साहित्य गंगा

विमल निभा

नेपाली साहित्यमा गंगाको व्यापक प्रभाव छ । यसलाई अझ प्रस्टसँग भन्ने हो भने गंगा याने गंगाप्रसादहरूकै कारण हालको साहित्य चलायमान रहेको छ भने पनि कुनै अतिशयोक्ति हुने छैन । हो, वर्तमान नेपाली साहित्य पूर्णतया गंगामय छ । र यसको एकमात्र जस नेपालको प्रगतिशील साहित्यलाई जान्छ ।

यद्यपि गैरप्रगतिशील साहित्यका पनि आफ्ना प्रिय गंगाप्रसादहरू नभएका होइनन् । परन्तु प्रगतिशील गंगाप्रसादहरूका कुरै अर्को छ । वस्तुतः यिनीहरू नै नेपाली साहित्यका सच्चा एवं अच्छा गंगाप्रसादहरू हुन् ।

हाम्रो प्राचीन साहित्यमा पनि गंगाको महिमा पर्याप्त गाइएको छ । उदाहरणका निम्ति पौराणिक कथानायक देवादिदेव महादेवलाई लिनोस् । सम्पूर्ण देवताका देवता महादेवता मानिएका महादेव । र महादेवको सिरमा केको बास रहेको छ ? यसको सरल तथा सटीक उत्तर गंगा हो ।

हिन्दुधर्मीहरूका सर्वोच्च ईश्वरको मायाको घना जटामा अवस्थित गंगाको धार्मिक आख्यानबाट को अनभिज्ञ छ ? यस अर्थमा महादेवता निकट गंगाको महत्ता प्रारम्भिक अवस्थादेखि नै बलवती रहेको स्पष्ट हुन्छ । र त्यससमयदेखि नै गंगा साहित्यमा प्रभावी हुँदै आएको छ । मेरो भन्नुको अभिप्राय के हो भने पुरानो साहित्यदेखि अहिलेको साहित्यसम्ममा गंगाको निरन्तरता अविच्छिन्न रहेको छ । र यही चालु शृंखलाको अधुनातन नमुना हो गंगाप्रसाद । अर्थात् नेपाली साहित्यका गंगाप्रसादहरू ।

नेपाली साहित्यमा मोटामोटी रूपमा दुई प्रकारका गंगाप्रसादहरूका उपलब्धता रहेको तथ्य अघि नै स्पष्ट गरिसकिएको छ । एक, प्रगतिशील गंगाप्रसाद र दुई, गैरप्रगतिशील गंगाप्रसाद । यसलाई अरू सूक्ष्म ढंगले अवलोकन गर्ने हो भने नेपाली साहित्यमा भाँत–भाँतका गंगाप्रसादहरू दृष्टिगोचर हुनेछन् । यिनीहरूमध्येएकाध प्रतिनिधि गंगाप्रसादबारे तल चर्चा गरिनेछ ।

नेपाली साहित्यका यावत् गंगाप्रसादहरूमा प्राज्ञिक गंगाप्रसादको साहित्यिक हैसियत सबभन्दा उच्च रहेकामा कुनै सन्देह छैन । यिनीहरूमा अन्तर्निहित प्रज्ञा सन्देहास्पद रहे पनि त्यसको खास गंगाप्रसादीय उच्चतामा सन्देह गर्नु सर्वथा निषेध छ । यसको कारण महादेव हो । परन्तु पौराणिक साहित्यमा वर्णित महादेव नभएर आजका जिउँदाजाग्दा महादेव ।

मेरो संकेत सत्ताको कैलाशपर्वतमा विराजमान अत्याधुनिक महादेवतिर नै हो । जस्तैः राष्ट्रपति, उपराष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री, मन्त्री, सहायकमन्त्री आदि (यसमा सत्ताधारी पार्टीका अध्यक्ष, उपाध्यक्ष, महासचिव, सचिव, उपसचिव आदिलाई पनि समावेश गर्न सकिन्छ) । अब सर्वशक्तिमान सरकारी महादेवको वरदहस्त प्राप्त गरेका कुनै पनि गंगाप्रसादको उच्चतालाई सन्देहको घेरामा कसरी ल्याउन सकिन्छ ? चाहे त्यो एक सय एक प्रतिशत प्रज्ञाशून्य अनि बिल्कुलै साहित्यविमूढ गंगाप्रसाद नै किन नहोस् !

