बाइसौं शताब्दीका महिलाहरू !- विविधा - कान्तिपुर समाचार

बाइसौं शताब्दीका महिलाहरू !

महिलाको क्षमतामा प्रश्नचिन्ह लगाएर कुनै पुरुष सफल भइरहन सक्दैन । लैङ्गिक समानताको चेतना नभएको पुरुष जतिसुकै क्षमतावान भए पनि सफलताको शिखरमा टिकिरहन सक्दैन ।
माधवी भट्ट

बिसौँ शताब्दीमा पुरुषत्व वा पुरुष गुणहरूले विश्वलाई नराम्ररी हल्लायो । सफलता हात पार्न पुरुष नै भएर जन्मनुपर्थ्यो । जैविक रूपमा फरक अर्थात् नारी भएर जन्मेकाहरूले पनि अघि बढ्न पुरुषकै गुण ल्याउनुपर्ने अवस्था थियो । एक्काइसौँ शताब्दीको एक चौथाइ समय व्यतीत हुनलाग्दा सम्भवतः पितृसत्ताबाट निर्देशित समाजको अन्त्यमा हिँडिरहेका छौँ, हामी ।

आशा गर्न सकिन्छ, २२ औं शताब्दी विलकुलै फरक हुनेछ । महिलाहरूको शताब्दी बन्नेछ, त्यो । किनकि हामीले विश्व परिवेशमा र हाम्रो आफ्नै समाजमा पुरुषहरूको ‘होल्ड’ गुमिरहेको पाएका छौं । पुरुषजन्य गुणहरूले मात्र सफलता चुम्न नसकिने अवस्था देखेका छौँ । अमेरिकी पत्रकार हाना रोजिनको सन् २०१४ मा प्रकाशित पुस्तक ‘दि एन्ड अफ मेन : एन्ड द राइज अफ वोमेन’ मा दाबी गरेजस्तै महिलाहरूको निम्ति उदाउँदो समय छ, अहिले ।


महाशक्ति राष्ट्र अमेरिकामा सभामुख न्यान्सी पलोसीले शक्तिशाली राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पलाई थर्काइरहेकी छन् । त्यसो त यसअघि नै पुरुषहरूलाई उछिनेर हिलारी क्लिन्टन विश्वको अगुवाइ गर्न तम्सिएकी थिइन् । कुनै समयको साम्राज्यवादी बेलायतले कठोर महिला नेताहरूको शासन अनुभव गरिसकेको छ । आधुनिक विज्ञानको जननी मानिने जर्मनीमा ‘आइरन लेडी’ एन्जेला मर्केलले तेस्रोपटक शासन गरिरहेकी छन् । दक्षिण एसिया त महिलाहरू नेतृत्वमा स्थापित हुने उर्वर ठाउँ नै मानिन्छ । पिता र पतिको विरासत धान्ने क्रममा नै किन नहोस्, यस भूमिमा दर्जनौँ महिलाहरूले राष्ट्र प्रमुख र सरकार प्रमुख भएर मुलुक हाँकिसकेका छन् । महिलाको राजनीतिक सहभागितामा नेपालको स्थान पनि उत्तिकै उच्च छ । कुनै समय नेता पत्नी र दुई छोरीकी समर्पणवादी आमाको परिचयमा सीमित विद्या भण्डारी ‘सेरेमोनियल’ नै सही राष्ट्र प्रमुख बनेकी छिन् । खासमा संविधानले प्रदान गरेको ‘पोटेन्सियल’ शक्तिभन्दा राष्ट्रपति भण्डारीले प्रयोग गरिरहेको ‘एक्चुयल’ शक्ति सघन देखिएको छ ।


पूर्व लडाकु ओन्सरी घर्ती मगरले संसदको पहिलो महिला सभामुख बनेर इतिहास रचिसकेकी छन् । पहिलो महिला प्रधान न्यायाधीश सुशीला कार्कीको कार्यकाल अदम्य साहसले भरिएको थियो । जुन इतिहासमा मानक बनेर अङ्कित हुनेछ । हो, केही थान महिला शक्ति र पदमा पुग्दा महिलाको समग्र विकासमा के कस्तो प्रभाव पर्‍यो भन्ने अनुसन्धान र अध्ययन बाँकी नै छ । महिला नेतृत्वको नयाँ परिचय र प्राप्त उपलब्धिले नेपाललाई पनि अब पितृसत्ताको घेराबाट बाहिर निकाल्ने सङ्केत गरेको छ । बरु ढल्दै गरेको पितृसत्तालाई पुरातन सोचबाट हेर्ने र गाली गर्ने सोचमा भने परिवर्तन जरुरी छ ।


