महामारीको मनोसामाजिक पक्ष- विविधा - कान्तिपुर समाचार

महामारीको मनोसामाजिक पक्ष

कोरोनाका कारण अहिलेसम्म ज्यान गुमाएका करिब ३ प्रतिशतभन्दा निको भएका ९०–९५ प्रतिशत को तथ्यांक सर्वसाधारणको मानसिक सुधारका लागि बढी उपयोगी हुन्छ ।
अजय रिसाल

चीनबाट तीन महिनाअघि सुरु भएको कोरोना भाइरसले अहिले विश्वव्यापी रूप लिइसकेको छ । १२० भन्दा बढी देशका लगभग २ लाख मानिस यस भाइरसबाट प्रभावित छन् । त्यस्तै १० हजार बढीको ज्यान गइसकेको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनले यो कोरोना भाइरससँग जुध्न सारा विश्वलाई नै आह्वान गरिरहेको छ । यसै सन्दर्भमा कोरोना महामारीको मानसिक वा मनोवैज्ञानिक पक्षमा यो लेख केन्द्रित छ । 

तीव्र गतिमा फैलिएर विकसित कहलिएका देशहरूलाई समेत कोरोना भाइरसको नियन्त्रण गर्न हम्मेहम्मे पारिरहेको छ । कोरोना भाइरसले सर्वसाधारण मात्र नभई स्वास्थ्य र सामाजिक कार्यकर्तामा मनोवैज्ञानिक त्रास एवं आतंक सञ्चार गरिरहेको छ । बालबालिका, वृद्धवृद्धा, दीर्घरोगी, शारीरिक अनि मानसिक रूपमा कमजोर मानिस बढी मनोसामाजिक समस्याका सिकार बन्न सक्छन् ।


कोरोना संक्रमितलाई दया, करुणा, सहानुभूति होइन, समानुभूति चाहिन्छ । कोरोनालाई भयको विषय नबनाई अन्य सामान्य रोगसरह मान्ने वातावरण बनाउनु अत्यावश्यक छ ।पत्रपत्रिका र सामाजिक सञ्जालमा कोरोना भाइरस सम्बन्धी होहल्ला, भय मिश्रित र आतंकित बनाउने नकारात्मक पक्षमात्र प्रवाह गर्नुहुन्न । तथ्यपरक सकारात्मक ऊर्जा प्रदान गर्ने सामग्री सम्प्रेषण गर्नुपर्छ । यस रोगका कारण अहिलेसम्म ज्यान गुमाएका करिब ३ प्रतिशतभन्दा निको भएका ९०–९५ प्रतिशत को तथ्यांक सर्वसाधारणको मानसिक सुधारका लागि बढी उपयोगी हुन्छ । कोरोना संक्रमणबाट कसरी जोगिने भन्ने सामग्री बढी प्रचार–प्रसार गर्नुपर्छ ।


महामारीको समयमा पहिले ‘आफू जोगिने’ अनि अरुलाई ‘सहारा दिने’ हो । यसो गर्दा सहयोग लिने र दिने दुवै पक्षलाई फाइदा हुन्छ । संक्रमणले सबैभन्दा असर पुर्‍याउने स्वास्थ्यकर्मीलाई हो । विद्यालय, उद्योग–कलकारखाना, बजार, सार्वजनिक यातायात सबै बन्द हुनसक्लान्, तर अस्पताल–स्वास्थ्य केन्द्र २४ सै घन्टा खुला रहनुपर्छ । विद्यार्थी–शिक्षक, व्यापारी र अन्य पेसाकर्मी छुट्टीमा बस्न पाउलान्, तर महामारीको समयमा स्वास्थ्यकर्मीलाई छुट्टी कसरी दिने ? स्वास्थ्यकर्मी यस्तोमा बढी तनावमा हुन्छ । आफू बाँच्नेमात्र नभई अरुलाई बचाउने जिम्मेवारीमा स्वास्थ्यकर्मी हुन्छन् । स्वास्थ्यकर्मीको मनोसामाजिक स्वास्थ्य र तनाव व्यवस्थापनका लागि सबै पक्षले विचार गर्नु आवश्यक छ ।


