के कोरोना भाइरसबारे पहिले नै भविष्यवाणी गरिएको थियो ? - विविधा - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

के कोरोना भाइरसबारे पहिले नै भविष्यवाणी गरिएको थियो ? 

उपेन्द्रराज पाण्डेय

काठमाडौँ — करिब आधा विश्वमा फैलिएको कोरोना भाइरस(कोभिड–१९) का बारेमा के पहिले नै भविष्यवाणी गरिएको थियो ? साहित्यकारहरुले विभिन्न रोग तथा महामारीहरुको बारेमा आफ्ना कृतिमा समावेश गर्दै आएका छन् । चाहे त्यो आदिमकालमा लेखिएका साहित्य हुन् वा उत्तरआधुनिक कालमा । कतै न कतै भविष्यमा हुने खतरा र महामारीको प्रसंग कोट्याइएको भेटिन्छ ।

त्यसो भए के साहित्यरकारहरुले केही वर्षअघि नै अहिले महामारीको रुप लिइरहेको कोरोना भाइरस (कोभिड–१९) को संक्रमणबारेमा भविष्यवाणी गरेका थिए त ?


पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालमा केही वर्षअघि नै लेखिएको उपन्यासमा लेखिएझैँ नै अहिले चीनको वुहानबाट भाइरसको संक्रमण फैलिएको दाबी गरिएको छ । यहाँ ती दुई उपन्यासमा प्रस्तुत गरिएका भाइरस र अहिले देखिएको भाइरसमा समानता छ/छैन भन्नेबारे अहिले सामाजिक सञ्जालमा बहस चलेको छ ।


धेरैजसो समाचार पोर्टल र सामाजिक सञ्जालमा दुई लेखकले आफ्नो कृतिमा दशकअघि नै कोभिड–१९ महामारीको भविष्यवाणी गरेको दाबी गरेका छन् ।


पहिलो पुस्तक हो, सन् १९८१ मा अमेरिकी उपन्यासकार डिन कुन्जद्वारा लिखित साइन्स फिक्सन ‘द आइज अफ् डार्कनेस’ । उपन्यासमा काल्पनिक रुपमा एउटा बायोलोजिकल विपन(जैविक हतियार) को चर्चा गरिएको छ । उपन्यासमा उक्त मानवनिर्मित भाइरसलाई ‘वुहान–४००’ नाम दिइएको छ । उपन्यासमा मानिसलाई मार्ने उद्देश्यले बनाइएको भनिएको उक्त भाइरसले अन्जानमै बालबालिकाको भने मानसिक क्षमताको वृद्धि गराइदिन्छ ।


वुहानबाट सुरु भएको भाइरसलाई प्राविधिक रुपमा ‘सार्स–कोभ–२’ नाम दिइए पनि अहिले कोभिड–१९ (कोरोना भाइरस डिजिज २०१९) ले चिनिन्छ । अहिले फैलिएको भाइरस र उपन्यासमा चर्चा गरिएको भाइरसबीच समानता भनेको चिनियाँ सहर वुहान मात्रै हो । तर यसको सुरुवातका बारेमा भने समानता पाइँदैन । उपन्यासमा प्रस्तुत गरिएको काल्पनिक रोग वुहान सहरबाहिर रहेको प्रयोगशालामा तयार पारिन्छ । तर अहिले देखिएको भाइरस भने वुहान सहरबाटै सुरु भएको मानिएको छ । र अर्को कुरा, अहिलेसम्म यो भाइरस कृत्रिम रुपमा तयार पारिएको भन्ने कुनै प्रमाण फेला पारिएको छैन ।


उपन्यासको वुहान–४०० र कोभिड–१९ मा अर्को पनि भिन्नता रहेको छ । उपन्यासमा यो भाइरसको संक्रमणपछि कोही पनि २४ घण्टाभन्दा बढी नबाँच्ने भनिएको छ । यो हिसाबमा यो रोगको मृत्युदर शतप्रतिशत पक्का हो भन्ने देखिन्छ । अहिले देखिएको भाइरसमा भने त्यो कुरा लागू हुँदैन । विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार कोभिड–१९ को मृत्युदर ३.४ प्रतिशत मात्रै हो ।



उपन्यासमा प्रस्तुत गरिएको भाइरस मान्छेमा मात्रै संक्रमण हुने र अन्य पशुपन्छीमा नहुने उल्लेख छ । तर कोभिड–१९ चमेरो हुँदै समुद्री जीवजन्तुबाट मान्छेमा सरेको आँकलन गरिएको छ । कोभिड–१९ मुख्यतया श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोग हो । तर उपन्यासमा भने भाइरसले सिधै मस्तिष्कमा आक्रमण गर्ने उल्लेख छ । यसले मस्तिष्कको कोषलाई ब्याट्रीमा प्रयोग गरिने एसिडले एकदमै नरम कपडा (चीजक्लथ) लाई नष्ट गरेझैँ समाप्त पार्ने उपन्यासकारले कल्पना गरेका छन् ।