हाम्रा नेता को हुन् भन्ने बारेमा नेपाली समाजमा पुरातनवादी र एकाङ्की सोच हावी छ । हामीले नेताको परिभाषाभित्र राजनीतिक क्षेत्रका उदाउँदा व्यक्तिलाई मात्र राख्ने गरेका छौँ । विकसित देशमा नेता राजनीतिक क्षेत्रबाट मात्र चुनिने होइनन् भन्ने मान्यता स्थापित भइसकेको छ । नेता राजनीति लगायत समाजका विभिन्न क्षेत्रबाट छानिन्छन्, जसले समाज परिवर्तन र रूपान्तरणलाई सार्थक योगदान पुर्‍याएको छ । अहिले राजनीतिमा जस्तै प्रशासनिक संयन्त्र, प्राज्ञिक संस्था र व्यापार–व्यवसायमा पनि विश्वभरि नै महिलाहरूको उपस्थिति बाक्लिँदैछ । युरोप र अमेरिका लगायत विकसित देशहरूमा विद्यालय तथा कलेज ग्राजुएसन गर्ने पुरुषको भन्दा महिलाको संख्या बढी हुँदै गएको छ । नेपालमा पनि शैक्षिक संस्थाहरूमा महिलाको संख्यात्मक र गुणात्मक उपस्थितिले पुरुषलाई कडा टक्कर दिइरहेको छ । निजी र सार्वजनिक दुवैमा महिला रोजगारीको अवस्था पनि बढ्दै गएको छ । यसरी द्रुतगतिमा भइरहेको महिलाहरूको क्षमता अभिवृद्धि र गुणात्मक सुधारले २२ औं शताब्दी महिलाको शताब्दी बन्नेछ भन्न सकिन्छ ।


विश्वमा भइरहेको विज्ञान र प्रविधिको चमत्कार, सूचना र सञ्चारको क्षेत्रमा भइरहेको अभूतपूर्व क्रान्ति र विकासोन्मुख देशमा समेत तीव्र रूपमा भइरहेको सांस्कृतिक–सामाजिक रूपान्तरणलाई आधार मान्ने हो भने आगामी भविष्य महिलाको निम्ति अझ बढी अनुकूल बन्दै गएको देखिन्छ । विगतमा अनिवार्य मासिक चक्र र अनियन्त्रित गर्भधारणका कारण महिलालाई कमजोर बनाएको थियो । स्थायी र अस्थायी परिवार नियोजनका साधनहरूको सहज पहुँचले सन्तान महिलाको इच्छामा निर्भर गराइदिएको धेरै भइसकेको छ । महिलालाई जैविक रूपमा नै कमजोर भनी बलको काम गर्न नसक्ने ठानिएको थियो । विश्व परिवेशमा आविष्कार भएका नयाँ नयाँ उपकरणहरूले मानव जीवनमा बलको प्रयोग कम हुँदै गएकाले महिलाहरूको पुरुषमाथिको परनिर्भरतामा ह्वात्तै कमी आएको छ । युरोप र अमेरिकाजस्ता उत्तरऔद्योगिक युगमा रमाइरहेका देशमा मात्र होइन, नेपालजस्तो औद्योगीकरण उन्मुख देशमा पनि सन्तानको लालन–पालन र समग्र केयरिङमा बाबुको संलग्नता अनिवार्यजस्तै भएको छ । यसले घरभित्र र बाहिरको काम महिला र पुरुष दुवैमा विभाजित भई लैङ्गिक समानता र सन्तुलन कायम गर्न मद्दत गरेको छ । सम्भवतः अब महिलालाई कम आँकेर वा महिलाको क्षमतामा प्रश्नचिन्ह लगाएर कुनै पुरुष सफल भइरहन सक्दैन । लैङ्गिक समानताको चेतना नभएको पुरुष जतिसुकै क्षमतावान भए पनि सफलताको शिखरमा टिकिरहन सक्दैन ।