स्वास्थ्यकर्मीले कोरोनाको महामारीको बेलामा आफ्ना आधारभूत आवश्यकता (भोजन, पानी र आवास ) परिपूर्ति गर्न झनै ध्यान पुर्‍याउनुपर्छ । आफू स्वस्थ रहेमात्र अरुको हेरचाह गर्न सकिने हो । पर्याप्त आराम, नियमित व्यायाममा ध्यान दिनुपर्छ । धूमपान, मद्यपान या लागूपदार्थ सेवन आदिले मानसिकमात्र नभई शारीरिक स्वास्थ्यमा प्रतिकूल प्रभाव पार्न सक्छ । आफ्नो पेसागत धर्मले गर्दा स्वास्थ्यकर्मी परिवार वा समाजबाट टाढा भइरहेका हुन्छन् । यस्तो बेला टेलिफोन, भाइवर वा अन्य सामाजिक सञ्जालहरूको प्रयोग गरी आफ्ना परिवार, आफन्तजन र साथीसँग नजिक रहने प्रयास स्वास्थ्यकर्मीले गर्नुपर्छ । यसैले तनाव व्यवस्थापनमा मद्दत गर्छ ।


मनोवैज्ञानिक प्राथमिक उपचारका लागि मानसिक स्वास्थ्यकर्मी हुनैपर्छ भन्ने छैन । महामारीका बेला तनावमा रहेका जोकोहीलाई स्वयंसेवक वा हेरचाह गर्ने मानिसले पनि मनोवैज्ञानिक ढाडस दिन सक्छन् । महामारीबाट प्रभावितहरूको वस्तुस्थिति, रहन–सहन, संस्कृति, भाषाभेष र उपलब्ध सहयोग–स्रोतको पहिचान गर्नुपर्छ । मनोवैज्ञानिक प्राथमिक उपचार प्रक्रियामा प्रभावित व्यक्तिको सुरक्षा र आत्मसम्मानमा ध्यान दिनुपर्छ । अनि प्रभावितलाई व्यावहारिक सहयोग, आधारभूत आवश्यकता (खाना, पानी, बासस्थान र सूचना प्रवाह) परिपूर्तिमा ध्यान पुर्‍याउनुपर्छ । प्रभावितले आफ्ना कुरा, कथाव्यथा सुनाउन चाहे शान्त भई सुनिदिनुपर्छ । आवश्यक सान्त्वना दिने अनि उपलब्ध साधनस्रोत, सहयोग र सेवाको बारेमा यथेष्ठ जानकारी दिनुपर्छ । त्यस्तै महामारीको कसरी र किन बढिरहेछ ? यसका निराकरणका लागि कसरी काम भइरहेछ भन्नेबारेमा प्रभावितलाई जानकारी दिनु उचित हुन्छ । सही सूचना दिनु मनोचिकित्सक उपचार हो ।


प्रभावितलाई उनीहरूको परिवारसँग सम्पर्कमा राख्नुपर्छ । प्रत्यक्ष रूपमा सम्भव नभए अप्रत्यक्ष रूपमा टेलिफोन वा सामाजिक सञ्जालका माध्यमबाट पनि परिवारसँग सम्पर्क गराउन सकिन्छ । प्रभावितका संक्रमणजन्य शारीरिक समस्याको उपचारको व्यवस्था सहज तरिकाले मिलाउनुपर्छ । त्यस्तै प्रभावितको आध्यात्म, विश्वास वा धर्मको ख्याल गर्नुपर्छ । प्रार्थना, जपतप, भजनकीर्तन आदि गर्न चाहनेहरूलाई उपयुक्त वातावरण मिलाइदिनु राम्रो हुन्छ ।


महामारीका बेलामा प्रभावितहरूले नै बुझ्ने भाषामा यथोचित जानकारी दिनुपर्छ । बालबालिकालाई खेलकुद, मनोरञ्जन आदि गर्ने अनि यथासम्भव आफ्ना अभिभावकहरूसँगै राख्ने वातावरण मिलाउनुपर्छ । अहिले कोरोना–संक्रमित वा संक्रमणको आशंका हुने बित्तिकै अलग्गै रहनुपर्ने अवस्था छ । यसरी परिवार या समाजबाट अलग्गै बसेकाले बहिष्कृत भएझैं मान्नुहुन्न । प्रभावितलाई सकेसम्म सामाजिक सञ्जालबाटै भए पनि सम्पर्कमा राखिरहने प्रयास गर्नुपर्छ । यस्तै फैलन नदिन सरसफाइमा ध्यान दिनुपर्छ । हाम्रो संस्कृति ‘नमस्ते’को अझै प्रचार गर्नुपर्छ । शारीरिक संक्रमणलाई त ढिलो–चाँडो जितिनै हाल्छौं, मानसिक सबलतालाई पनि खलबलिन नदिऔं ।