तर यसमा छुटाउनै नहुने कुराचाहिँ ‘आइज अफ् डार्कनेस’ को पहिलो संस्करणको सन्दर्भ हो । सन् १९८१ प्रकाशित कुन्जको उपन्यासमा ‘वुहान–४००’ भाइरस नै उल्लेख नभएको साउथ चाइना मोर्निङ पोस्टमा केट ह्वाइटहेडले दाबी गरेकी छिन् । पहिलो संस्करणमा उपन्यासकारले भाइरसको निर्माण तत्कालीन सोभियत संघको गोर्कीमा भएको उल्लेख गरेका छन् । गोर्की रुसको सानो गाउँ हो ।


पहिलो संस्करणमा गोर्की–४०० भाइरस को चर्चा गरिएको छ । जसमा रुसी वैज्ञानिक इल्या पोपारोपवले गोर्की–४०० नामक जैविक हतियार बोकेर अमेरिका प्रवेश गरेको कुरा उल्लेख छ । उपन्यासमा लेखिएको छ, ‘...रुसी नागरिकले उक्त जैविक हतियारलाई गोर्की–४०० भन्ने गर्छन् । किनभने त्यो गोर्कीभन्दा बाहिरको ‘आरडीएनए’ ल्याबमा तयार पारिएको हो । यो अनुसन्धान केन्द्रमा तयार पारिएको मानवनिर्मित ४००औं सूक्ष्म जीव हो ।’


अमेरिका र तत्कालीन सोभियत संघबीच शीतयुद्ध चलिरहेका बेला उपन्यास लेखिएकाले उपन्यासकारले रुसले जैविक हतियार बनाउन सक्ने भन्दै उपन्यास लेखेको हुन सक्ने समीक्षक बताउँछन् । तर सोभियत संघको पतनपछि उपन्यासकारले उपन्यासको पुनर्लेखन गरेका हुन् । प्रकाशकको आग्रहमा वा आफैंले उपन्यासमा केही पात्र र कथावस्तु परिवर्तन गरे भन्नेबारे केही स्पष्ट छैन । साउथ चाइना मोर्निङ पोस्टले यसबारे उपन्यासकार र प्रकाशकसँग बुझ्ने प्रयास गरे पनि जवाफ नआएको बताएको छ ।


आइज अफ् डार्कनेसको पहिलो संस्करण र संशाेधित संस्करणमा उल्लेख गरिएको भाइरस


तर सन् १९८९ मा हार्डकभरमा पुनः प्रकाशित उपन्यासमा गोर्की–४०० को ठाउँमा वुहान–४०० भाइरस उल्लेख गरिएको छ । त्यस्तै रुसी वैज्ञानिक इल्या पोपारोपोवलाई चिनियाँ वैज्ञानिक ली चेन बनाइएको छ । उपन्यासमा गोर्कीलाई वुहान र इल्यालाई ली बनाउने काम बाहेक खासै अरु परिवर्तन गरिएको छैन । हङकङमा रहेको ब्लिक हाउस बुक्सकी संस्थापक जेनी स्मिथ सन् १९८६ बाट रुस र अमेरिकाबीच सम्बन्ध सुधार हुँदै गएपछि उपन्यासका पात्र र कथावस्तु परिवर्तन गरिएको हुन सक्ने बताउँछिन् । पछिल्लो विश्व राजनीतिक वातावरणअनुसार रुसलाई खलनायक बनाइराख्न उपयुक्त नहुने देखेर उपन्यासमा चीनलाई प्रस्तुत गरिएको स्मिथको बुझाइ छ ।


त्यतिबेलाका शक्ति राष्ट्र फ्रान्स, बेलायत, जापानलगायतका मुलुकहरु अमेरिकाका ‘असल मित्र’ भएको र चीनसँगको सम्बन्ध राम्रो थिएन । त्यसैले पनि चीनलाई शंकाको दृष्टिकोणमा त्यसरी प्रस्तुत गरिएको हुन सक्ने स्मिथले साउथ चाइना मोर्निङ पोस्टसँगको कुराकानीमा बताएकी छिन् । साथै सन् १९८९ को तियानमेन स्क्वायरको घटनापछि विभिन्न मुलुकहरुले जैविक हतियारको उत्पादनलगायतका हल्लाहरु चलेकाले पनि उपन्यासमा ठाउँ र नाउँ परिवर्तन गरिएको धेरैजसोको बुझाइ छ ।