लैङ्गिक समानताको यो उचाइ प्राप्त गर्न विभिन्न समयमा भएका महिलावादी आन्दोलनको मुख्य भूमिका छ । पश्चिमा जगतमा उन्नाइसौँ र बिसौँ शताब्दीको प्रारम्भमा महिलावादको पहिलो लहर चल्यो । जसले महिलाको मताधिकार लगायतका राजनीतिक अधिकार स्थापित गरायो । सन् १९६० देखि सन् १९७० सम्म चलेको महिलावादको दोस्रो लहरले महिलाको समान कानुनी, सामाजिक र पेसागत अधिकारको वकालत गर्‍यो । अमेरिकी लेखक बेटी फ्रिडानले सन् १९६३ मा लेखेको पुस्तक ‘दि फेमिनिन मिस्टिक’ नै महिलावादको दोस्रो लहरको आधारशिला मानिन्छ । सन् १९५० को दशकसम्म अमेरिकामा विवाह घरपरिवार र मातृत्वले महिलालाई सन्तुष्टि दिलाउँछ र पूर्णता प्रदान गर्छ भन्ने मान्यता थियो । फ्रिडानको पुस्तकले भौतिक सम्पन्नता प्राप्त गृहिणी महिलाहरूको चरम बेखुसीलाई उजागर गर्‍यो ।


सन् १९९० मा चलेको तेस्रो लहरले महिलावादको दोस्रो लहरको आलोचना गर्दै त्यसलाई निरन्तरता पनि दियो । महिलावादको दोस्रो लहरले मध्यमवर्गीय गोरा जातिका महिलाको दृष्टिकोणलाई मात्र मुखरित गरेको आरोप लगाउँदै यसले नयाँ आयाम थपेको छ । सन् १९९१ मा भएको यौन दुर्व्यवहारको प्रतिकारसँगै महिलावादको तेस्रो लहर फैलिएको देखिन्छ । सम्भवतः यतिबेला विश्वमा महिलावादको चौथो लहर फैलिरहेको छ, जसको इपिसेन्टर बनेका छन्, तेस्रो विश्वका गरिब र अविकसित राष्ट्रहरू । ऐतिहासिक रूपमा आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक उत्पीडन भोगेका महिलाहरूलाई ग्लोबलाइजेसन र प्रविधि तथा सामाजिक सञ्जालको क्रान्तिले जागरुक बनाइदिएको छ । लैङ्गिक मुद्दामा केन्द्रित अनलाइन मुभमेन्ट, मी टू अभियान आदिलाई उदाहरण मान्न सकिन्छ । इन्टरनेट प्रविधि र सामाजिक सञ्जालको उपस्थितिले महिलाहरूको आवाज बुलन्द पार्न निकै ठूलो मद्दत पुगेको छ । यति हुँदाहुँदै पनि महिलावादको सैद्धान्तिक र व्यावहारिक पक्ष दुवै विवाद र आलोचनारहित छैन । र कानुनी अधिकार जति स्पष्ट थियो, सामाजिक–सांस्कृतिक अधिकार त्यति नै अस्पष्ट र जटिल देखिएको छ ।


सकारात्मक सोचले विश्लेषण गर्‍यौं भने समाज रूपान्तरण भएका सयौँ उदाहरण हाम्रै घरपरिवारभित्र र समाजमा देख्नेछौं । अनि देखिरहेका छौं, राजनीतिमा र कार्यक्षेत्रमा । नेपालका विद्यालयमा छात्राहरूको संख्यात्मक उपस्थितिमात्र बाक्लिँदै गएको छैन, गुणस्तरमा पनि लामो ‘जम्प’ गरेका छन् । त्यसले प्रस्ट पार्छ, अबका किशोरीहरू घरपरिवार र मातृत्वमा सीमित हुनका निम्ति हुर्किरहेका छैनन् । उनीहरू सपना सजाउँदै अघि बढिरहेका छन् । विवाह संस्था र यसको पद्धतिमा परिवर्तन आएको देखिन्छ । दुई दशक अघिसम्म सामान्यजस्तो लाग्ने केटा हेर्न आउँदा ‘मेकअप’ र राम्रो पहिरनमा सजिएर बस्ने उपक्रम करिब–करिब सकिएको छ ।