जे होस्, प्राज्ञिक गंगाप्रसाद सरह सत्ताको मायासम्म पहुँच नभए पनि त्यसको सग्लो शरीरको अन्य अंगप्रत्यंगसम्म पुग्न सफल गंगाप्रसादहरूको उपस्थिति पनि नेपाली साहित्यमा नगण्य छैन । त्यसकारण यिनीहरूका उपेक्षा पनि असम्भवप्रायः छ किनभने यस्ता गंगाप्रसादहरू कवि, महाकवि, कथाकार, लघुकथाकार, समालोचक, निबन्धकार, खण्डकाव्यकार, नियात्राकार, आत्मकथाकार, नाटककार, गीतकार आदिका साथसाथै प्रमुख सचिव, सचिव, सीडीओ, सहायक सीडीओ, एलडीओ, सेक्सन अफिसर, एसपी, डीएसपी, इन्सपेक्टर, महाप्रबन्धक, बोर्ड डाइरेक्टर, कार्यकारी अध्यक्ष, चेयरमेनजस्ता अतिरिक्त पदसम्पन्न पनि हुने गर्छन् ।

प्रथमतः सरकारी पदाधिकारी, तत्पश्चात् समानान्तर ढंगले साहित्यकार । अतएव यस्ता परम पदीय गंगाप्रसादहरूलाई सहजै स्वीकार गर्नुको अन्य विकल्प के छ ? यही सिलसिलामा सोझै आउने अरू गंगाप्रसादहरू पनि कम्ता गंगाप्रसाद होइनन् । यिनीहरू साहित्य छाप्ने प्रेस चलाउँछन्, साहित्यिक पत्रपत्रिकाहरू निकाल्छन् र आकर्षक नगदसहितका साहित्यिक पुरस्कार प्रदान गर्छन् । यही सिलसिलामा यदाकदा आफैँ साहित्यकार हुने जाँगर पनि चलाउँछन् ।

यस्ता गंगाप्रसादहरू जिल्ला कविदेखि विश्वकविसम्म भइसकेका उदाहरण छ । यसो त यिनीहरूमा केही मतभेद पनि नभएको होइन । कतिपयका भनाइअनुसार यी आफैं लेख्दैनन् । मतलव, यस्ता गंगाप्रसादहरूका कलम बोक्ने अरू नै हुन्छन् । किन्तु यो त्यति सही कुरो होइन किनभने यिनीहरूका लेखनको जुन स्तर छ, त्यसले यी गंगाप्रसादहरू साहित्यका पूर्णतः मौलिक साहित्यकार हुन् भनी प्रमाणित गर्छ ।

अन्त्यमा
जहाँ गंगाप्रसादको सशरीर उपस्थिति हुने गर्छ, त्यहाँ जमुनाप्रसादहरू नहुने प्रश्नै छैन । यिनीहरू आआफ्ना एक थान विशेष पुच्छरसहित गंगाप्रसाद वरिपरि नित्य/निरन्तर परिक्रमा गरिरहेका हुन्छन् । यही यिनीहरूको एकलौटी काम–कर्तव्य हो भने पनि फरक पर्दैन ।

यसरी गंगाप्रसादकापछि पुच्छर हल्लाउँदा–हल्लाउँदै जमुनाप्रसादहरू शनैः शनैः गंगाप्रसाद हुने दिशातर्फ अग्रसर भइरहेका हुन्छन्  र एकदिन साँच्चिकै जमुनाप्रसादबाट नेपाली साहित्यको गंगाप्रसादमा परिणत हुने गर्छन् । अर्थात् प्रज्ञाहीनतामा अब्बल साहित्यकार गंगाप्रसाद ।

प्रकाशित : भाद्र २८, २०७६ ०८:१९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

