गिद्धका गुत्थी

कृष्णप्रसाद भुसाल

नामले सिकारी चरा भए पनि गिद्धले कहिल्यै सिकार गर्दैन । केवल मरेका जनावरको मासु अर्थात सिनो खाएर वातावरण स्वच्छ, सफा र सन्तुलित राख्छ । यस हिसाबले गिद्ध प्रकृतिको कुचीकार हो । हामी भने गिद्धलाई हिंस्रक, फोहोरी र घिनलाग्दो चराको रूपमा हेर्छौं ।

यो हामी मानव जातिको ठूलो दृष्टिदोष हो । गिद्धे दृष्टि भनेर हामीले जुन कुरालाई इङ्गित गर्छौं, त्यो कदापि जायज होइन । बरु गिद्धले मानिसभन्दा आठ गुणा टाढासम्म देख्ने हुँदा गिद्धे दृष्टि भनेको टाढासम्म देख्ने भन्ने हुनसक्छ । सिनो खाई हाम्रो वातावरण प्रदूषित, दुर्गन्धित र रोगमुक्त बनाउने गिद्ध पर्यावरणीय चक्र सनातन, खाद्यशृङखलाको सन्तुलन र गतिशीलताको संवाहक हुन् ।

गिद्ध बाहेक अरु सिनो खाने जनावरहरूले सिनोको करिब ३६ प्रतिशत भागमात्र खान सक्छन् । गिद्धले भने सिनोको करिब ८० प्रतिशत खपत गर्छ । जिप्स प्रजातिले मूलतः मासु लुछी खान्छन्, सेतो गिद्धको प्रजातिले स–साना बचेका मासुका टुक्रा खान्छ भने हाडफोर गिद्धले हड्डीको टुक्रा र बोन म्यारो खान्छ, जसले करिब ३० सेन्टिमिटर लामा हाँडका टुक्रासम्म निल्न सक्छ ।

सिनोको कुशलतापूर्वक छोटो समयमै दोहन गर्ने गिद्धले मानिसमा रेविज, प्लेग, हैजा, आउँ, झाडापखाला र पशुचौपायाहरूमा एन्थ्रेक्स, ब्रुसेलोसिस र क्षयरोग जस्ता रोगहरूको संक्रमणले निम्ताउन सक्ने महामारीबाट बचाउँछ । धार्मिक र सांस्कृतिक आस्थासँग पनि जोडिने गिद्धलाई शनि देवताको बहनका रूपमा पुजिन्छ ।

रामायणमा रावणले सीतालाई हरण गरी लंका लैजाँदा सीतालाई जोगाउन गिद्ध अन्तिम श्वास रहुन्जेल लडेको उल्लेख छ । नेपालको माथिल्लो हिमाली क्षेत्रमा बस्ने तिब्बती मूलका लामा समुदाय मृत आफन्तको शव गिद्धलाई खुवाउँछन् र गिद्धलाई मृतकको आत्मालाई स्वर्ग पुर्‍याउने दूतका रूपमा पुज्ने गर्छन् ।

करिब दुई दशक अघिसम्म गिद्ध संसारमै सबैभन्दा सहजै देख्न सकिने र ठूलो संख्यामा भेटिने चराका प्रजातिमा पर्थे । विडम्बना सन् १९८०/९० को दशकमा आएर खासगरी भारतीय उपमहाद्वीपमा पाइने गिद्धहरू संसारमै तीव्र गतिले घटेर लोप हुने अवस्थामा पुगे । नेपालमा पनि सन् १९८० को दशकमा १० देखि १६ लाखको संख्यामा रहेका गिद्ध ९० प्रतिशतभन्दा बढीले घटी २० हजारभन्दा कममा सीमित भएका छन् । आईयुसीएनले नेपालमा पाइने ९ प्रजातिका गिद्धमध्ये चार प्रजातिलाई अति सङ्कटापन्न सूचीमा, एक प्रजातिलाई सङ्कटापन्न सूचीमा र तिन प्रजातिलाई सङ्कटको नजिक सूचीमा राखेको छ ।

गिद्धको संख्यामा यसरी अप्राकृतिक र नाटकीय ढंगले ह्रास आउनुको प्रमुख कारण घरपालुवा पशु उपचारमा प्रयोग गरिने औषधि डाइक्लोफेनेक हो । सुन्निएको र दुखेको निको पार्न प्रयोग गरिने डाइक्लोफेनेकले उपचार गरिएका पशुको मृत्युपश्चात सिनो खाँदा गिद्धको मृगौलामा असर गर्छ ।