विवाहमा केटीको पनि निर्णायक भूमिका देखिनुलाई परिवर्तन मान्नुपर्ने हुन्छ । अविवाहित रहने बढ्दो प्रचलन, ढिलो विवाह र एक सन्तानमा सीमित रहने प्रवृत्ति तथा प्रौढ अवस्थामा बढ्दै गएको सम्बन्धविच्छेदको कारण महिलामा बढ्दो आत्मविश्वास नै हो । विगतमा छोरा नजन्माउने महिलाको भविष्य अन्धकार नै मानिन्थ्यो । अहिले एउटैमात्र छोरी भए पनि उसको अंश र वंशमाथि कसैले प्रश्न गर्दैन/गर्न सक्दैन । कानुनी सुधार र सामाजिक रूपान्तरणको परिणाम हो यो । सन् १९९० को सुरुतिर विवाह गरेका जोडीहरू यतिबेला वैवाहिक र उमेरका हिसाबले प्रौढ अवस्थामा ढल्किरहेका छन् । त्यही पुस्ताका महिलामा परिचय र अधिकारको लडाइँ युवा पुस्तामा भन्दा चर्को छ । सहरमा अध्ययन गर्‍यौं भने ४५ वर्ष उमेर ढल्किएकाहरू पेसा र व्यवसायमा प्रवेश गरिरहेका देखिन्छन् ।


विभिन्न देशका विश्वविद्यालयका पढाइहरूमा दुइटा यस्तो अवस्था छ, जहाँ दक्षिण एसिया उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ । जति बेला गरिबी र अर्थतन्त्रको विषय आउँछ, यो क्षेत्र विश्वका तमाम गरिबहरूको राजधानी भनी पढाइन्छ । अर्कोचाहिँ ‘वोमेन लिडरसिप’को अन्तर्राष्ट्रिय पाठ्यक्रमहरूमा जब विश्व हाँक्ने महिलाहरूको कुरा उठ्छ, तब त्यहाँ दक्षिण एसियाको पनि नाम आउँछ । आशा गरौं, एक्काइसौं शताब्दीको अन्त्यसम्ममा नेपाललगायत विश्वभरि नै लैङ्गिक समानताको लडाइँ अन्त्य हुनेछ । बाइसौं शताब्दी महिला–पुरुष समानताको शताब्दी बन्नेछ । शैक्षिक, प्रशासनिक र राजनीतिक नेतृत्व महिलाको हातमा हुनेछ ।

प्रकाशित : चैत्र १, २०७६ ०८:५७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कोरोना, मीरा र सानोदुम्मा

मीराको आँखा रसायो, माहोल यस्तो बन्यो कि मिनीबसमा पुगेको टोलीलाई कोरोना संक्रमित भइसकेको छ 
राजु घिसिङ

सानोदुम्मा, भोजपुर — काठमाडौं उपत्यका छाडेको केही घण्टामात्रै भएको थियो । बाइरोडको बाटो हुँदै भोजपुरतर्फ लाग्दै थिइन् । सिन्धुलीगढी नजिक पुग्दा मीरा राईलाई गाउँबाट फोन आयो । फोन वार्तापछि उनले भनिन्, ‘के गर्ने ? कसो गर्ने ? गाउँ आएर हेर्नुपर्छ भन्ने कुरा आयो ।’ फोन नकाटिँदै उनको अनुहारको रङ फेरिइसकेको थियो, फिक्का बन्दै गएको थियो ।

अरु बेला हरेक भेटका दृढ आत्मविश्वासले भरिने उनको स्वर पनि केही मलिन बन्यो । कोटेश्वरबाट हुइँकिएको करिब २४ घण्टापछि पुगियो मीराको जन्मस्थल सानो दुम्मा । यस बेलासम्म मिनी बसले बाइरोड हुँदै धरान, हिले, पाख्रिबास, उनको गृहजिल्ला भोजपुरको जरायोटार, तिवारी भञ्ज्याङ र च्यांग्रे पार गरिसकेको थियो । बीचबीचमा मीराले सडक विस्तारअघि लेगुवा खोलाको पुल तरेर ५–६ घण्टाको पैदलमा घर पुगेको र थाप्लोमा नाम्लो थाम्दै नुन–तेलका लागि दुई दिनमा हिले बजार ओहोरदोहोर गरेको आफ्नो बाल्यकाल सुनाइरहेकी थिइन् ।