गिद्धका गुत्थी

कृष्णप्रसाद भुसाल

नामले सिकारी चरा भए पनि गिद्धले कहिल्यै सिकार गर्दैन । केवल मरेका जनावरको मासु अर्थात सिनो खाएर वातावरण स्वच्छ, सफा र सन्तुलित राख्छ । यस हिसाबले गिद्ध प्रकृतिको कुचीकार हो । हामी भने गिद्धलाई हिंस्रक, फोहोरी र घिनलाग्दो चराको रूपमा हेर्छौं ।

यो हामी मानव जातिको ठूलो दृष्टिदोष हो । गिद्धे दृष्टि भनेर हामीले जुन कुरालाई इङ्गित गर्छौं, त्यो कदापि जायज होइन । बरु गिद्धले मानिसभन्दा आठ गुणा टाढासम्म देख्ने हुँदा गिद्धे दृष्टि भनेको टाढासम्म देख्ने भन्ने हुनसक्छ । सिनो खाई हाम्रो वातावरण प्रदूषित, दुर्गन्धित र रोगमुक्त बनाउने गिद्ध पर्यावरणीय चक्र सनातन, खाद्यशृङखलाको सन्तुलन र गतिशीलताको संवाहक हुन् ।

गिद्ध बाहेक अरु सिनो खाने जनावरहरूले सिनोको करिब ३६ प्रतिशत भागमात्र खान सक्छन् । गिद्धले भने सिनोको करिब ८० प्रतिशत खपत गर्छ । जिप्स प्रजातिले मूलतः मासु लुछी खान्छन्, सेतो गिद्धको प्रजातिले स–साना बचेका मासुका टुक्रा खान्छ भने हाडफोर गिद्धले हड्डीको टुक्रा र बोन म्यारो खान्छ, जसले करिब ३० सेन्टिमिटर लामा हाँडका टुक्रासम्म निल्न सक्छ ।

सिनोको कुशलतापूर्वक छोटो समयमै दोहन गर्ने गिद्धले मानिसमा रेविज, प्लेग, हैजा, आउँ, झाडापखाला र पशुचौपायाहरूमा एन्थ्रेक्स, ब्रुसेलोसिस र क्षयरोग जस्ता रोगहरूको संक्रमणले निम्ताउन सक्ने महामारीबाट बचाउँछ । धार्मिक र सांस्कृतिक आस्थासँग पनि जोडिने गिद्धलाई शनि देवताको बहनका रूपमा पुजिन्छ ।

रामायणमा रावणले सीतालाई हरण गरी लंका लैजाँदा सीतालाई जोगाउन गिद्ध अन्तिम श्वास रहुन्जेल लडेको उल्लेख छ । नेपालको माथिल्लो हिमाली क्षेत्रमा बस्ने तिब्बती मूलका लामा समुदाय मृत आफन्तको शव गिद्धलाई खुवाउँछन् र गिद्धलाई मृतकको आत्मालाई स्वर्ग पुर्‍याउने दूतका रूपमा पुज्ने गर्छन् ।

करिब दुई दशक अघिसम्म गिद्ध संसारमै सबैभन्दा सहजै देख्न सकिने र ठूलो संख्यामा भेटिने चराका प्रजातिमा पर्थे । विडम्बना सन् १९८०/९० को दशकमा आएर खासगरी भारतीय उपमहाद्वीपमा पाइने गिद्धहरू संसारमै तीव्र गतिले घटेर लोप हुने अवस्थामा पुगे । नेपालमा पनि सन् १९८० को दशकमा १० देखि १६ लाखको संख्यामा रहेका गिद्ध ९० प्रतिशतभन्दा बढीले घटी २० हजारभन्दा कममा सीमित भएका छन् । आईयुसीएनले नेपालमा पाइने ९ प्रजातिका गिद्धमध्ये चार प्रजातिलाई अति सङ्कटापन्न सूचीमा, एक प्रजातिलाई सङ्कटापन्न सूचीमा र तिन प्रजातिलाई सङ्कटको नजिक सूचीमा राखेको छ ।