-रिसाल धुलिखेल अस्पतालका मानसिक रोग विशेषज्ञ हुन् ।

प्रकाशित : चैत्र ८, २०७६ ०९:१९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

टार्न सकिन्छ आत्महत्या

अजय रिसाल

त्रिशूलीमा सामूहिक पारिवारिक आत्महत्याको त्यो भयावह तस्बिर अझै मेटिन सकेको छैन, मेरो मनमस्तिष्कबाट । दुई कलिला नानीहरूसहित नदीमा फाल हाल्न ती दम्पतीलाई केले विवश गरायो होला ?


तथ्यांकगत रूपमा विश्वव्यापी रूपमै बढ्दै गएको छ आत्महत्या । नेपालमा पनि उकालिइरहेकै छ । नेपाल प्रहरीको रेकर्डले देखाउँछ, एक दशकयता करिब दोब्बर नै भएको छ, आत्महत्या–दर नेपालमा । सरदर प्रतिदिन ८ बाट १६ पुगेको छ, आत्महत्याको संख्या–गणना । किशोर–युवावर्ग (१५–२९ उमेरसमूह) मा अझै बढी छ यो । माथि उल्लेख भएझैं सामूहिक आत्महत्याको यथार्थ विवरण उपलब्ध नभए पनि यस्ता घटना दुर्लभ भने छैनन्, नेपाली समाजमा । पोहोर चितवनमा अनि परार काभ्रेका दुई ठाउँमै परिवारका सबै जनाले एकैसाथ आत्महत्या गरेको समाचार आएको थियो ।

विश्वइतिहास हेर्दा पनि, धार्मिक–साम्प्रदायिक अनुबन्धनमा परेर अथवा ‘समुन्नत भविष्य’ अनि ‘आदर्श संसार’ या ‘मुक्ति’ को कामना गरी या अन्धविश्वासको चपेटामा परेर सामूहिक रूपमै मृत्युवरण गरेका कैयौं सन्दर्भ पाइन्छन् । हाम्रै संस्कृति–परम्परामा देखिएका सतीप्रथा, जोहर, संन्यास–मरण या मोक्षमार्ग आदि पनि सामूहिक आत्महत्याकै प्रकार रहेकामा अन्यथा छैन । त्यस्तै, राजनीतिक कारणले आत्मघाती विस्फोट गराउने या सामूहिक आत्मदाह गर्ने जस्ता उदाहरण पनि यदाकदा देख्न–सुन्न पाइन्छन् । तत्कालीन शासनसत्ताको विरोधमा सामाजिक–सांस्कृतिक सुधारको माग राखेर संघर्षरत महिलाहरूले योगमायाको नेतृत्वमा अरुण नदीमा फाल हाली आत्महत्या गरेको इतिहास पनि हाम्रो नै हो । तर सुरुमा उल्लेख गरिए जस्तो हृदयविदारक समाचार भने त्यस्तो सामूहिक आत्महत्या हुँदै होइन ।

आर्थिक दुरवस्था, व्यापारमा घाटा, तीव्र महत्त्वाकांक्षा, अरूको देखासिकी गर्ने प्रवृत्ति, धैर्यमा कमी, स्वास्थ्य समस्या अनि पारिवारिक सम्बन्धहरूमा आउने उतार–चढाव आदि कारणले पारिवारिक आत्महत्या बढ्दै गएको छ । त्रिशूली प्रकरणमा अत्यधिक ऋणभारको डरले थिचिएपछि त्यो परिवार आत्महत्या जस्तो दुरूह निर्णय लिन बाध्य भएको प्रतीत हुन्छ । हुन पनि, विश्व स्वास्थ्य संगठनले जनाएझैं, आत्महत्याको ७८ प्रतिशत कारण आर्थिक नै हुने गर्छ । त्यस्तै, डिप्रेसनजस्ता मानसिक रोग अनि व्यक्तित्वजन्य समस्या पनि आत्महत्याका कारक मानिएका छन् ।

