महाव्याधिका सांस्कृतिक विषाणु- विविधा - कान्तिपुर समाचार

महाव्याधिका सांस्कृतिक विषाणु

अमेरिका लगायतका देशहरूमा एसियाली र चिनियाँ मूलका जस्ता देखिनेहरूलाई दुर्व्यवहार गर्ने अनेकन घटनाहरू भइरहेका छन्, जुन मुख्य रूपमा सांस्कृतिक पूर्वाग्रहका परिणाम हुन् ।
जनार्दन थापा

केही दिनअघि ‘नेपालविज्ञ’ मानिने भारतीय विद्वान सुकदेव मुनीले आफ्नो ट्विटर ह्यान्डलमार्फत एउटा मत राखे, ‘पश्चिमा संस्कृतिको हात मिलाउने अभिवादन परम्पराको तुलनामा पूर्वीय संस्कृतिको नमस्कारको सांस्कृतिक उच्चता बाहिर ल्याउनु कोभिड–१९ महाव्याधिको सकारात्मक पक्ष हो ।’ उनले अझ अघि बढेर ‘जङ्गली र अजब खाद्य परम्पराभन्दा शाकाहारी खाद्य परम्परा उँचो भएको’ भन्नसमेत भ्याएका छन् । 

दोस्रो उदाहरण आफूलाई चिकित्साशास्त्रको विद्यार्थी र संस्कृतिप्रति रुचि राख्ने व्यक्ति बताउने एक नेपालीले ट्विटर ह्यान्डलबाट विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको हवाला दिँदै ‘अहिलेसम्म शाकाहारी भोजन गर्ने कोही पनि कोभिड–१९ को सङ्क्रमित नभएको’ जानकारी प्रेषित गरिन् । सांस्कृतिक पूर्वाग्रहका यी दुई प्रतिनिधि विचारहरू मात्र हुन् । यस्ता भनाइ र बुझाइहरू सामाजिक सञ्जालहरूमा छताछुल्ल छन् । सार्वजनिक र अनौपचारिक बहसहरूमा पनि यस्ता खाले विचार प्रशस्त आइरहेका छन् । भलै यस्ता सबै कथन र धारणा कसैलाई हानि गर्ने वा होच्याउने सोचेर लेखिएका वा भनिएका होइनन् होलान् । तर यथार्थमा यस्ता विचार हामीभित्र चेतन र अवचेतन तहमा रहेका सांस्कृतिक पूर्वाग्रहसँग बलियो रूपमा सम्बन्धित हुन्छन् । प्रकोप विस्फोटनको यो अत्यन्त संवेदनशील अवस्थामा यस्ता विचार र सूचनाको सम्प्रेषणले भ्रम, घृणा र विभेद बढाई समस्या झन् बढाउन योगदान गरिरहेका छन् ।


भ्रम र घृणाको जननी पूर्वाग्रह

सामान्यतया भ्रमहरू ज्ञान र सूचनाको अभावका कारण जन्मन्छन् भन्ने मान्यता पाइन्छ । तर यो बुझाइ सतही देखिन्छ । धेरै खाले भ्रमहरू पूर्वाग्रहहरूका बाह्य उत्पादन हुन् भन्न सकिन्छ । माथिका दुई उदाहरणहरू पनि यसलाई पुष्टि गर्न काफी छन् । संस्कृतिसँग सम्बन्धित भ्रमहरूमा पूर्वाग्रहहरू झन् महत्त्वपूर्ण हुन्छन् । विगतमा पश्चिमा सिद्धान्तकारहरूले संस्कृतिहरूबीच तुलना गर्दै आफूहरूको संस्कृति सभ्यताको स्तरमा पुगिसकेको र आफू इतरका पूर्वीय लगायतका बाँकी संस्कृतिहरू जङ्गली अवस्था वा त्यसबाट एक खुड्किलो उक्लेर बर्बर अवस्थासम्म आइपुगेका छन् भन्ने डार्बिनवादी निष्कर्ष निकालेका थिए । तर यस लगत्तै अमेरिकी मानवशास्त्री फ्रान्ज बोआसले ‘सांस्कृतिक सापेक्षतावाद’को विचार अगाडि ल्याए, जसमा उनले असान्दर्भिक तुलनामा आधारित त्यस्ता निष्कर्षहरूको कडा आलोचना गर्दै त्यसलाई ‘एथ्नोसेन्ट्रिजम’ अर्थात् सांस्कृतिक पूर्वाग्रह भने ।