समूहमा खाने गिद्धलाई ३० मिलिको एक भाएल डाइक्लोफेनेक संक्रमित एउटै सिनोले ३५० देखि ८०० गिद्धहरू मार्ने भएकोले यो औषधि गिद्ध विनाशमा प्रमुख कारण बन्न पुग्यो । वासस्थानको विनाश, आहाराको कमी, सिनोमा विषको प्रयोग, गिद्धलाई हानि गर्ने अन्य पीडानाशक औषधि र विद्युतीय तारजस्ता कारकहरू जीवित सानो संख्यामा रहेका गिद्धका लागि खतरा हुन् ।

गिद्धको यस प्रकारको विनाशबाट वातावरणमा सिनोबाट उब्जने प्रदूषण र मानवीय स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर बढ्दै जाँदा गिद्ध जोगाउने अभियानलाई नेपाल सरकार, मातहतका सम्बन्धित सरकारी निकाय, गैरसरकारी संस्था, संरक्षणकर्मी, सरोकावाला निकाय र समुदायहरूले आत्मसात गरेको देखिन्छ ।

गिद्ध संरक्षणका लागि नेपाल सरकारले जेठ २३, २०६३ देखि पशु उपचारमा डाइक्लोफेनेक प्रतिबन्ध गरी त्यसको विकल्पमा सुरक्षित मेलोक्सिक्यामको उत्पादन र प्रयोग सुरु गर्‍यो । गिद्धलाई शुद्ध आहार उपलब्ध गराई संरक्षण गर्ने उद्देश्यले २०६३ मै स्थानीय समुदायको सक्रियतामा नवलपरासीको पिठौलीमा विश्वकै पहिलो समुदाय स्तरको जटायु (गिद्ध) रेष्टुरेन्ट खोलियो । जटायु रेष्टुरेन्टमा किसानहरूबाट वृद्ध, अशक्त र बेकामी गाईवस्तुहरू संकलन गरी पालन–पोषण गरिन्छ ।

तिनीहरूको प्राकृतिक मृत्युपश्चात् निश्चित स्थानमा गिद्धको आहाराका लागि राखिन्छ । नजिकैको अवलोकन घरबाट अति संकटापन्न गिद्धका प्रजाति, आनीबानी र क्रियाकलापको अध्ययन अवलोकन गर्न सकिन्छ । रूपन्देहीको गैँडहवा ताल, दाङको लालमटिया र बिजौरी, कैलालीको खुटिया, कास्कीको घाँचोक र सुनसरीको कोशीटप्पुमा पनि विस्तारित भएका जटायु रेष्टुरेन्टले वृद्ध र छाडा चैपायाहरूको रेखदेख गरी पशु कल्याणकारी र लोपोन्मुख गिद्ध बचाउने काम गर्नुका साथै पर्या–पर्यटन प्रवर्द्धन, स्थानीयबासीको जीविकोपार्जन र अनुसन्धानका केन्द्र पनि हुन् ।

स्थापनाको दस वर्षपछि चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको कसरामा रहेको गिद्ध संरक्षण तथा प्रजनन केन्द्रमा हुर्काइएका र कोरलिएका गिद्धलाई सुरक्षित प्राकृतिक वातावरणमा पुनःस्थापना गराउने र स्याटेलाइट जडान गरी अध्ययन गर्ने कार्यको थालनी भएको छ, जसले प्रकृतिमा गिद्धको संख्या बढाउन र गिद्धको जैविक विज्ञानको जानकारीमा थप टेवा पुर्‍याउनेछ ।

नेपाल सरकारले लागू गरेको ‘गिद्ध संरक्षण कार्ययोजना सन् २००९—२०१३’ को सफल कार्यान्वयनपश्चात् दोस्रो पञ्चवर्षीय कार्ययोजना सन् २०१५–२०१९ को कार्यावन्यनमा राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागसँग गिद्ध संरक्षण साझेदार संस्था र समुदायले हातेमालो गरिरहेका छन् । हामीले अंगिकार गरेको समुदायमा आधारित गिद्ध सुरक्षित क्षेत्र बनाउने अभियान र यसबाट प्राप्त नतिजा विश्व संरक्षण समुदायका लागि उदाहरणीय र अनुकरणीय बनेका छन् ।