त्यस्तै कोरोना भाइरससँग जोडेर हेरिएको अर्को उपन्यास हो, सिल्भिया ब्राउनद्वारा सन् २००८ मा लिखित ‘इन्ड अफ् डेज : प्रेडिक्सन एन्ड प्रोफेसिज अबाउट द इन्ड अफ द् वर्ल्ड’ ।


उपन्यासमा लेखिएको छ, ‘सन् २०२० तिर निमोनियाजस्तै गम्भीर रोग विश्वव्यापी रुपमा फैलिनेछ । जसले फोक्सो र श्वासनलीमा आक्रमण गर्नेछ । जसको उपचार सम्भव छैन ।’


यसमा ध्यान दिनुपर्ने महत्वपूर्ण कुरा के हो भने कोभिड–१९ को उपचारका लागि अहिलेसम्म कुनै भ्याक्सिन आविष्कार भएको छैन । मानिसमा रहेको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमताबाट नै यो रोगबाट निको हुने एउटा मात्र उपाय सुझाइएको छ अहिलेसम्म । आशा गरौं, निकट भविष्यमै भ्याक्सिन र औषधि बन्ला । निकै घातक भनिए पनि यो भाइरसको संक्रमणपछि निको भएका थुप्रै बिरामी रहेका छन् । भ्याक्सिन र उपचारका अन्य पद्दतिबारे अहिले अनुसन्धान भइरहेको छ ।


सिल्भिया ब्राउनको उपन्यास 'इन्ड अफ द डेज'को अंश


सिल्भिया ब्राउनले सन् २०२० मा फैलिने निमोनियाजस्तै रोग केही समयमात्रै सक्रिय हुने र १० वर्षपछि पुनः देखा परेर सधैँका लागि हराउने कुरा उपन्यासमा लेखेकी छिन् । नोट गर्नुपर्ने अर्को कुरा के हो भने सिल्भियाले सार्स महामारी फैलिइसकेपछि उस्तै प्रकारको भाइरसबारे भविष्यवाणी गरेकी हुन् । साथै उपन्यासमा सन् २०२० पछि अन्धोपनको समस्या नहुने पनि उल्लेख गरिएको छ ।


उपन्यासकारले केका आधारमा भविष्यवाणी गर्छन् ?

कोरोना भाइरस(कोभिड–१९) का बारेमा डिन कुन्जले उपन्यासमा उल्लेख गरेको वुहान सहर बाहेक केही पनि मिलेको देखिँदैन । त्यस्तै सिल्भिया ब्राउनको उपन्यास ‘इन्ड अफ् द डेज’ मा पनि ‘सन् २०२०’ मा निमोनियाजस्तै केही रोग विश्वव्यापी रुपमा फैलन्छ भनेको बाहेक केही मिलेको देखिँदैन ।


तर साहित्यकारले आफ्नो रचनाको आधार धेरै हदसम्म आफूले बाँचेको र भोगेको समाजलाई नै बनाउने भएकाले भविष्यका बारेमा गरेका केही संकेतहरु भने मिल्ने गरेका छन् । त्रिभुवन विश्वविद्यालय, अंग्रेजी केन्द्रीय विभागका उपप्राध्यापक राजकुमार बराल साहित्यकारको कल्पनाको आधार उ बाँचेको तत्कालीन समाजको विकास हुने बताउँछन् ।


उनी भन्छन्, ‘समाज कतातिर जाँदैछ भन्ने कल्पना वा आँकलन साहित्यकार मात्रै होइन, आम मानिसले पनि केही हदसम्म गर्ने गरेका छन् । मुख्यतया तत्कालीन समाजको परिवेशअनुसार नै साहित्यकारले आफू बसेको, देखेको र भोगेको समाजका कुरा नै साहित्यमा उतार्छ । कल्पनाका आधार चाहिँ लेखकले बाँचेको समाजको सामाजिक, सांस्कृतिक, वैज्ञानिक परिवेश नै हुन्छ ।’



सन् १९८० को दशकपछि धेरै सिद्धान्तकारहरुले साहित्य समाजका लागि र समाजकै कुरा लेखिनुपर्छ भन्ने गरेको उल्लेख गर्दै उपप्राध्यापक बरालले यसअघि पनि थुप्रै ‘डिस्टोपियन’ उपन्यासहरुमा गरिएका भविष्यवाणी केही हदसम्म मिलेको बताउँछन् । ‘डिस्टोपिया’ एउटा यस्तो काल्पनिक मुलुक हो जहाँ दमन, प्रकोप, महामारी, आवश्यकताभन्दा बढी जनसंख्या र डरको साम्राज्य हो । जहाँ सबै कुरा गलत भइरहेको हुन्छ । डिस्टोपिया युटोपियाको ठीक उल्टो हुन्छ, जुन आदर्श समाजको पर्याय हो । जसमा न अपराध हुन्छ, न गरिबी ।