कुनै पनि संस्कृति वा त्यसका अवयवहरू जस्तै– खानपान, रहन–सहन, अभिवादन परम्पराहरूलाई त्यही संस्कृतिको ऐतिहासिकता र विशिष्टतामा बुझ्नुपर्छ भन्नु नै सांस्कृतिक सापेक्षतावादको सार हो । संस्कृतिहरूलाई दाँज्नु अवैज्ञानिक मात्र होइन, अमानवीय पनि हो, किनभने यसले उँच—नीचको भावना, असमझदारी, घृणा र द्वन्द्व बढाउन ठूलो योगदान गर्छ । इतिहासमा भएका धेरै नरसंहारहरू र युद्धहरू पनि यसका साक्षी छन् । अहिलेको महाव्याधिको सन्दर्भमा अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चार माध्यममा आएका घटनाहरूको फेहरिस्त हेर्दा घृणाको खेती निकै बढेको देखिन्छ । अमेरिका लगायतका देशहरूमा एसियाली र चिनियाँ मूलका जस्ता देखिनेहरूलाई दुर्व्यवहार गर्ने अनेकन घटनाहरू भइरहेका छन्, जुन मुख्य रूपमा सांस्कृतिक पूर्वाग्रहका परिणाम हुन् । अप्रिय र अपजसे काम भए पनि हामीकहाँ पनि यस्तो परिस्थिति उत्पन्न हुन नदिन हाम्रा सांस्कृतिक पूर्वाग्रहहरूलाई चिर्नुपर्ने टड्कारो आवश्यकता देखिएको छ ।


खाद्य संस्कृति र ‘घिन’

कोभिड–१९ को सङ्क्रमण प्रारम्भदेखि नै यसलाई चीनका मान्छेहरूको खानपान संस्कृतिसँग जोडेर हेरिएको छ । यो महामारीको उत्पत्तिका लागि चीनका मानिसहरूका खानपान अर्थात् विशेषगरी जङ्गली र ‘अस्वाभाविक’ जीवजन्तुहरू खानु जिम्मेवार छ भन्ने तर्क अहिले पनि बलियो छ । अझ उनीहरूलाई जथाभावी गरेको र खाएकोमा प्रकृतिले सजाय दिएको भन्नेसमेत धारणाहरू आएका छन् । यस्ता भाष्य (न्यारेटिभ) निर्माण गर्न सञ्चार माध्यम विशेषगरी सामाजिक सञ्जालको ठूलो भूमिका छ । निश्चय पनि हाम्रा खानपान र बानी–व्यवहारहरूले खास प्रकारका रोगहरू लाग्ने जोखिमलाई कम वा बढी गराउँछन् । तर यस सन्दर्भमा अरुका खानपानहरूप्रतिको नकारात्मक धारणाको स्रोत भनेको त्यही सांस्कृतिक पूर्वाग्रह नै हो । वास्तवमा अरूले खाने वस्तुप्रतिको हाम्रो ‘घिन’ प्राकृतिक नभएर सांस्कृतिक हो, अर्थात् सिकिएको हो । यसलाई बुझाउन मानवशास्त्री मेरी डग्लसले एउटा अत्यन्त सरल उदाहरण सुझाएकी छन् । जस्तो कि हाम्रो मुखमा रहेको र्‍याल मुखभित्र रहँदा वा त्यसलाई निल्दा हामीलाई कुनै घिन लाग्दैन । तर आफ्नै र्‍याल कुनै भाँडा (जस्तै चम्चा) मा बाहिर निकालेर हामीलाई फेरि निल्न भनियो भने हामी त्यसो गर्न सक्दैनौं वा घिन मान्छौं, भलै मुखभित्र रहेको र्‍याल र चम्चामा रहेको र्‍याल तात्त्विक रूपमा फरक छैनन् । यसबारे ‘आफैले थुकेको आफैले चाट्ने’ भन्ने उक्तिमा रहेको अन्तरनिहित विम्बले नै धेरै कुरा बोलेको छ ।


