ? काठमाडौमा इन्द्रजात्रा, घोडेजात्रा, गाइजात्रा, विभिन्न रथ यात्राहरु वा यहाँ र अरुतिर पनि उँधौली–उँभौली, लोसार, साकेला, धाननाच, धरम–करम, क्रिसमस, इद आदि नमनाईँदा समाजलाई के फरक पर्छ ? मानिसलाई के फरक पर्छ ? भोज, नाचगान वा उत्सव हामीलाई किन चाहिन्छ ?

किनभने मानिस गतिशील भएर मात्रै बाँच्न सक्छ । साँस्कृतिक रङ्गमञ्च सचेत मानिसको जीवन पद्धति भइसकेको छ । काम, मजदुरी वा जागिरले पनि मानिसलाई एकहदसम्म गतिशील बनाउँछ तर एउटा निश्चित समयपछि यो एउटा रुटिन बन्न जान्छ । जीवनलाई उत्साहपूर्ण बनाउन र विचारलाई उद्वेलित गर्न विज्ञान, कला र साहित्यका नयाँ प्रयोगहरुले हामीलाई उर्जा दिने गर्दछन् । आजको एकान्तमा पनि राम्रा पुस्तक, संगीत, फिल्म, चित्रकला तपाईको प्रिय मित्र हुनसक्छन् ।

हरेक युद्ध, रोग र महामारीपछिको समय नैराश्यपूर्ण हुन्छ । समाजलाई फेरि जीवन्त बनाउन कला, साहित्य र विज्ञानको ठूलो भूमिका छ । अथवा हरेक समाज आफ्नै किसिमको संघर्ष र चुनौतीबाट गुज्रिरहेको हुन्छ । मानिसमानिसबीचको सद्भावका लागि कला र साहित्यको भूमिका रहन्छ भन्ने हाम्रो विश्वास हो ।

यतिखेर हामी सानो परिबेशभित्र जीवनलाई चलायमान बनाउन खोजिरहेका छौँ । यस्तो बेलामा हामी सामूहिक रुपमा रङ्गमञ्च दिवस मनाउने अवस्थामा छैनौँ । तर, विज्ञान, साहित्य वा कलाले छोडेर गएका डोबहरुले हामीलाई कसरी सकारात्मकतातिर डोर्‍याउन सक्लान् ? तिनै सर्जक र तिनका विचारहरुलाई सम्झँदै यसपटक संसारले विश्व रङ्गमञ्च दिवस मनाउला । वा आइटीआई सेन्टरले सम्प्रेसित गरेको रङ्गमञ्च सन्देशलाई हरेक व्यक्तिले घरघरमा पढेर आफ्ना परिवार वा आफन्तलाई सुनाउलान् । सामाजिक सञ्जालमा छरिएला । यो त झन् फरक उत्सव होला ।

यसपटकको रंगमञ्‍च सन्देश आफैंमा ऐतिहासिक छ । दक्षिण एसियाली नाट्यकर्मीहरु सन्देशका लागि छानिनु अपवाद हो । भारतका प्रसिद्ध नाटककार गिरिश कर्नाड सन् २००२ मा र प्रसिद्ध नाट्य निर्देशक रामगोपाल बजाज सन् २०१८ मा रङ्गमञ्च सन्देशका लागि छानिएका थिए । यसपटक पाकिस्तानबाट पहिलोपटक नाटककार साहिद नदीम विश्व रंगमञ्‍च दिवस सन्देशका लागि छानिएका छन् ।

उनले आफ्नो सन्देशमा लेखेका छन्– ‘वर्तमान समयका चुनौतीहरुसँग हामीले रंगमञ्‍चलाई जोडिरहँदा हामीले र‌ंगमञ‍्‍‍चले दिनसक्ने गहिरो आध्यात्मिक अनुभूतिको सम्भवनाबाट आफूलाई वञ्चित गरिरहेका हुन्छौं । आजको विश्व जहाँ कट्टरता, घृणा र हिंसा बढिरहेको छ, हाम्रो ग्रह जलवायु परिवर्तनको विपत्तिमा झन् झन् फस्दैछ । यस्तो अवस्थामा हामीभित्र आध्यात्मिक शक्ति भर्नु छ । हामीले उदासिनता, शुस्तता, निराशा, लोभ र हामी बाँचिरहेको ग्रह वा विश्वप्रतिको उपेक्षाविरुद्ध लड्‍नु छ ।’

त्यसो त उनको सन्देशले अहिले हामीले बाँचिरहेको समयलाई सिधै सम्बोधन गरेको छ । तर, उनको जन्म, राजनीतिक परिवेश र उनले भोगेको जीवनलाई हेर्दा राजनीतिक रुपमा पनि उनका विचारले धेरै मानिसहरुको पीडा अभिव्यक्त गरेको महशुस हुन्छ ।
......