बेलायती उपन्यासकार जर्ज अर्वेलले सन् १९४९ मा ‘१९८४’ उपन्यासमा ‘मास सर्भिलेन्स’(सामूहिक निगरानी) को कुरा उठाएका थिए । उनले सन् १९४९ मै भविष्यमा सर्वसत्तावादी सरकारहरुले आफ्ना नागरिकमाथि व्यापक निगरानी गर्ने उल्लेख गरेका थिए । जर्ज अर्वेलले उपन्यासमा प्रस्तुत गरेझैं अहिले हरेक कार्यक्षेत्रदेखि सार्वजनिकस्थलसम्म सीसीटीभी क्यामेरालगायतले मानिसको निगरानी भइरहेको छ । उपन्यासमा रहेको चर्चित लाइन ‘बिग ब्रदर इज वाचिङ यु’ ले सर्वसत्तावादी सरकारको कार्यशैलीलाई प्रहार गरिएका थियो । तर अर्वेलले सन् १९४९ मै रहेका विश्वका केही सर्वसत्तावादी सत्तालाई इङ्गित गर्दै ‘मास सर्भिलेन्स’ को कुरा उठाएका थिए ।


त्यस्तै रे ब्राडबरीको ‘फरेनहाइट ४५१’, एल्डक्स हक्स्लेको ‘ब्रेभ न्यू वर्ल्ड’ जस्ता उपन्यासमा पनि पश्चिमा समाजको ‘ड्रग कल्चर’, तथा प्रविधि र चिकित्सा विज्ञानको प्रभावका बारेमा भविष्यवाणी गरिएको उपप्राध्यापक बराल बताउँछन् ।


हक्स्लेको उपन्यास ‘ब्रेभ न्यू वर्ल्ड’ को सेटिङ सन् २५४० को लन्डन रहेको छ । सन् १९३२ मा लेखिएको यो उपन्यासको वास्तविक समय आउन अझै ५२० वर्ष बाँकी छ । तर उनले उल्लेख गरेका आंशिक कुराहरु अहिले नै मिलिसकेका छन् । उनले पूरा विश्वमा एउटै सरकार रहेको र विश्व जनसंख्या नियन्त्रण लिइएको र २ अर्ब स्थायी जनसंख्या भएको कथा प्रस्तुत गरेका छन् ।


त्यस समाजमा महिलाले बच्चा पाउँदैनन् । उनीहरुले आफ्नो गर्भाशय सरकारलाई दिन्छन् । सरकारी शिक्षा केन्द्रमा सरकारले नै बच्चा पैदा गरिदिन्छ । समाजलाई ५ वर्णमा विभाजित गरिएको हुन्छ, अल्फा, बेटा, गामा, डेल्टा र एप्सिलन । शिशुहरुलाई सिसाको बोतलमा राखेर हुर्काइन्छ । साथै विभिन्न रसायनको प्रयोग गरेर बच्चाहरुको शारीरिक र बौद्धिक विकास गरिन्छ । हक्स्लेको उपन्यास प्रकाशित भएको केही वर्षपछि सन् १९७८ मा विश्वकै पहिलो टेस्ट ट्यूब बेबी लुइस ब्राउनको जन्म भयो । अहिले पनि महिलाहरुले आफ्नो गर्भमा बच्चा नहुर्काइ टेस्ट ट्यूब र आईभीएफ(इन भिट्रो फर्टिलाइजेसन) मार्फत शिशुलाई जन्म दिने क्रम बढ्दो छ ।


त्यस्तै फ्रान्सेली औद्योगिक क्रान्तिपछि सन् १८१८ मा लेखिएको मेरी शेलीको ‘फ्रयांकस्टेइन’ मा पनि पछिल्लोपटक भएको प्रविधिको विकासबारेको भविष्यवाणी मानिएको छ । उपन्यासममा झैं हाडखोर जम्मा पारेर मान्छे बनाउने काम सफल नभए पनि ‘सिमुलेसन’ (नक्कल) मार्फत रोबोटजस्ता स्वचालित यन्त्र बनाउने काम सफल भइसकेको छ र यसलाई अझै परिष्कृत गर्दै लैजाने क्रम तीव्र छ ।


त्यस्तै थुप्रै ‘डिस्टोपियन’ उपन्यासहरुमा रोग, महामारी तथा विभिन्न प्राकृतिक प्रकोपको भविष्यवाणी गरिएको छ । जुन कुराहरु आंशिक रुपमा समयसँगै मेल खाएका छन् ।


–एजेन्सीहरुको सहयोगमा

प्रकाशित : फाल्गुन २४, २०७६ १२:०१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘इरानसँगको टकरावले अमेरिकालाई ठूलो धक्का पुग्छ’