हाम्रा संस्कृतिहरूमा जीवजन्तु खाद्यस्रोतहरू मात्र नभएर धार्मिक परम्परा र संस्कारहरूसँग अभिन्न रूपमा जोडिएका छन् । फरक—फरक समूहले फरक—फरक जीवजन्तु र तिनका मासुलाई देवी–देवताका प्रसादका रूपमा समेत ग्रहण गर्छन् । फलस्वरूप केही मात्रामा एक—अर्काका खाद्य संस्कृति र बानी–व्यवहारहरूप्रति हामीभित्र पनि भेदभावपूर्ण सोचाइ र व्यवहार देखिन्छ । सोझो अर्थमा हाम्रा खानपान ‘असल’ वा सामान्य र अरूको ‘कमसल’ वा ‘असामान्य’ भन्ने सोचाइमा मूल रूपमा त्यही सिकाइएको घिनको मनोविज्ञानले काम गरिरहेको हुन्छ । अर्कोतर्फ विशेष खानपान संस्कृति वा हाम्रा खास बानीहरूले गर्दा अहिलेसम्म हामीलाई यो महाव्याधिले छुन नसकेको हो भन्ने धारणा पनि निकै प्रबल देखिएको छ । हाम्रो खानपानमा लसुन, बेसार आदि औषधीय गुणयुक्त मसला संलग्न भएकोले यो रोगको सङ्क्रमण नभएको हो भन्ने मतहरू निरन्तर सम्प्रेषण भइरहेका छन् ।


हामीसँग सांस्कृतिक सादृश्यता राख्ने छिमेकी राष्ट्र भारतमा गाईको गहुँतले कोरोना सङ्क्रमण निको पार्छ भन्ने धारणासमेत जोडतोडका रूपमा प्रचार गरिएको छ । निश्चय पनि यी हाम्रा भोजनका नियमित अङ्ग वा सांस्कृतिक महत्त्वका पदार्थहरूका रूपमा रहेका छन् र स्वास्थ्यका लागि उपयोगी पनि होलान् । तर त्यसैलाई टेकेर कोभिड–१९ जस्ता नवीन संक्रमणबाट यिनले बचाउँछन् भन्ने तहको निष्कर्षमा पुग्नु तथ्यको अतिरञ्जना हो । आफ्ना संस्कृतिप्रति हाम्रो भावनात्मक लगाव हुन्छ, तर कहिलेकाहीं त्यसमा आधारित विश्वास र अवधारणाहरू रोगको सन्दर्भमा खतरनाक पनि हुन् सक्छन् । वास्तवमा आफ्ना संस्कृतिप्रति लगाव र मोह हुनुमा कुनै समस्या छैन । यस सन्दर्भमा मानवशास्त्रले सांस्कृतिक विविधता जैविक विविधता जत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ भने मान्यता राख्छ । तर संस्कृतिलाई नै पूर्वाग्रह र भ्रमको स्रोत बनाइयो भने विशेषगरी स्वास्थ्यको सवालमा त्यसले निकै जोखिमपूर्ण अवस्था सिर्जना गर्छ । अझ यस्ता अवधारणा र भ्रम त्यतिबेला झन् खतरनाक हुन्छन्, जब यसले रोकथाम र उपचारमा लापरबाहीलाई प्रेरित गर्छन् । यो स्तरको ठूलो सङ्क्रमणप्रतिको हाम्रो सुस्त प्रतिक्रिया र ‘देखा जाएगा’ को मनोविज्ञान बलियो हुनुमा यस्ता सोचाइ र बुझाइहरू पनि जिम्मेवार छैनन् भन्न सकिन्न ।