गिद्धको संख्यामा यसरी अप्राकृतिक र नाटकीय ढंगले ह्रास आउनुको प्रमुख कारण घरपालुवा पशु उपचारमा प्रयोग गरिने औषधि डाइक्लोफेनेक हो । सुन्निएको र दुखेको निको पार्न प्रयोग गरिने डाइक्लोफेनेकले उपचार गरिएका पशुको मृत्युपश्चात सिनो खाँदा गिद्धको मृगौलामा असर गर्छ ।

समूहमा खाने गिद्धलाई ३० मिलिको एक भाएल डाइक्लोफेनेक संक्रमित एउटै सिनोले ३५० देखि ८०० गिद्धहरू मार्ने भएकोले यो औषधि गिद्ध विनाशमा प्रमुख कारण बन्न पुग्यो । वासस्थानको विनाश, आहाराको कमी, सिनोमा विषको प्रयोग, गिद्धलाई हानि गर्ने अन्य पीडानाशक औषधि र विद्युतीय तारजस्ता कारकहरू जीवित सानो संख्यामा रहेका गिद्धका लागि खतरा हुन् ।

गिद्धको यस प्रकारको विनाशबाट वातावरणमा सिनोबाट उब्जने प्रदूषण र मानवीय स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर बढ्दै जाँदा गिद्ध जोगाउने अभियानलाई नेपाल सरकार, मातहतका सम्बन्धित सरकारी निकाय, गैरसरकारी संस्था, संरक्षणकर्मी, सरोकावाला निकाय र समुदायहरूले आत्मसात गरेको देखिन्छ ।

गिद्ध संरक्षणका लागि नेपाल सरकारले जेठ २३, २०६३ देखि पशु उपचारमा डाइक्लोफेनेक प्रतिबन्ध गरी त्यसको विकल्पमा सुरक्षित मेलोक्सिक्यामको उत्पादन र प्रयोग सुरु गर्‍यो । गिद्धलाई शुद्ध आहार उपलब्ध गराई संरक्षण गर्ने उद्देश्यले २०६३ मै स्थानीय समुदायको सक्रियतामा नवलपरासीको पिठौलीमा विश्वकै पहिलो समुदाय स्तरको जटायु (गिद्ध) रेष्टुरेन्ट खोलियो । जटायु रेष्टुरेन्टमा किसानहरूबाट वृद्ध, अशक्त र बेकामी गाईवस्तुहरू संकलन गरी पालन–पोषण गरिन्छ ।

तिनीहरूको प्राकृतिक मृत्युपश्चात् निश्चित स्थानमा गिद्धको आहाराका लागि राखिन्छ । नजिकैको अवलोकन घरबाट अति संकटापन्न गिद्धका प्रजाति, आनीबानी र क्रियाकलापको अध्ययन अवलोकन गर्न सकिन्छ । रूपन्देहीको गैँडहवा ताल, दाङको लालमटिया र बिजौरी, कैलालीको खुटिया, कास्कीको घाँचोक र सुनसरीको कोशीटप्पुमा पनि विस्तारित भएका जटायु रेष्टुरेन्टले वृद्ध र छाडा चैपायाहरूको रेखदेख गरी पशु कल्याणकारी र लोपोन्मुख गिद्ध बचाउने काम गर्नुका साथै पर्या–पर्यटन प्रवर्द्धन, स्थानीयबासीको जीविकोपार्जन र अनुसन्धानका केन्द्र पनि हुन् ।

स्थापनाको दस वर्षपछि चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको कसरामा रहेको गिद्ध संरक्षण तथा प्रजनन केन्द्रमा हुर्काइएका र कोरलिएका गिद्धलाई सुरक्षित प्राकृतिक वातावरणमा पुनःस्थापना गराउने र स्याटेलाइट जडान गरी अध्ययन गर्ने कार्यको थालनी भएको छ, जसले प्रकृतिमा गिद्धको संख्या बढाउन र गिद्धको जैविक विज्ञानको जानकारीमा थप टेवा पुर्‍याउनेछ ।