उपेन्द्रराज पाण्डेय

काठमाडौँ — अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको ठाडो आदेशमा इरानका एक उच्च सैनिक अधिकारी मारिएपछि खाडी क्षेत्रमा टकरावको अवस्था सिर्जना भएको छ । इरानका मात्र होइन, मध्यपूर्वमै प्रभावशाली मानिने सैनिक जर्नेल कासिम सुलेमानी मारिएपछि पश्चिम एसियामा खतराको बादल मडारिन थालेको हो ।

शुक्रबार इरानी सेनाको विशेष दस्ताका रुपमा रहेको कुड्स फौजका प्रमुख सुलेमानीलाई अमेरिकी सेनाले बग्दाद अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा ड्रोन आक्रमण गरी हत्या गरेको थियो । यस घटनाले इरान अमेरिका सम्बन्ध, पश्चिम एसियाको राजनीतिक अवस्था र विश्व भूराजनीतिक मञ्चमा तरंग ल्याउँछ भनिएको छ । कतिपयले त यसले तेस्रो विश्वयुद्धलाई संकेत गरेको पनि भनेका छन् । यसै विषयमा प्रस्तुत छ त्रिभुवन विश्वविद्यालय, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध तथा कुटनीति विभागका प्रमुख प्राध्यापक खड्‌ग केसीसँग इकान्तिपुरका उपेन्द्रराज पाण्डेयले गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश :

इरानी सेनाका जनरल कासिम सुलेमानी अमेरिकाबाट इराकमा मारिएको घटनालाई कसरी हेर्नु भएको छ ? अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको यो कदमलाई सनकपूर्ण युद्धउन्माद भन्न मिल्छ ?
इराकी भूमिमा अर्को देशका अधिकारीको हत्या गरेर अमेरिकाले गम्भीर अपराध नै गरेको छ । अमेरिकी रक्षा मन्त्रालय पेन्टागनले राष्ट्रपति ट्रम्पको आदेशमा जनरल सुलेमानीको हत्या भएको बयान दिइसकेको छ । यो हत्यामा अमेरिकाले इराकी सम्प्रभूताको पनि उल्लंघन गरेको छ । यो गम्भीर अपराध हो । संसारलाई मानव अधिकारको पाठ सिकाउने अमेरिका आफैं गम्भीर अपराध गरेर गर्व गर्नु दूर्भाग्यपूर्ण कुरा हो ।

अमेरिकालाई यस्ता सनकपूर्ण कदम चाल्नका लागि चाहिँ केले डोर्‍याउँछ ?
राष्ट्रपति ट्रम्पले जेसुकै तर्क दिए पनि इरानी जर्नेल सुलेमानीको हत्यालाई कुनै पनि हालतमा जायज ठहर्‍याउन सकिँदैन । ट्रम्पले भनेजस्तो अमेरिकी नागरिक र अमेरिकी संयन्त्रलाई सुलेमानीले क्षति पुर्‍याएको ‘कन्भिन्सिङ इभिडेन्स’ अमेरिकासँग छँदै छैन । यो त केवल अमेरिकी आन्तरिक स्वार्थ र अमेरिकी नागरिकलाई खुसी पार्न ट्रम्पले चालेको कदम हो ।

भनेको ट्रम्पले इरानमाथि धावा बोल्नुलाई आउँदो चुनावको माहोल आफ्नो पक्षमा पार्न अपनाएको हत्कण्डाका रुपमा बुझ्न सकिन्छ ?
मलाई त्यस्तै लाग्छ । अमेरिकी राजनीति त्यसैगरी नै चल्दै आएको छ । कुनै पनि देशको सैन्य अधिकारीको हत्या गर्नु अपराध हो भन्ने थाहा पाइपाइ ट्रम्पले यस्तो कदम किन चाल्छन् त ? यसमा चुनाव मात्र नभएर ‘अमेरिका इज सुपरपावर’, ‘अमेरिका फस्ट’, ‘मेकिङ अमेरिका ग्रेट अगेन’जस्ता अमेरिकी सपनाले पनि धेरै काम गरेको छ । अमेरिकामा श्वेत राष्ट्रवाद हावी भएको कुरा सबैलाई थाहा छ । बहुमत अमेरिकी नागरिकमा एक किसिमको एरोगेन्स (अहंकार) छ । उनीहरु अमेरिका कमजोर भएको वा अमेरिकालाई कसैले उछिनेको देख्न चाहन्नन् । अमेरिका विश्वमा दोस्रो हुँदै गरेको पनि उनीहरु रुचाउँदैनन् । त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकारका हिसाबले पनि गम्भीर मानिने यस्ता अपराधलाई पनि सहजै अनुमोदन गर्छन् । आउँदै गरेको चुनावमा जनमत आफ्नो पक्षमा पार्न ट्रम्पले यो कदम चालेका हुन सक्छन् ।