भ्रम र घृणा विषाणुहरूका जनस्वास्थ्य जोखिमहरू

सङ्क्रामक रोगहरू र विशेषगरी यस्ता ठूला महामारीको बेला पूर्वाग्रह सिञ्चित भ्रम र घृणाको खेतीले धेरै नकारात्मक असरहरू पार्ने गर्छ । यसले अप्रत्यक्ष रूपमा सङ्गठित प्रयासहरूलाई कमजोर बनाउने मात्र नभई प्रत्यक्ष रूपमा नै महामारीको व्यवस्थापन प्रक्रियालाई जटिल बनाउने गर्छ । नेपालमा कतिपय रोगहरूसँग सम्बन्धित भ्रम र घृणा (स्टिगमा) ले त्यस रोगको निदान, रोकथाम र उपचार प्रक्रियालाई निकै जटिल बनाएको तथ्य जगजाहेर छ । उदाहरणका लागि कुष्ठरोग, टिबी, एचआईभी आदि स्वास्थ्य समस्याहरूसँग सम्बन्धित भ्रम र घृणाहरूले गर्दा बिरामीहरूले रोग लुकाउने र समयमा उपचार नखोज्नाले ठूलो जटिलता सिर्जना गरेको छ । मानसिक रोगहरूको निदान र उपचारमा पनि यसले निकै ठूलो चुनौती खडा गरेको छ । कोभिड– १९ को सङ्क्रमणको सन्दर्भमा यस्तो खतरा झन् बढी छ । यस सङ्क्रमणलाई जुन रूपमा हाम्रो समाजमा चित्रित गरिएको छ र अवधारणाहरू निर्माण गरिएको छ, यसले सङ्क्रमण भएको लुकाउने र नस्वीकार्ने प्रवृत्तिलाई बल पुर्‍याउँछ ।


यस्तो अवस्थामा सङ्क्रमणले भयावह रूप लिन सक्छ भन्ने सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ । सङ्क्रमणको शङ्कामा ‘आइसोलेसन’मा (छुट्टै–भिन्न) राखिएका व्यक्ति भागेको घटनाले पनि यस तथ्यलाई थप बल पुर्‍याउँछ । वास्तवमा यस्ता घटनाहरूलाई व्यवस्थापकीय कमजोरीसँग मात्र जोडेर बुझ्नु ठूलो गल्ती हुनसक्छ । डराउने, लुकाउने र छिछि–दुरदुर गर्ने प्रवृत्ति देखिए यसले सम्भावित सङ्क्रमण व्यवस्थापनमा निकै ठूलो चुनौती थप्न सक्छ । जैविक विषाणु कोभिड– १९ ले ल्याउने सङ्कटमा भ्रम र घृणाका विषाणुहरूले परिस्थितिलाई अझ जटिल बनाउने निश्चित छ । तसर्थ यो महाव्याधि सम्बन्धी भ्रम र घृणाहरूको सङ्क्रमणलाई पनि बेलैमा कम गर्दै जानसके यसले साघारमा आएको सम्भावित महासङ्क्रमणसँग लड्न धेरै ठूलो सहयोग गर्न सक्छ भन्ने कुरामा कुनै शङ्का नराखे हुन्छ ।


-थापा पृथ्वीनारायण क्याम्पस, पोखरामा (चिकित्सकीय) मानवशास्त्र अध्यापन गर्छन् ।

प्रकाशित : चैत्र ८, २०७६ ०९:२९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सडक दुर्घटनाको अर्थ–राजनीति

जनार्दन थापा

हरेक आविष्कारले विकास र विनाशसँगै बोकेर आएको हुन्छ– सर्त हामीले त्यसलाई कति विवेकपूर्ण रूपमा प्रयोग गर्छौं भन्ने हो । समाजशास्त्री अगबर्नका अनुसार कतिपय अवस्थामा हाम्रा विचार र व्यवहारको परिवर्तन प्रविधि वा भौतिक आविष्कारहरूको गतिमा पछाडि पर्छन्, जसलाई बुझाउन उनले ‘कल्चरल ल्याग’ (सांस्कृतिक विलम्ब) भन्ने अवधारणा प्रयोग गरेका थिए ।