सन् १९४७ मा कश्मीरको सोपोर भन्ने ठाउँमा जन्मिका साहिद १ वर्षको उमेरमा शरणार्थी भए । सन् १९४८ मा कश्मीरमाथिको हस्तक्षेपलाई लिएर पाकिस्तान र भारतबीच द्वन्द्व भएपछि साहित उनका परिवारसहित नयाँ बनेको देश पाकिस्तान सारिए । उनको बसाई र सुरुवाती पढाई लाहोरमा भयो । उनले पन्जाब युनिर्भसिटीबाट मनोविज्ञानमा मास्टर्स् गरे । कलेजमा पढ्दादेखि नाटक लेख्न थालेका उनले पाकिस्तानको प्रसिद्ध नाट्य संस्था अजोकाको लागि नाटक लेख्न थाले । यस नाट्य संस्थाको स्थापना प्रसिद्ध पाकिस्तानी सामाजिक अभियन्ता मदीहा गौहरले गरेकी हुन् । यसले मूलत: राजनीतिक नाटकहरु मञ्‍चन गर्‍यो । बादल सरकारको जुलुस, बर्तोल ब्रेख्तको ककेसिय नचक सर्कल र अधिकांश साहिद नदीमका राजनीतिक नाटकहरु नै अजोकाका नाट्य प्रस्तुतिहरु चर्चित भए । पाकिस्तान सडक नाटकलाई सघनरुपमा अभ्यास गर्ने श्रेय पनि यही समूहलाई जान्छ । नेपालमा सर्वनाम थिएटरलाई जस्तै । नाटककै अभ्यसका क्रममा साहिद र मदीहा दोस्ती बढ्यो र विवाह गरे । तर, अहिले उनीहरु सँगै छैनन् । एक समय भने अजोका थिएटरले नै उनलाई नाटककारको रुपमा स्थापित गर्‍यो ।

सन् २००६ मा गुरुकुल आरोहणले काठमाडौ‌ंमा आयोजना गरेको इब्सन अर्न्तराष्ट्र्यि नाटक महोत्सवमा पाकिस्तानको प्रतिनिधित्व गर्दै अजोका थिएटर काठमाडौंमा आएको थियो । त्यतिखेर अजोकाले ईब्सनको नाटक 'इनिमी अफ दि पिपुल'लाई दुस्मन नाम दिएर उर्दु भाषामा मञ्चन गरेको थियो । अंग्रेजीबाट उर्दु अनुवादक थिए यिनै साहिद नदीम । नाटकको निर्देशन महीदाले गरेकी थिइन् । (त्यसबेला साहिद आएका थिएकी थिएनन् मैले पत्तो लाउन सकिन ।) इब्सनको यही नाटकलाई भारतमा हृत्विक बहरामपुरले देशद्रोही नाममा बंगालीमा मञ्चन गरेको थियो । देहरादुनको सैल्नत समूहले हिन्दीमा जनसत्रु बनाएर मञ्चन गरेको थियो ।

पाकिस्तानमा सैनिक शासन र एक धर्मको अतिवादका बीचमा साहिदको नाट्यकर्म फस्टाउन सजिलो थिएन । उनी ३ पटक जेल परे । केही वर्षका लागि उनी निर्वासित पनि भए । तर, उनको निरन्तर लेखन र नाट्यकर्ममा समर्पणले गर्दा आज उनका नाटक धेरै भाषमा अनुदित छन् । उनले ५० भन्दा बढी नाटक उर्दु र पन्जाबी भाषामा लेखेका छन् भने ब्रेख्तका धेरै नाटक उर्दुमा अनुवाद गरेका छन् । उनका नाटक संसारका धेरै देशमा मञ्चन भएका छन् । आज उनको कारणले पाकिस्तानको रङ्गमञ्च विश्वमा चर्चित छ ।

उनले नाट्य सन्देशमा लेखेका छन्– ‘दक्षिण एसियामा मञ्चलाई टेक्नुअघि भुईंलाई स्रष्टाले ढोग्ने चलन छ । यो एउटा आदिम परम्परा हो जहाँ आध्यात्म र संस्कृतिको मिलन हुन्छ । दर्शक र कलकारबीचको, भूत र भविष्यको त्यो परस्पर सम्बन्धलाई पुनर्स्थापित गर्नु पर्ने समय आइसकेको छ । नाट्यकर्म फेरि एकपटक एउटा पवित्र कार्य हुन सक्छ र कलाकारहरु आफूले निर्वाह गरेको चरित्रको अवतार बन्न सक्दछन् । रङ्गमञ्च तीर्थस्थल र तीर्थस्थल रङ्गमञ्च बन्न सक्ने सम्भावना छ ।’

कश्मीरको एउटा शरणार्थी बालक आज संसारले गौरव गर्ने नाटककार भएको छ । तर, उतिखेर उसले भोगेको नियति आज पनि लाखौँ बालकहरुले संसारका अनेकौँ ठाउँमा भोगिरहेका छन् । उनी शासकभित्रको अहं र तानाशाहलाई रङ्गमञ्चको अध्यात्मले जित्न चाहन्छन् ।