जिल्ला र देशबाटै आफूजस्तै साहसिक खेलाडी उत्पादन गर्न मीरा राई इनिसिएटिभ र मीरा राई फाउन्डेसनसँगै व्यक्तिगत रूपमै पनि गरिरहेको सहयोगबारे उनी भावनामा चुर्लुम्मै डुबेर कुरा गर्थिन् ।साँझ घाम डुब्न लागेको थियो । मिनी बस रोकियो । थर्पु निमावि छेवैमा निर्मित मीरा राई सामुदायिक विकास केन्द्र भवनको ‘फिनिसिङ’ भइरहेको थियो । त्यसैको प्रांगणमा काठमाडौंबाट निस्किएको ३० जनाको टोली ओर्लियो । स्थानीय युवाहरू भवन तल्तिर सम्याइएको मैदानमा फुटबल खेलिरहेका थिए, जहाँ घाँसको नमूना पनि देख्न पाइएन । सामुदायिक भवनअगाडि फाउन्डेसनका पदाधिकारी र काठमाडौंको टोली भेला भए । गाउँका गन्यमान्य थपिए ।

‘अब के गर्ने ? गाह्रो भयो । गेम (दौड) रोक्नैपर्ने भयो । हामी सरकारको खिलाफमा जान सक्दैनौं । यहाँ सरकार भनेकै स्थानीय जनप्रतिनिधि हुन् । उनीहरूको आदेश मान्नैपर्छ, नमान्ने हिम्मत हामी गर्न सक्दैनौं,’ फाउन्डेसनका अध्यक्ष खेमराज राईले भने । केहीबेरमै घाम अस्तायो । उसै गरी मीराको अनुहारको रङ पनि उडेजस्तो लाग्यो । उनी पूरै दोधारमा परिन् । सँगै पुगेका १७ धावक र सहयोगीहरू पनि दोमनमा परे ।



‘हामी काठमाडौंबाट सबै तयारी गरेर आइसक्यौं । गर्नुपर्ने सबै तयारी र काम गरिसक्यौं । अब गेम (दौड) मात्रै बाँकी छ । ५० किलो (किलोमिटर) नभए पनि गेमलाई निरन्तरता दिन १० किमिको दौड गर्नुपर्ला,’ मीरा बोलिन् । उनले के यत्ति बोलेकी थिइन्, ठूलाबडाहरूले भनिहाले, ‘हामी चाहिँ सरकारको खिलाफमा जाँदैनौं । गाउँमा कोरोना (नोभल कोरोना भाइरस) को कारण गाउँपालिकाले कार्यक्रम नगर्न आदेश दिँदै छ, केहीबेरमा त्यो निर्णय आउँछ । तिमीहरू गर्छौं भने हामी केही भन्दैनौं ।’ भोजपुर ट्रेल रेसको पाँचौं संस्करण गर्ने–नगर्नेबारे चर्काचर्कीजस्तै छलफल चलिरहेको थियो ।

झिसमिसे अँध्यारोमा एक स्थानीयले पाउँपालिकाको निर्णय भन्दै नेपाली कागज हातमा हल्लाउँदै ल्याए, जसमा लेखिएको थियो– नोबल कोरोना भाइरस महामारीको रूपमा फैलिइ विश्व स्वास्थ्य संगठनले नेपाललाई उच्च जोखिमयुक्त क्षेत्र घोषणा गरेकोमा उक्त भाइरसको संक्रमणबाट बच्न जात्रा, पर्व, मेला, महोत्सव, सभा, समारोहलगायत भीडभाड हुने पूर्वनिर्धारित कार्यक्रम तत्काल बन्द गर्न अनुरोध गरिन्छ । त्यसअघि सरकारले पनि सावधानी अपनाउन सचेत गराउँदै आफ्नो निकायहरूलाई पत्राचार गरेको थियो ।

सरकार र स्वास्थ्य मन्त्रालयले ‘कोभिड १९’ को संक्रमणबाट बच्न सचेत गराएको थियो, अनुरोध गरेको थियो । तर, त्यो आग्रह पौवादुङ्मा गाउँपालिका पुग्दा भने आदेश बन्यो । दुई दिनअघि गाउँपालिकाले गरेको त्यो आदेशले फागुन २४ लाई तयारी गरिएको पाँचौं भोजपुर ट्रेल रेस तत्कालै रोकियो । भोजपुर आइरहेका धावकको फोन मीरा र उनको समूहलाई निरन्तर आइरहेको थियो । उनीहरू बीच बाटोबाटै फर्किन भनिरहेका थिए ।