गिद्ध स्वतन्त्रपूर्वक ठूलो र फराकिलो भूभागमा उड्ने चरा भएकोले बृहत भूदृश्य स्तरमा स्थानीयदेखि अन्तरदेशीय साझेदारीमा गिद्ध संरक्षण अभियान सञ्चालन गर्नु गिद्धको दिगो संरक्षणका लागि प्राथमिक आवश्यकता हो । यही पृष्ठभूमिमा नेपालबाटै गिद्ध सुरक्षित क्षेत्रको वैज्ञानिक अवधारणामा आधारित भएर संरक्षणका कार्यक्रमहरूको थालनी सन् २००९ बाट सुरु गरिएको हो ।

नेपालमा गिद्ध संरक्षणको क्षेत्रमा हालसम्मका भए–गरेका संरक्षण अभियान र आगामी रणनीतिहरूको लेखाजोखा गर्दा गिद्ध सुरक्षित क्षेत्रको विकास तथा व्यवस्थापन सफलता उन्मुखतर्फ बढेको देखिन्छ । फलतः पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा गिद्धको ह्रास रोकिएर पुनः बढ्ने दिशामा अघि बढेको अध्ययनहरूले देखाएका छन् ।

दिगो रूपमा गिद्ध संरक्षणका लागि स्रोतको पहिचान तथा सुनिश्चितता, समुदाय सशक्तीकरण, स्थानीय निकायका कार्ययोजनामा गिद्ध तथा जैविक विविधता संरक्षणका क्रियाकलापहरूको मूलप्रवाहीकरणमा भने जरुरी छ । हाम्रा गिद्ध सुरक्षित क्षेत्रका केही भाग भारतमा पनि पर्छ । तसर्थ गिद्ध संरक्षण र गिद्ध सुरक्षित क्षेत्र स्थापना तथा दिगो व्यवस्थापनमा नेपाल र भारतबीच अन्तरदेशीय सहकार्य र साझेदारीको टडकारो खाँचो छ ।

नेपालमा हालसम्मका गिद्ध संरक्षणका कार्यक्रमहरू मूलतः दाताहरूमा निर्भर छन्, जुन दीर्घकालसम्म सञ्चालित नहुन सक्छन् । मानिसमा प्रयोग गरिने डाइक्लोफेनेकको पशु उपचारमा अवैधानिक प्रयोग, सिनोमा विष हाल्ने, किटोप्रोफिन, निमुसलाइड र एसिक्लोफेनेक जस्ता औषधिहरू पनि गिद्धका लागि हानिकारक ठहरिनुका साथै अन्य पर्यावरणीय चुनौती हामीमाझ विद्यमान छन् ।

स्थानीय निकायहरू स्वायत्त र शक्ति सम्पन्न भएको वर्तमान अवस्थामा ती निकायहरूले आफ्नो कार्यक्रममा गिद्ध संरक्षण तथा गिद्ध सुरक्षित क्षेत्रको दिगो व्यवस्थापन, पूर्वाधार विकास र अध्ययन–अनुसन्धान जस्ता कार्यक्रमहरूलाई आत्मसात गर्नसके यसको सफलता निश्चित छ ।

लेखक नेपाल पन्छी संरक्षण संघमा आबद्ध छन् ।

प्रकाशित : भाद्र २८, २०७६ ०८:१८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

काग बाठो कि कोइली ?

कृष्णप्रसाद भुसाल

काग हामी सबैले देखे चिनेको चरा  । घना सहरका टोलदेखि दूरदराजका गाउँसम्म देखिने काग हाम्रै घरबस्ती वरपर बस्न रुचाउने मानिसको नजिकको साथी हो  ।

कागले विभिन्न फोहरहरू खाएर वातावरण सफा राख्ने मात्र होइन, मानिसलाई नचिनेका मान्छे वा जंगली जनावार आए सुरक्षित रहन सचेत गराउने सूचनाबाहक पनि हो ।


कागहरू बढ्दो सहरीकरण, प्रदूषण र फोहोरमैलासँग पनि अनुकूलित बन्दै गएकाले होला नेपाल पन्छी संरक्षण संघको हरेक ६ महिनामा काठमाडौं उपत्यकाका २४ स्थानमा गर्ने सहरी चरा गणनामा अन्य प्रजातिहरू हराउँदै गए पनि काग भने बढ्दै गएका छन् । नेपालमा घरकाग, कालो काग (वनकाग), टेमु, टुंगा र राजाकाग गरी पाँच प्रजातिका काग पाइन्छन् । समूहमा बस्ने कागले आफ्नो क्षेत्र निर्धारण गरेर गुँड बनाउँछन् र त्यस छेउछाउ मानिस वा अन्य शत्रु जीव पुग्दा रिसाउने, ठुङ्न खोज्ने, आफ्नो परिवारलाई बोलाएर जोडजोडले कराएर धपाउने गर्छन् । कागले अन्य चराहरूलाई सताउने, तर्साउने र आक्रमणसमेत गरी अन्ततः आफ्नो क्षेत्रबाट विस्थापित गराउँछन् ।