सन् २०१२ को चुनावअघि पनि राष्ट्रपति बाराक ओबामाले अल कायदा प्रमुख ओसामा बिन लादेनमाथि कारबाही गरेका थिए । राष्ट्रपति ट्रम्पले पनि चुनावअघि नै जनरल सुलेमानीको हत्या गरेका छन् । यी दुई घटनालाई एकै परिदृश्यमा हेर्न मिल्छ त त्यसो भए ?
मिल्दैन, दुइटा घटनालाई फरक–फरक रुपमै हेर्नुपर्छ । ओसामा बिन लादेनले अमेरिकी शक्तिको पर्याय मानिने रक्षा मन्त्रालयमा आक्रमण गरेका थिए । लादेनले अमेरिकी संयन्त्रमा आक्रमण गरेको प्रशस्तै प्रमाण थिए । तर, जनरल सुलेमानी अमेरिकालाई खतरा भएको कुनै प्रमाण छैन । म फेरि पनि भन्छु– अमेरिकाले जनरल सुलेमानीको गैरन्यायिक हत्या गरेको हो । ओबामा र ट्रम्पको कदममा समानता छ भने टाइमिङमा छ । दुवैले चुनावअघि नै कारबाही गरेका छन् । बिन लादेनमाथिको कारबाहीको पनि मोडालिटीबारे त प्रश्न उठेकै छ नि त ? उनलाई कसरी मारियो भन्नेमा धेरैले प्रश्न उठाएका छन् ।

यस्तो खालको आपराधिक आक्रामकताले राष्ट्रपति ट्रम्पलाई चुनावमा फाइदा पुर्‌याउँछ त ?
अमेरिकी नागरिकमा ‘मै सुपरपावर हुँ’ भन्ने अहंकार रहेका कारण आउँदो चुनावमा ट्रम्पले नजित्लान् भन्न सकिन्नँ । उनले त्यसैका लागि ध्यान मोड्न यो कदम चालेका पनि हुन सक्छन् । राजनीतिक नेतृत्वले यस्ता कदम चाल्दा कहिलेकाहीँ प्रत्युदपादक पनि हुन सक्छ । सन् १९८० को चुनावअघि तत्कालीन राष्ट्रपति जिम्मी कार्टर इरानी शासकप्रति नरम रहेकै कारण दोस्रो कार्यकालमा अस्वीकृत भएको इतिहास छ ।

त्यसो भए सम्भावित युद्ध रोक्नका लागि अमेरिकी नागरिककै महत्वपूर्ण भूमिका हुनसक्छ त ?
विश्वको राजनीतिक अवस्था कस्तो हुने भन्नेमा अमेरिकी नागरिककै हात हुनेछ । अमेरिकी नागरिकले ‘हामी सुपरपावर हौं’ भन्ने धङधङी त्यागेरै असल नेतृत्व चयन गर्नुपर्छ । यसले अमेरिकालाई पनि सघाउ पुग्छ । र, बाँकी विश्वलाई पनि । अमेरिकी नागरिकले दूरदर्शी र शान्तिप्रिय नेतृत्व चुन्नुको विकल्प छैन । अहिलेको टकराव घटाउनमा पनि अमेरिकी नागरिककै भूमिका अहम देखिन्छ ।

अमेरिकाले मध्यपूर्वमा इरानले अमेरिकी नागरिक र अमेरिकाविरुद्ध षड्यन्त्र गरिरहेको आरोप लगाएको छ । जनरल सुलेमानीमाथिको कारबाहीलाई ट्रम्पले युद्ध अन्त्यको सुरुवात पनि भनेका छन् । ट्रम्पको भनाइविपरीत यो घटना युद्धको सुरुवात पो हो कि ?
युद्धको अन्त्यका लागि जनरल सुलेमानी मारिएका हुन् भन्ने अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पको भनाइको कुनै तुक छैन । यस्ता घटनाले द्वन्द्व समाधानभन्दा टकरावलाई नयाँ उचाइमा लैजाने काम गर्छ । यसले अमेरिका र इरानबीच ठूलै युद्ध हुन्छ त म भन्दिनँ । तर यसले दीर्घकालीन रुपमा अमेरिका र उसको रणनीतिक साझेदारलाई भने ठूलो धक्का पुग्छ ।

इरानले आमनसामने भएर नलडे पनि मध्यपूर्वमा रहेको अमेरिकी उपस्थितिलाई भने निश्चय नै कमजोर बनाउँछ । मध्यपूर्वमा जुन स्वार्थपूर्तिका लागि अमेरिकाको बलियो उपस्थिति रहेको छ, यसले त्यसलाई कमजोर बनाउने देखिन्छ । यही घटनाले मध्यपूर्वमा रहेको अमेरिकी गठबन्धनमा पनि फुट ल्याउन सक्छ । अमेरिकी गठबन्धनमा रहेका मध्यपूर्वका केही देश इरानको समर्थनमा जान सक्ने देखिन्छ ।