स्थानीय धावकलाई दिन लगिएको ४ सय जोर जुत्ता, टी–सर्टलगायत अरु सामग्री गाउँमै थन्क्याउँदै आयोजक टोलीले छोटो दौडका लागि भए पनि एकपल्ट आग्रह गर्न गाउँपालिकाको च्यांग्रेस्थित कार्यालय जाने र प्रस्ताव इन्कार गरिए क्यारमबोर्डमा टंकी हानेजस्तै काठमाडौं फिर्ने निधो गर्‍यो । गाउँपालिका अध्यक्ष किरण राईले सुरुमा कुरा सुने । २० लाख बढी बजेटको भोजपुर ट्रेल रेसबारे आयोजक मीरा राई इनिसिएटिभकी कार्यक्रम संयोजक सन्जु जीसीले भनिन्, ‘हामी आएका छौं । स्थानीय जुटेका छन् ।

खेलाडीहरू आइसके । सबै तयार छन् । लाखौं खर्च भइसक्यो । अब दौड नगर्दा पनि जोगिने भनेको पुरस्कारमात्रै हो । त्यसैले संस्करणलाई निरन्तरता दिन ५० किमि नगरी १० किमिको दौडमात्रै भए पनि गरौं न ।’ तर, उनका शब्दहरू हलभित्र तत्कालै बिलाइ गयो । करिब २० मिनेट दिइएको समयको अन्त्यमा अध्यक्ष राई १ मिनेटजति बोले, ‘अहिले हुँदैन, कार्यक्रम सोच्न पनि सकिँदैन । हिजोमात्रै स्वास्थ्य सिविर रोक्यौं । कोरोना संक्रमण भयो भने के गर्ने ? कसले जिम्मा लिने ? बच्नतिर जाऔं, कार्यक्रम गर्नेमा होइन ।’

आँसुको मूल्य

अध्यक्ष बैठक हलबाट बाहिरिए । मीराको आँखा रसायो । माहोल यस्तो बन्यो कि मिनी बसमा पुगेको टोलीलाई कोरोना संक्रमित भइसकेको छ । गत पुसमा चीनको वुहानबाट सुरु यो भाइरसको परीक्षणमा हालसम्मै एक नेपालीमात्रै संक्रमित भेटियो र उनी पनि संक्रमणमुक्त भइसकेका छन् । तर, भोजपुरको माहोल देश कोरोनामुक्त होइन, भाइरसले पुरै खाइसके जस्तो थियो ।

गाउँपालिकाबाट लगत्तै च्यांग्रेमा घोषणा गरिएको मीरा राई अन्तर्राष्ट्रिय रंगशाला क्षेत्रमा पुगियो । डाँडामा जमिन सम्याउने काम पनि सकिएको छैन, २ करोड रुपैयाँ गइसकेछ । आफ्नो नाममा रंगशाला बन्ने मीराले पनि समाचार र सञ्चारमाध्यमबाटै थाहा पाएकी थिइन् । योजना र आर्थिक पारदर्शिताका लागि जानकारी पाउन उनले गाउँपालिकामा निवेदन दर्ता गरेकी थिइन् । तर, महिनौं बित्दा पनि उनले जवाफ पाएकी छैनन् । केहीले त्यसैको बदलाका रूपमा पनि लिए, दुई दिनअघि भोजपुर ट्रेल रेस रोक्ने गाउँपालिकाको आदेशलाई । टोली काठमाडौं हानियो ।



जुन दिन भोजपुर ट्रेल रेस हुनुपर्ने थियो, त्यो दिन पाथीभरा (ताप्लेजुङ) र राजधानीको दौड प्रतियोगिता भने पूर्वयोजनाअनुसारै भयो । धावकहरू बिना प्रतिस्पर्धा फर्किनुपरेपछि भनिरहेका थिए– पाथीभरा गएको भए वा एडिडास रोड रेसमा दौडेको भए हुन्थ्यो, बेकार भोजपुर आइएछ ।’ थर्पु स्कुलबाट बस हुइँकिने बेलै मीराको कानमा सिउरिएको लालीगुराँसको फुल झरेको थिएन, पाख्रिबास नपुग्दै उनको आँखाबाट आँसु खसिरहेको थियो । उनलाई सम्झाइरहेकी थिइन् सन्जु । मुहार छोप्दै मीराले भनिन्, ‘यो रेस आयोजना गर्न भ्याइनभ्याइ, खाइनखाइ गरेको दुःख मलाई पो थाह छ । मैले त आफ्नै गाउँका लागि गर्न चाहेको थिएँ । तर, सबैकुरा सोचेजस्तो नहुने रहेछ । यसरी फिर्दा साह्रै चित्त दुख्ने रहेछ ।’