कागलाई सबभन्दा बाठो चरा ठानिन्छ । त्यसैले होला हामीहरू अत्यन्तै चतुर मान्छेलाई ‘कागको फूल चोर्ला’ जस्तो भन्छौं । कागका बौद्धिकता र चलाखीका कथा तथा प्रसंगहरू अन्य चराहरूको भन्दा धेरै नै सुनिन्छ । चलनचल्तीमा कागसँग जोडेर धेरैथरी उखानको प्रयोग गर्ने गरिन्छ । यिनैमध्येको एउटा प्रचलित उखान छ– कागभन्दा कोइली बाठो ! हाम्रा पुर्खाहरूले देखेका यी दुई फरक जातका चराहरूको आपसी सम्बन्धको लामो अनुभवका आधारमा नै यसो भनेका होलान् ।


कोइली पनि सुनेकै नाम हो, सुमधुर स्वरको प्रतीक मानिने कोइलीको विभिन्न कुहुकुहु, काफल पाक्यो, बिहु कुहियोजस्ता आवाज वसन्त ऋतुको आगमनसँगै गुन्जिन्छ । कोइलीहरू सुरिलो स्वर, लामो दूरीको बसाइसराइ र आफैं गुँड नबनाउनेजस्ता कारणले चर्चित छन् । जुरे कोइली त अफ्रिका महादेशबाट करिब ५ हजार किलोमिटरभन्दा लामो दूरी पार गर्दै ग्रीष्मयाममा नेपाल भित्रिन्छ । चिनियाँ राजधानी बेइजिङ नजिकको सिमसार क्षेत्रबाट स्याटेलाइट ट्याग लगाएर छाडिएका दुई कुक्कु कोइली गत वर्ष हजारौं माइल यात्रा गर्दै, दर्जनौं देश र महासागर नाघी अफ्रिकासम्म पुगे । तीमध्ये एउटा पुन चीन फर्कियो भने अर्को अफ्रिकामै घरजम गरी बस्यो ।


अफ्रिका पुगेर फर्किंदासम्म एक वर्षमा १६ देश हुँदै कम्तीमा २७ हजार किलोमिटर यात्रा गरेको स्याटेलाइट ट्यागले पठाएको सूचनामा उल्लेख छ, जुन झन्डै आधा संसारको यात्रा हो । उत्तरी चीनबाट अफ्रिका बसाइसराइ गर्ने कोइली चरीहरूको रोचक यात्राले मानिस, पारिस्थितिकीय प्रणाली र राष्ट्रहरूलाई जैविक रूपमा जोडिरहेका छन् । कोइलीजस्तो सानो चराले गरेको त्यस्तो साहसिक र जोखिमपूर्ण यात्रा पेरणादायक छ । नेपाल वायुसेवा निगमले पनि आफ्ना केही जहाजमा कोइलीको फोटो र नाम ‘कोइली’ राखेको त छ तर कोइलीकै जस्तो सार्थक यात्रा भने हुन सकिरहेको छैन ।


नेपालमा पाइने १९ प्रजातिका कोइलीमध्ये १५ प्रजातिले त आफ्नो गुँड नै बनाउँदैनन् र अण्डा अरू चराको गुँडमा पार्दिन्छन् । उक्त चराले आफ्नै सन्तान ठानेर कोइलीको बच्चालाई हुर्काउँछ । यिनैमध्येको एक कुहु कोइली हो, जसले कागको गुँडमा अण्डा पार्दिन्छ । तर यो सहजै होइन, बाठो कागले प्रायशः रूखको माथि टुप्पामा गुँड बनाउँछ र निकै सतर्कतासाथ रखवाली गरिरहेको हुन्छ । तर, कोइलीका भाले–पोथी उक्त कागको गुँड वा ओथारोबाट विचलित बनाउने उद्देश्यले उनीहरूको गुँडनजिकै गएर जिस्काउँछन् । काग पनि के कम दुवै भालेपोथी नै मिलेर निकै पर–पर पुग्ने गरी कोइलीलाई लखेट्छन् ।