उनका अनुसार यस्तो पछि पराई वा विलम्बले समाजमा विभिन्न समस्या ल्याउँछन् । जस्तो— हामी सडक र सवारी साधन प्रविधिको उपयोग गर्न त हतारिएका छौं, तर यससँग राम्ररी सामञ्जस्य कायम गर्न सकिरहेका छैनौं । यसको विवेकसम्मत विकास र प्रयोगका लागि चाहिने मानसिकता र व्यवहारमा आउनुपर्ने परिवर्तनका (जस्तै– ट्राफिक नियम पालना गर्ने) हिसाबले निकै पछि परेका छौं । एकातिर चुच्चे रेल, पानीजहाज र ठूला विमानस्थल जस्ता महत्त्वाकाङ्क्षी आयोजनाहरूबारे घम्साघम्सी बहस गरिरहेका छौं, अर्कोतिर बहुजनको सरोकार भएको सडक र सडक सुरक्षाको बेहालले हामीलाई गिज्याइरहेको विरोधाभासपूर्ण अवस्था छ ।

यस सन्दर्भमा नेपालमा सडक दुर्घटनाको बहसमा यसको सामाजिक–सांस्कृतिक पाटो त्यति धेरै खोतलिएको देखिन्न । बहसमा चालक तथा सडक प्रयोगकर्ताको लापरबाही, खराब सडक र सवारी साधन, ट्राफिक व्यवस्थापनको कमजोरी र भवितव्य जस्ता विषयलाई महत्त्व दिएको देखिन्छ । निश्चय पनि यी महत्त्वपूर्ण तर तात्कालिक कारणहरू मात्र हुन् । समस्याको दीर्घकालीन समाधानका लागि कारणको पनि कारण पहिचान गर्ने बहसको लेठो गर्न आवश्यक देखिन्छ ।

माथि उल्लेख गरिए अनुसार नै सडक एउटा निकै महत्त्वपूर्ण पूर्वाधार हो भन्ने कुरामा दुईमत हुन सक्दैन । तर हाम्रो यो हतारोको परिणामस्वरूप पर्यावरणीय र प्राविधिक हिसाबले खराब सडकहरूको निर्माण र असुरक्षित यातायात साधनको प्रयोग बढिरहेको छ । झन् स्थानीय सरकारको उदयपछि यस्ता सडक बन्ने क्रम ज्यामितीय रूपमा बढेको छ । स्थानीय तहको सिंहदरबारले केन्द्र सिंहदरबारकै कतिपय विरासतलाई निरन्तरता दिएको छ । स्थानीय पर्यावरण, आवश्यकता गुणस्तरको ख्याल नगरी निर्माण गरिएका यी सडकहरू गैरसामरिक धरापजस्ता बनेका छन् । पछिल्लो समय डोजर–टिपर धनी, जनप्रतिनिधिहरू र क्रसर व्यवसायीहरू सहितको एउटा नयाँ वर्गको उदय भएको छ । यो वर्गको उदयले पर्यावरण प्रणालीलाई मात्र होइन, सडक प्रयोग गर्ने मान्छेको जीवनलाई समेत अनिश्चित बनाएको छ । यी कतिसम्म शक्तिशाली र दुःसाहसी छन् भने यिनले गरेको पर्यावरणीय दोहन र अन्यायको विरोध गर्नेहरूलाई भौतिक आक्रमण र हत्या नै गर्न पछि पर्दैनन् । टिपर र डोजर विध्वंसका पर्याय बन्न पुगेका छन् ।

अर्कोतर्फ केन्द्र अन्तर्गत सञ्चालन भइरहेका र निर्माण भइरहेका सडकको अवस्था पनि निर्माण व्यवसायी, कर्मचारीतन्त्र र राजनीतिक शक्तिमा रहेकाहरू बीचको स्वार्थी गठजोडका कारण लामो समयसम्म दुरवस्थामा रहेको तथ्य कसैबाट लुकेको छैन । तसर्थ यी स्थानीय र केन्द्रीय स्तरमा झाङ्गिएका स्वार्थी–जालो (नेक्सस) लाई निस्तेज नगरी सडक दुर्घटनाको कहरलाई कम गर्न गाह्रो देखिन्छ । केही व्यवसायीलाई कालो सूचीमा राख्ने बाहेक देखिनेगरी यो जालो भत्काउने कुनै सार्थक प्रयास हुनसकेको देखिन्न ।