भोजपुरको विकल्प !

मीराकै सक्रियतामा गाउँका बालबालिकाहरू हरेक शनिबार ५ किमि र १० किमि दौड्ने गर्छन् । यसले सानोदुम्माको माहोल नै बेग्लै बनाएको छ । भोजपुर ट्रेल रेस पनि २०७२ सालमा त्यसैगरी सुरु भएको थियो, जसरी बाल्यकालमै माओवादी लडाकुका सहयोगी बन्न घर छाडेकी मीरा साहसिक दौड (ट्रेल रनिङ) मा ‘स्काइर रनिङ वर्ल्ड सिरिज’ को सफलतासँगै विश्वमै चर्चित भएकी थिइन् । उनको सम्मानमा थर्पु स्कुलले आयोजना गरेको कार्यक्रममा १२ विद्यार्थी खाली खुट्टै ३ किमि दौडेर घोर्लेवनस्थित मीराको घर पुगेका थिए । त्यो नै भोजपुर ट्रेल रेसको पहिलो संस्करण बन्यो । गत वर्ष भएको चौथो संस्करणमा ५ देशबाट आएकासहित ३५० जना दौडिएका थिए ।

यसपालि धेरै देशका ५० जना बढी विदेशी धावक आउने भनिए पनि अन्तिम समयमा कोरोनाकै त्रासले उनीहरूले नेपाल यात्रा स्थगित गरेका थिए । वर्ल्ड सिरिजका रेस जितेका भीम गुरुङ र तेन्जिङ–हिलारी एभरेस्ट म्याराथन विजेता सुमन कुलुङसहित नितु तामाङ, अनिता राई, सिर्जना राई, लाबमुी लामा, खेन्दु लामा, जुम्लाकी मन्जु राउत पनि सानोदुम्मा पुगेका थिए । मीरा आफैं क्यानडा यात्रा छोट्याएर जन्मस्थल फर्केकी थिइन् । अघिल्ला संस्करणका उत्कृष्टहरूलाई मीराको अगुवाईमा विदेशमा दिइएको अवसरले पनि भोजपुर ट्रेल रेसले धावकको ध्यान तानेको हो ।

मीराको घरको माथिल्लो कान्लामा कच्ची सडक भर्खरै पुगेको छ । तर उनको मन भने यसपालि पहिलेकै बाँदर लड्ने बाटोभन्दा पनि कमजोर बनेको छ । राजधानी फर्केपछि मीराले भनिन्, ‘भोजपुरमै पाँचौं संस्करण यसैपालि गर्ने सम्भावना देखेको छैन । राजधानी हुन्छ वा अन्त कतै, यो रेसलाई निरन्तरता दिन विकल्प खोज्दै छु ।’ भोजपुर ट्रेल रेस नै अन्तै हुने भयो भने विश्वकै विजेता धाविकाको रूपमा अर्को मीरा बन्ने सपनासहित हरेक शनिबार खाली खुट्टै दौडिरहेका सानोदुम्माका बालबालिकाले के लक्ष्य बनाउँलान् ?

अनि गत वर्ष प्रदेश १ का मुख्यमन्त्री शेरधन राईले शिलान्यास गरी प्रदेश सरकारकै ३० लाखमा निर्मित सामुदायिक भवनको उपयोग स्थानीयले कसरी गर्लान् ? वैदेशिक रोजगारमा मलेसियाको भिसा रोक्दै हङकङ, फ्रान्सको दौडमा च्याम्पियन भएर विश्वकै ध्यान खिचेकी मीराको जन्मस्थलका लागि केही गर्ने संकल्प कहींकतै बिलाइजाने पो हो कि !

प्रकाशित : चैत्र १, २०७६ ०८:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×