इराकले नै अब आफ्नो देशमा विदेशी सेना चाहिँदैन भनिसकेको छ । उसले पनि अब बलियो साथ पाउने हो भने इरानको साथ दिन सक्ने देखिन्छ । उसले आफ्नो सम्प्रभुतामाथि प्रहार गरेको भन्दै अमेरिकाको आलोचना गरिसकेको छ । त्यस्तै मध्यपूर्वका अन्य देशहरु पनि इरानको पक्षमा उभिन सक्छन् ।

इरानमा जनरल सुलेमानीप्रति ठूलो सम्मान रहेको छ । इरानी सैन्य अधिकारीबाट मात्रै होइन, जनस्तरबाट पनि अमेरिकाप्रति प्रत्याक्रमण गर्न इरानी नेतृत्वलाई दबाब छ । के साँच्चै इरानले अमेरिकामाथि आक्रमण गर्ने सामर्थ्य राख्छ ?
जनरल सुलेमानीको खुला जीवनशैलीले उनीप्रतिको सम्मान ठूलो भएको हो । तर नागरिकस्तरबाट आएको दबाबकै कारण इरानले अमेरिकामाथि आक्रमण गर्छ जस्तो लाग्दैन । राजनीतिक नेतृत्वको क्षमता यस्तै अवस्थामा कसरी ‘डिल’ गर्छन् भन्ने कुराले देखाउँछ । इरानले अमेरिकालाई आक्रमण गर्नु भनेको आफ्नो अर्थतन्त्रलगायत सबैमा प्रहार गर्नु हो । इरानले तत्काल आमने–सामने भएर अमेरिकासँग लडाइँ गर्दैन भन्ने लाग्छ ।

तर, इरानले अमेरिकालाई नोक्सान पुर्‍याउने काम भने गर्न सक्छ । इरान मध्यपूर्वको रणनीतिक खेलाडी मात्रै होइन, मध्यपूर्वको शक्तिशाली र सम्पन्न देश हो । मध्यपूर्वको प्राकृतिक स्रोतले विश्वका ठूला भनिएका देशका अर्थतन्त्र चलेका छन् । इरानले अमेरिकासँग सोझै युद्ध लड्‌नेभन्दा पनि क्षेत्रीय रणनीति बनाएर अमेरिकालाई विश्व राजनीतिक मञ्चमा अलग्याउने काम गर्न भने अवश्य सक्छ । अमेरिकाको प्रमुख सहयोगी इजरायलले सधैँ मध्यपूर्वमा बलियो भएकै कारण इरानलाई ‘मेजर थ्रेट’ का रुपमा हेर्ने गर्छ । युद्धले इरान–अमेरिका मात्र होइन, विश्व अर्थराजनीति नै तहसनहस हुने भएकाले दुवै देश युद्धमा गइहाल्लान् भन्ने लाग्दैन ।

मध्यपूर्वमा गहिरिँदै गएको संकट समाधानका लागि रुस, चीन, जापानजस्ता शक्तिराष्ट्रको भूमिका कस्तो हुन्छ ? रुसले त अमेरिकी कदमलाई ‘सर्ट साइटेड स्टेप’ को संज्ञा दिएको छ । रुस इरानको पक्षमा उभिँदा रुस–अमेरिका सम्बन्धमा चाहिँ कस्तो असर पर्छ ?
निश्चय नै मध्यपूर्वमा गहिरिँदै गएको संकट समाधानका लागि शक्तिराष्ट्रको अहम भूमिका हुन्छ । चीन, रुसजस्ता देश विपक्षमा उभिएको अवस्थामा अमेरिकी नेतृत्व पनि पक्कै हच्किन्छ । लगभग अमेरिकाकै हाराहारीको सैन्य सामर्थ्य राख्ने रुसको मध्यपूर्वमा बलियो पकड रहेको छ । इरान–अमेरिकाबीच तनाव बढिरहेका बेला रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनको सिरिया भ्रमणलाई पनि अर्थपूर्ण मान्न सकिन्छ । सिरियामा व्रिदोहीसँग लडिरहेको बसर अल असाद सरकारलाई रुसले ठूलो सैन्य सहयोग गरिरहेको छ । इरानको गठबन्धनमा रहेको सिरियामा रुसी सेनाको बलियो उपस्थितिले पनि सम्भावित अमेरिकी आक्रमण कम हुने आँकलन गर्न सकिन्छ ।