दुर्घटना भइसकेपछि गर्नुपर्ने अनुसन्धान र रोकथामको लागि गरिनुपर्ने नीतिगत, प्राविधिक र व्यावहारिक सुधारहरूको सन्दर्भमा पनि असमानता र विभेद रहेको देखिन्छ । हवाई दुर्घटना हुने बित्तिकै छानबिन र अनुसन्धान हुने तर सडकमा हुने दुर्घटना प्रहरीको मुचुल्कामा सीमित रहेको तथ्य जगजाहेर नै छ । एकपछि अर्को निरन्तर रूपमा भइरहेका कहालीलाग्दा दुर्घटनाहरूबारे राज्यका निकायहरूले देखाएको संवेदनहीनता उदेकलाग्दो र निर्मम छ । अराजक आन्दोलन नै गर्नुपर्ने र प्रधानमन्त्रीकै ध्यानाकर्षण भएमात्र सुनुवाइ हुने अवस्था विडम्बनापूर्ण हो । गरिएका अनुसन्धान पनि तत्कालको दबाबलाई थामथुम पार्ने जुक्तिजस्तो मात्र देखिएको छ ।

यसबाट राज्यबाट हुने गरेको विभेदपूर्ण व्यवहार स्पष्ट देख्न सकिन्छ । विभेदको अर्को पाटोको रूपमा सुरक्षा प्रविधिको प्रयोग सम्बन्धमा देखाइएको उदासीनता पनि चर्चायोग्य छ । विगत केही समययता सडक र अटोमोबाइल क्षेत्रमा सुरक्षा प्रविधिको निकै विकास भइसकेको छ । तर नेपालमा सार्वजनिक क्षेत्रका यातायात साधनहरूलाई सुरक्षित बनाउने प्रविधिहरूको प्रयोग अत्यन्त कमजोर अवस्थामा छ । दैनिक लाखौं सर्वसाधारणले प्रयोग गर्ने यातायातका साधनहरूमा यस्ता नवीन सुरक्षा प्रविधिको अनिवार्य प्रयोगबारे न्यूनतम मापदण्ड बनाउनसमेत नियामक निकायले ध्यान नदिनु पछौटेपन र गैरजिम्मेवारीपन हो । केन्द्रदेखि स्थानीय तहसम्मका शासकहरूका लागि अर्बौं मूल्यका विलासी सवारी साधन खरिद गर्न सक्षम राज्य संयन्त्रले सर्वसाधारणको यात्रा सुरक्षित गर्न स्रोत र साधनको अभावको रहेको तर्क दिन गैरजिम्मेवारी हो ।

दातामुखी प्राथमिकता
सडक दुर्घटना र यसबाट हुने मृत्यु र चोटपटक जनस्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो । तर नेपालमा यसलाई स्वास्थ्य क्षेत्रको समस्या वा जनस्वास्थ्यको विषयको रूपमा हेरिएको छैन । यसलाई यातायात सम्बन्धी समस्यामात्र नभएर स्वास्थ्य समस्याको रूपमा परिभाषित गर्नु आवश्यक छ । यसले सरोकारवालाहरू र आम जनमानसमा पनि सडक दुर्घटनाप्रतिको संवेदनशीलतालाई बढाउन सक्छ ।

सडक दुर्घटनामा प्रयोगकर्ताहरूका व्यवहार पनि जिम्मेवार हुने भएकाले यस्ता व्यवहारमा परिवर्तन गर्न पनि यसलाई स्वास्थ्यसँग जोडेर लग्नु आवश्यक छ । स्वास्थ्य क्षेत्रको पहुँच यातायात व्यवस्थासँग सम्बन्धित निकायहरू र संरचनाभन्दा निकै व्यापक रहेकोले चेतना विकास र व्यवहार परिवर्तनसँग सम्बन्धित कार्यक्रमहरूलाई जनस्वास्थ्य समस्याको रूपमा बढी प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सकिने प्रशस्त सम्भावना छ ।