यो संकटको घडीमा हामी सबै मानवजातिले सामूहिक हित र भलाईका लागि सोच्नु छ ।

नेपाल पनि सन् २००२ मा आइटीआइ वर्ल्डको सदस्य भएको थियो । केही वर्षसम्म यसका अध्यक्ष अभि सुवेदी थिए । आइटीआइ नेपाल च्याप्टरबाट निकै काम भए । केही हलचल भएर उनले संस्था छोडे । अहिले नेपाल च्याप्टर केही गर्दै होला । मलाई जानकारी भएन । पाकिस्तानी रङ्गमञ्चलाई आइटीआईले यसरी पहिचान गर्न सक्नु हाम्रो लागि पनि निक्कै सकारात्मक कुरा हो ।

दक्षिण एसियामा आजको काठमाडौको नाट्यकर्मको पनि एउटा पहिचान छ । तर, विश्व रङ्गमञ्चसँग नेपाल नामको देश नै जोडिनका निम्ति हामी सबै रङ्गकर्मीहरुले सांगठनात्मक पहल गर्नै पर्ने स्थिति छ ।

नाटककार साहिद नदीमले विश्व रङ्गमञ्च दिवसमा दिएको सन्देश : तीर्थस्थलको रुपमा रङ्गमञ्च

अजोका थिएटरले मञ्‍चन गरेको सुफी कवि बुल्लेह शाहबारेको नाटकको मञ्‍चन सकिसके आफूसँग एकजना किशोरलाई साथमा लिएर आएका एक वृद्ध दर्शकले बुल्लेह शाहको भूमिका निर्वाह गरेका कलाकारको छेउमा गएर भने– ‘मेरो यो नाती विरामी छ । कृपया यसलाई छोएर आशिर्वाद दिनुहोस् ।’ ती कलाकार झस्किए र भने–‘हजुरबा, म बुल्लेह शाह हैन, एउटा सामान्य कालकार हुँ । मैले त बुल्लेह शाह भएर अभिनय मात्रै गरेको हुँ ।’ ती वृद्धले भने– ‘बाबु तिमी कलाकार हैनौं, बुल्लेह शाहको पुर्नजन्म हौ तिमी । उनको नयाँ अवतार ।’ अचानक हाम्रो माझ रंगमञ‍्‍च नयाँ परिभाषाको उदय भयो । एउटा कलाकारले कुनै चरित्र निर्वाह गर्नु भनेको त्यस कलाकारमा चरित्रको पुनर्जन्म हुनु हो ।

बुल्लेह शाहको जस्तै कथा हरेक समाज र संस्कृतिमा भेटिन्छन् । यस्ता कथाहरु नाट्यकर्मीहरु र अपरिचित तर उत्साहित दर्शकहरुलाई जोड्‍ने बलियो माध्यम हुन सक्छन् । कहिलेकाहीँ हामी आफ्नो नाट्य दर्शनले थिचिन्छौं । सामाजिक रुपमान्तरणका संवाहक हौं भन्ने ठानेर दर्शकको ठूलो जमातलाई त्यसै छोडिदिन्छौं । वर्तमान समयका चुनौतीहरुसँग हामीले रंगमञ्चलाई जोडिरहँदा हामीले र‌ंगमञ्‍चले दिन सक्‍ने गहिरो आध्यात्मिक अनुभूतिको सम्भवनाबाट आफूलाई वञ्चित गरिरहेका हुन्छौं । आजको विश्व जहाँ कट्टरता, घृणा र हिंसा बढिरहेको छ, हाम्रो ग्रह जलवायु परिवर्तनको विपत्तिमा झन् झन् फस्दैछ, यस्तो अवस्थामा हामीले हाम्रो आध्यात्मिक शक्तिलाई भर्नु छ । हामीले उदासिनता, शुस्तता, निराशा, लोभ र हामी बाँचिरहेको ग्रह, विश्वप्रतिको उपेक्षाविरुद्ध लड्‍नु छ । मानवजातिलाई त्यो गहिरो रसातलतिर धकेलिनबाट बचाउनका लागि, मानवजातिलाई उत्प्रेरित गर्न र उर्जाशील बनाउन रंगमञ्चको गरिमामय भूमिका छ । यसले रङ्गमञ्च वा नाटक मञ्चन गर्ने ठाउँहरुलाई पवित्र बनाउन सक्दछ ।

दक्षिण एसियामा मञ्चलाई टेक्नुअघि भुइँलाई स्रष्टाले ढोग्ने चलन छ । यो एउटा आदिम परम्परा हो जहाँ आध्यात्म र संस्कृतिको मिलन हुन्छ । दर्शक र कलकारबीचको, भूत र भविष्यको त्यो परस्पर सम्बन्धलाई पुनर्स्थापित गर्नु पर्ने समय आइसकेको छ । नाट्यकर्म फेरि एकपटक एउटा पवित्र कार्य हुनसक्छ र कलाकारहरु आफूले निर्वाह गरेको चरित्रको अवतार बन्न सक्दछन् । रङ्गमञ्च तीर्थस्थल र तीर्थस्थल रङ्गमञ्च बन्न सक्ने सम्भावना छ ।

प्रकाशित : चैत्र १४, २०७६ ०८:०२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×