अर्को इरानसँग चीन र जापानको ठूलो आर्थिक कारोबार भइरहेको छ । चीनले त पाकिस्तानको बाटो हुँदै पाइपलाइनबाट इरानबाट तेल तथा ग्याँस भित्र्याउँदै छ । यस्तो अवस्थामा इरानमा आक्रमण हुनु भनेको जापान, चीन, दक्षिण कोरियालगायत पूरा विश्वअर्थतन्त्र नै धराशायी हुने देखिन्छ । यस्तो अवस्थामा चीन र जापानले अमेरिकालाई इरानमाथि आक्रमण नगर भनेर सम्झाउन सक्नेछन् । ‘तिमी दुई मात्रै होइन, हामी सबै यस युद्धले सकिन्छौँ’ भनेर अमेरिकालाई उनीहरुले सम्झाउन सक्छन् ।

फेरि जापानसँग पछिल्लो अवस्थामा अमेरिकाको सम्बन्ध राम्रो छ । त्यसैले पनि मध्यपूर्वको तनाव रोक्न जापान महत्वपूर्ण र प्रभावकारी मध्यस्थकर्ताको भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प र जापानी प्रधानमन्त्री शिन्जो आबेबीचको ‘घनिष्ठ’ मित्रताले पनि मध्यपूर्वको तनाव कम गर्न सक्छ ।

इरानभित्रै पनि आन्तरिक लोकतन्त्र बलियो छैन भन्ने आरोप बारम्बार लाग्छ । इरानमाथि लेखक कलाकारका आवाज दबाउने प्रयास गरेको आरोप लाग्दै आएको छ । इरानले आफू बलियो हुनका लागि आन्तरिक लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउँदै लानु पर्दैन ?
इरानको आन्तरिक राजनीति पछिल्लो समय उदार देखिँदै गएको छ । पक्कै पनि इरानले आन्तरिक लोकतन्त्र बलियो बनाउँदै लगेमा उसको ‘युनिभर्सल एक्सेप्टिबिलिटी’ (विश्वव्यापी स्वीकार्यता) पनि बढ्दै जान्छ । इरानभित्रका वैकल्पिक आवाजलाई पनि समेट्दै जाने हो भने इरानको पक्षमा धेरै देशहरु उभिन सक्छन् ।

इरान–अमेरिकाबीचको तनाव नेपालका लागि ‘न्युज इभेन्ट’ मात्रै हो कि, यसले कस्तो असर पार्छ ?
अमेरिका र इरानबीचको तनाव अघि यहाँबाट अगाडि बढेन भने त खासै असर नपर्ला । तर, युद्धमै गए भने त्यसबाट विश्वका कुनै पनि देश अछुतो रहने छैनन् । विश्वका ठूल्ठूला अर्थतन्त्र भएका मुलुक त यसबाट जोगिननसक्ने अवस्थामा नेपाल कसरी जोगिन सक्छ ?

रोजगारीका सिलसिलामा खाडीमा रहेका नेपाली नागरिकको सुरक्षामा सरकार चनाखो हुनुपर्छ । अवस्थाको आँकलन गरेर कुन–कुन देशमा जोखिम छ, त्यहाँ रहेका नेपालीको उद्धारमा सरकार लाग्नुपर्छ । खाडी क्षेत्रमा तनाव बढ्दै जाँदा नेपाली नागरिकको उद्धार गर्नै सरकारलाई ठूलो समस्या हुनसक्छ । नेपाली संयन्त्रले मात्रै उद्धार गर्न नसक्ने देखिन्छ ।

दीर्घकालीन समस्याका कुरा गर्दा नेपाली अर्थतन्त्रमा खाडीको तनावले नराम्रोसँग असर पुर्याउँछ । मूलतः खाडी क्षेत्रको रेमिट्यान्सले धानेको नेपाली अर्थतन्त्र धराशायी हुन सक्छ ।

यस्ता जोखिमबाट जोगिन नेपालले के गर्ने त ?
अहिलेको अवस्थामा नेपालले मात्र होइन, विश्वका ठूला देशले पनि अन्तरनिर्भरतालाई घटाउन सक्दैनन् । नेपालले सक्ने भनेको देशभित्र नै रोजगार सिर्जना गर्ने हो । नेपालभित्र नै जलविद्युत् उत्पादनमा लगानी बढाउनेदेखि पर्यटन उद्योगलाई बढाउँदै लगेर नेपालले परनिर्भरता घटाउन सक्छ ।

विद्युतीकरणलाई बढाउँदै इन्धनको प्रयोगलाई घटाउँदै लैजाने हो भने पनि नेपालको अर्थतन्त्र बलियो हुने देखिन्छ । हामीजस्ता साना देशले युद्धको चपेटाबाट जोगिन कठिन हुने भए पनि यसको जोखिम न्यूनीकरण भने अवश्य गर्न सक्छन् ।

प्रकाशित : पुस २३, २०७६ १६:०५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×