आत्महत्या गर्ने प्रवृत्ति संक्रामक नै पनि हुन सक्छ । सामूहिक आत्महत्यामा यही संक्रामकता नै प्रमुख माध्यम हुन सक्ने अनुमान छ । प्रत्यक्ष या अप्रत्यक्ष रूपमा, अनि सामाजिक या व्यक्तिगत सामीप्य वा सम्बन्धहरूका कारण आत्महत्या गर्ने विचार, इच्छा या प्रवृत्ति एक व्यक्तिबाट अर्कोमा सर्न सक्छ । वाइफाई, स्मार्टफोन अनि सामाजिक सञ्जालको व्यापकता रहेको आजको समाजमा यसलाई गम्भीर बहसको विषय बनाइनुपर्छ । किशोर वर्गमा झनै भयावह रूपमा फैलन सक्छ, यो प्रवृत्ति ।

एकअर्काको नक्कल गर्ने प्रवृत्ति, अझ ठूलाबडाको अनुकरण गर्ने चलनले पनि सामूहिक आत्महत्यामा बढोत्तरी ल्याउन सक्छ । हारेका योद्धाहरूले सामूहिक आत्महत्या गर्ने गरेको इतिहासमा पढिएको पनि हो । त्यस्तै, राजनीतिक नेता या सिनेकर्मीहरू जस्ता प्रसिद्ध व्यक्तिको आत्महत्याको खबरले अन्य व्यक्तिलाई पनि त्यसतर्फ प्रवृत्त गराउन सक्ने अध्ययनहरूले औंल्याएका छन् । व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा समूहगत स्वार्थ हावी भएको अवस्थामा या एकै किसिमका चिन्ता या तनावले ग्रस्त समूह (प्रायशः परिवारका सदस्यहरू) एकैसाथ मर्न तम्सिन सक्ने तथ्य पनि मनोवैज्ञानिकहरूले औंल्याएका छन् । माथिको पारिवारिक आत्महत्याको प्रसंगमा यही कारकले काम गरेको हुनसक्छ । यस्ता घटनाहरू दोहोरिन नदिन के गर्नुपर्ला त ?

आत्महत्याबारे कुरै गर्न नहुने या त्यसलाई लुकाउनैपर्ने गलत धारणा समाजमा व्याप्त छ, जुन गलत हो । अतः आत्महत्याको सम्भावना भएका व्यक्ति या समूहको पहिचान गरेर तिनलाई आफ्ना भावना या तनावजन्य परिस्थितिबारे खुलासा गर्न सक्ने वातावरण बनाइदिनुपर्छ । आत्महत्याको प्रयास असफल भएर अस्पतालमा ल्याइएका व्यक्तिहरूलाई मनोविमर्श या आवश्यक निदानजन्य क्रियाकलापमा समावेश गराउनुपर्छ । स्कुलकलेजमा मानसिक स्वास्थ्य अनि आत्महत्याबारे सुसूचित गराउने कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ ।

हाम्रा सामाजिक एवं सांस्कृतिक विधि–व्यवहार आदिले पनि आत्महत्या न्यूनीकरण गराउन सक्छन् । प्रौढावस्था या वयस्क समूहहरूसँग अनुभव आदानप्रदान गर्ने–गराउने अनि श्रीमद्भगवद्गीता जस्ता आध्यात्मिक स्रोत–सन्दर्भहरूको अध्ययन–सत्संग आदिका माध्यमले तनाव व्यवस्थापन गराई आत्महत्या न्यूनीकरणमा मद्दत पुर्‍याउन सकिन्छ ।

आत्महत्या संक्रामक हुनसक्ने तथ्यलाई बेवास्ता गर्न सकिन्न । गरिबी, असमानता, आर्थिक दुरवस्था जस्ता आत्महत्याका सामाजिक कारकहरूको निराकरण गर्न त दृढ राजनीतिक इच्छाशक्तिकै आवश्यकता पर्छ ।

रिसाल धुलिखेल अस्पतालका मानसिक रोग विशेषज्ञ हुन् ।

प्रकाशित : माघ १०, २०७६ ०८:२३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×