नेपालमा एचआईभी/एड्सको तुलनामा सडक दुर्घटनाबाट हुने मृत्यु र क्षतिको अवस्था अझ गम्भीर छ । तर यसतर्फ सम्बन्धित निकायहरूबाट भइरहेको प्रयास हेर्ने हो भने एचआईभी/एड्सको तुलनामा निकै न्यून रहेको छ (एड्सलाई महत्त्व नदिनेचाहिँ भनिएको होइन) । यसको एउटा प्रमुख कारण दाताको प्राथमिकतामा आधारितमात्रै नीति र कार्यक्रमहरू बन्नु र आफ्ना आवश्यकता तथा समस्या पहिचान गर्न नसक्नु पनि हो । सडक सुरक्षाको क्षेत्रमा दाताको पनि प्राथमिकता नभएको र दान पनि खासै नआएकोले पनि यस्तो उदासीनता देखिएको हुनसक्छ । तर यसलाई हाम्रो आफ्नो प्राथमिकताको रूपमा पहिचान गरी जनस्वास्थ्य सवालकै रूपमा समेटेर लैजानु आवश्यक छ ।

दुर्घटना र सामाजिक असमानता
सडक दुर्घटनाको सामाजिक पाटोबारे नेपालमा खासै अध्ययन, अनुसन्धान भएका छैनन् । परिणामस्वरूप सडक सुरक्षा सम्बन्धी सरकारी नीति र कार्यक्रमहरूले यी पक्षहरूलाई समेट्नसकेको छैन । उदाहरणका लागि सरकारी निकायको एउटा मूल दस्तावेज– नेपाल सडक सुरक्षा कार्ययोजना (२०६९–७७ ) यस बारेमा बेखबर रहेको छ । तर अन्तर्राष्ट्रिय तहमा भएका अध्ययनहरूले व्यक्तिको सामाजिक हैसियत र दुर्घटनाबीच सम्बन्ध देखाएको छ । वञ्चितीकरणमा रहेका समूह र व्यक्तिहरू सडक दुर्घटनाबाट सुरक्षित रहने उपायहरू अवलम्बन गर्ने कुरामा पछि परेका हुन्छन् ।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको पछिल्लो प्रतिवेदन (ग्लोबल स्टाटस रिपोर्ट अन रोड सेफ्टी २०१८) अनुसार हरेक एक लाख जनसङ्ख्यामा उच्च आय भएका देशहरूमा सरदर ८.३ जना र नेपालजस्ता निम्न आय भएका देशमा सरदर २७.५ जनाको सडक दुर्घटनाबाट मृत्यु हुन्छ । यसरी विकसित र अल्पविकसित मुलुकहरूबीच मृत्यु अनुपातको फरक तीन गुणाभन्दा बढी देखिन्छ । यो तथ्याङ्कले पनि असमानता र सडक दुर्घटना बीचको सम्बन्धलाई थप बल पुर्‍याउँछ । निम्न आय समूहका देशहरूमा सडक दुर्घटनाका कारण हुने आर्थिक नोक्सानी ती देशको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको १ प्रतिशत हाराहारी रहेको अनुमान गरिएको छ । रोजगारी गुम्नु, अपाङ्गता हुनु, उपचारमा लाग्ने खर्च, परिवारका सदस्य हेरचाहमा संलग्न हुनुपर्ने जस्ता अवस्थाले गरिबी निम्त्याउने र बढाउने कुरामा ठूलो योगदान गर्छ । सडक दुर्घटनाबाट हुने प्रत्यक्ष वा देखिने आर्थिक नोक्सानीको तुलनामा यसको अप्रत्यक्ष सामाजिक र मनोवैज्ञानिक मूल्य आँकलन गर्न निकै कठिन छ । तसर्थ समाजमा रहेको असमानता र सडक दुर्घटनाबीच सम्बन्ध रहेको तथ्यलाई नजरअन्दाज गर्न मिल्दैन । यसकारण पनि अब बन्ने सडक सुरक्षानीति यस तथ्यबाट सुसूचित हुन आवश्यक छ ।

राज्यले केही पनि गरेकै छैन भन्नु पनि न्यायोचित नहोला । सडक सुरक्षाका लागि ‘मापसे’ र राजधानीमा टिपरलाई समय तोक्ने जस्ता प्रयासको प्रभावकारी कार्यान्वयनले उत्साहजनक परिणाम ल्याएको देखिन्छ । यसले इच्छाशक्ति भए गर्न सकिन्छ भन्ने सकारात्मक सन्देश दिएको छ । यो बहु–सरोकारवाला समस्या भएकोले सबै मिलेर समाधानको उपाय खोजी गर्नुपर्छ ।

प्रकाशित : माघ २५, २०७६ ०८:०५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×