त्यही बीचमा बढ्दो कुशलतापूर्वक छल्दै पोथी कोइली कागको गुँडमा गएर अण्डा पार्दिन्छ । अनि कागले निकै पर पुग्ने गरी लखेटेको कोइली आउन सक्दैन भनेर फर्किएर गुँडमा जाँदा कोइलीले अण्डा पारी छाडेर गइसकेको हुन्छ । कोइलीको छिट्टै अण्डा पार्न सक्ने विशिष्ट गुण हुन्छ भने अण्डा पनि कागको सँग मिल्दोजुल्दो नै हुन्छ । काग सबै अण्डा आफ्नै ठानेर ओथारो बसी बच्चा कोरली हुर्काउने गर्छ तर अन्तमा त्यो बच्चा कागको नभएर कोइलीको हुन्छ । यसरी कोइलीका बचेरा अर्कैको कोखमा हुर्कन्छन् । बच्चा हुर्केपछि कोइलीले फकाउँदै आफैंसँगै लान्छन् । त्यसैले होला कागका चल्ला कागैतिर, कोइलीका चल्ला कोइलीतिर उखान बनाइएको । कोइलीबाहेक अन्य चराले आफैं गुँड बनाइ, आफ्नै गुँडमा आफैं बच्चा कोरल्ने हुँदा कोइलीलाई स्वार्थी र अरूको श्रममा आश्रित चरा पनि भनिन्छ । तर कागजस्तो चंखलाई पनि छल्न सक्ने भएकाले होला कागभन्दा कोइली बाठो भनिएको ।


केही दिनअघि नेपाल पन्छी संरक्षण संघको चरा अवलोकनमा काठमाडौंको रानीबारी सामुदायिक वनमा पुग्दा कागले कोइलीको बच्चालाई आहार खुवाइरहेको थियो भने कोइलीका माउ नजिकै बसी हेरिरहेका थिए । अन्य प्रजातिका कोइली पनि अण्डा पार्ने बेला खुसुक्क अरू सानातिना चरा जुरेली, धोबिनी, भ्याकुर, फिस्टा, चाचर, तोरीगाँडाजस्ता चराको गुँडमा जान्छन् र त्यहीँ अण्डा पार्छन् । कतिपय अवस्थामा ओथारो बसेको चराले थाहा नपाउन् भनेर चराले पारेको फुल पनि कोइलीले खसालेर फुटाइदिने गर्छ । एउटा गुँडमा एउटा मात्र अण्डा पारिदिने कोइली एक प्रजनन अवधिमा करिब दर्जन अण्डा फरक–फरक गुँडमा पारिदिन्छ ।

यी साना चराहरूको बच्चा कोरलिँदा भने कोइलीका ठूला ठूला बचेरा निस्कन्छन् । हालै मात्र अनिल पौडेलले भक्तपुरमा खिचेको एक तस्बिरमा धोबिनी चरीले आफूभन्दा दोब्बर ठूलो काफल पाक्यो कोइलीको बच्चालाई आहार खुवाउँदै गरेको देखिन्छ । फिस्टे चराले आफूभन्दा तीन गुणा ठूलो खन्चुवा कोइलीलाई सकिनसकी चारा खोजेर खुवाई अत्यन्तै कष्टका साथ हुर्काउने गर्छ । हुर्काउँदै जाँदा निश्चय नै आफ्नो सन्तान होइन भन्ने आभास त ती चराहरूले पाउँछन् होला तर विकसित मातृत्वको भावनात्मक सम्बन्धले बचेरा पूर्ण सक्षम भएर स्वयम् बच्चाले नछाडुन्जेल ख्याल गरिरहेका हुन्छन् । यो नै सम्बन्धप्रतिको बफादारिता बुझाउने जीवनदर्शन हो ।


मधुर स्वरले सबैलाई मन्त्रमुग्ध बनाउने कोइलीको त्यसभित्र लुकेको स्वार्थीपना देख्दा बोली र व्यवहार एकै नहुँदो रहेछ भन्ने बुझ्न सकिन्छ । कोइलीबाट ठगिरहने कागलाई हेर्दा जति नै बाठो र चातुर्यको घमण्ड भए पनि त्यो पूर्णचाहिँ नहुँदो रहेछ । जे होस् सदियौंअघिको वृत्ति विकासको क्रमसँगै विकसित भएको यो सम्बन्ध निरन्तर चलिरहोस् । हाम्रो वरपर काग छन् र त हामी कोइलीको आवाज सुन्न पाएका छौं ।
krishna@birdlifenepal.org

प्रकाशित : असार ७, २०७६ १०:२३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्