नेपाल सरकारले लागू गरेको ‘गिद्ध संरक्षण कार्ययोजना सन् २००९—२०१३’ को सफल कार्यान्वयनपश्चात् दोस्रो पञ्चवर्षीय कार्ययोजना सन् २०१५–२०१९ को कार्यावन्यनमा राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागसँग गिद्ध संरक्षण साझेदार संस्था र समुदायले हातेमालो गरिरहेका छन् । हामीले अंगिकार गरेको समुदायमा आधारित गिद्ध सुरक्षित क्षेत्र बनाउने अभियान र यसबाट प्राप्त नतिजा विश्व संरक्षण समुदायका लागि उदाहरणीय र अनुकरणीय बनेका छन् ।

गिद्ध स्वतन्त्रपूर्वक ठूलो र फराकिलो भूभागमा उड्ने चरा भएकोले बृहत भूदृश्य स्तरमा स्थानीयदेखि अन्तरदेशीय साझेदारीमा गिद्ध संरक्षण अभियान सञ्चालन गर्नु गिद्धको दिगो संरक्षणका लागि प्राथमिक आवश्यकता हो । यही पृष्ठभूमिमा नेपालबाटै गिद्ध सुरक्षित क्षेत्रको वैज्ञानिक अवधारणामा आधारित भएर संरक्षणका कार्यक्रमहरूको थालनी सन् २००९ बाट सुरु गरिएको हो ।

नेपालमा गिद्ध संरक्षणको क्षेत्रमा हालसम्मका भए–गरेका संरक्षण अभियान र आगामी रणनीतिहरूको लेखाजोखा गर्दा गिद्ध सुरक्षित क्षेत्रको विकास तथा व्यवस्थापन सफलता उन्मुखतर्फ बढेको देखिन्छ । फलतः पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा गिद्धको ह्रास रोकिएर पुनः बढ्ने दिशामा अघि बढेको अध्ययनहरूले देखाएका छन् ।

दिगो रूपमा गिद्ध संरक्षणका लागि स्रोतको पहिचान तथा सुनिश्चितता, समुदाय सशक्तीकरण, स्थानीय निकायका कार्ययोजनामा गिद्ध तथा जैविक विविधता संरक्षणका क्रियाकलापहरूको मूलप्रवाहीकरणमा भने जरुरी छ । हाम्रा गिद्ध सुरक्षित क्षेत्रका केही भाग भारतमा पनि पर्छ । तसर्थ गिद्ध संरक्षण र गिद्ध सुरक्षित क्षेत्र स्थापना तथा दिगो व्यवस्थापनमा नेपाल र भारतबीच अन्तरदेशीय सहकार्य र साझेदारीको टडकारो खाँचो छ ।

नेपालमा हालसम्मका गिद्ध संरक्षणका कार्यक्रमहरू मूलतः दाताहरूमा निर्भर छन्, जुन दीर्घकालसम्म सञ्चालित नहुन सक्छन् । मानिसमा प्रयोग गरिने डाइक्लोफेनेकको पशु उपचारमा अवैधानिक प्रयोग, सिनोमा विष हाल्ने, किटोप्रोफिन, निमुसलाइड र एसिक्लोफेनेक जस्ता औषधिहरू पनि गिद्धका लागि हानिकारक ठहरिनुका साथै अन्य पर्यावरणीय चुनौती हामीमाझ विद्यमान छन् ।

स्थानीय निकायहरू स्वायत्त र शक्ति सम्पन्न भएको वर्तमान अवस्थामा ती निकायहरूले आफ्नो कार्यक्रममा गिद्ध संरक्षण तथा गिद्ध सुरक्षित क्षेत्रको दिगो व्यवस्थापन, पूर्वाधार विकास र अध्ययन–अनुसन्धान जस्ता कार्यक्रमहरूलाई आत्मसात गर्नसके यसको सफलता निश्चित छ ।

लेखक नेपाल पन्छी संरक्षण संघमा आबद्ध छन् ।

प्रकाशित : भाद्र २८, २०७६ ०८:१८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT