अमेरिकी चाणक्य

रमेश के.सी.

हेनरी किसिन्जर ती राजनेताहरूमा पर्छन्, जसका हरेक शब्दलाई गम्भीरताका साथ लिइन्छ । उदारवादीहरूद्वारा देवत्वकरण र वामपन्थीहरूद्वारा दानवीकरण गरिएका अमेरिकाका पूर्व विदेशमन्त्री किसिन्जर विश्व कूटनीतिका विश्वकोश हुन् ।

जर्मनीको बाभरियामा सन् १९३८ मा जन्मिएका किसिन्जर अमेरिकी राष्ट्रपति जेराल्ड फोर्डको कार्यकालमा विदेशमन्त्री थिए भने रिचर्ड निक्सनको कार्यकालमा राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकार । बौद्धिक रूपमा तीक्ष्ण, रणनीतिक र तार्किक किसिन्जरले विशव प्रसिद्ध हार्वर्ड विशवविद्यालयमा बीस वर्ष प्रध्यापनसमेत गरेका थिए ।

शीतयुद्धको चरम अवस्थामा अमेरिकी कूटनीतिको शीर्ष स्थानमा रहेका उनको लेखन पनि अत्यन्त प्रभावशाली मानिएको छ । यिनै किसिन्जरको पाँच दशकभन्दा लामो प्राज्ञिक र कूटनीतिक जीवनलाई चिन्तक एवं लेखक वाल्टर आइज्याक्सनले बेलिविस्तार लगाएका छन्, पुस्तक ‘किसिन्जर’ मा ।

दोस्रो विश्वयुद्धताका यहुदी विरोधी नाजीहरूको उदय भइरहेको जर्मनीबाट आप्रवासीको रूपमा न्युयोर्क आएका किसिन्जरको यो असुरक्षा भाव पछिसम्म रहेको लेखक बताउँछन् । एउटा महत्त्वाकांक्षी यहुदी केटा कसरी अमेरिकी शक्तिको करिडोरमा पुग्यो भन्ने कथालाई लेखकले अनुसन्धानमार्फत व्यक्त गरेका छन् । न्युयोर्कमा लेखापाल पदबाट जागिर सुरु गरेका किसिन्जर पछि दोस्रो विश्वयुद्धकालमा सेना हुँदै हार्वर्डको विद्यार्थी र प्राध्यापक बने । पुस्तकमा किसिन्जरको प्राज्ञिक जीवनको विवरण आइज्याक्सनले दिएका छन् ।

कूटनीतिक जीवनमा किसिन्जर जहिले पनि विवादास्पद बने । उनको समयमा अमेरिका भियतनाम युद्धमा फँसेको थियो । दक्षिण–पूर्वी एसियामा साम्यवादको विस्तार र प्रभाव रोक्न लडिएको यो युद्धका प्रमुख योजनाकारका रूपमा किसिन्जर आलोचित छन् । भियतनामको युद्धको भूमिकालाई लिएर नोबेल शान्ति पुरस्कार पाए पनि उनी त्यहाँ भएको बमवर्षाका कारण नरसंहारका निम्ति बदनाम नै बने ।

सन् १९७२ मा चीनसँग सम्बधको सुरुवात नै किसिन्जरको जीवनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो । तत्कालीन प्रतिस्पर्धी सोभियत संघबाट चीनलाई साम्यवादी गठबन्धनबाट रोक्न उनले सन् १९७२ मा राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकारको रूपमा राष्ट्रपति निक्सनलाई चीनको भ्रमण गराएका थिए ।

अत्यन्त चलाख चाणक्य किसिन्जर साम्यवादी सोभियत संघसंँग चीनको गठबन्धन नहोस् भन्ने चाहन्थे । उनले चीन–सोभियत मतभेदको फाइदा उठाए । यसै कालमा चीन र सोभियत संघबीच सीमायुद्ध भएको थियो । को अन्तर्राष्ट्रिय कम्युनिष्ट आन्दोलनको केन्द्र बन्ने भन्ने विवाद थियो । सन् १९७२ को अमेरिकी–चीन सम्बन्धले गर्दा आजको चीन सम्भव भएको हो । जसको श्रेय किसिन्जरलाई जान्छ । जसको विस्तृत विवरण उनले ‘अनचाइना’ पुस्तकमा दिएका छन् ।

प्रसिद्ध ‘टाइम’ पत्रिकाका प्रबन्ध सम्पादक र सीएनएन टेभिभिजन सीईओ भइसककेका लेखक आइज्याक्सन अहिले अस्पिन इन्स्टिच्युटका प्रमुख हुन् । किसिन्जर मूलतः युरोपेली चिन्तन र परम्पराका कूटनीतिज्ञ हुन् । स्नाकोत्तर पढ्दै उनले युरोपेली राजनेता विश्मार्क र कूटनीतिज्ञ म्याटरनिखबारे थेसिस लेखेका थिए ।

अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा यथार्थवादी धाराका कूटनीतिज्ञ किसिन्जर राष्ट्रपति विड्रो विल्सनको आदर्शवादी धाराभन्दा भिन्न छन् । जहिले पनि शक्ति सन्तुलनमा जोड दिने किसिन्जरले शीतयुद्धको जटिल अवस्थामा पनि तत्कालीन सोभियत संघसित आणविक हतियार सम्बन्धी साल्ट सन्धिबारे सोभियत नेता ब्रेजनेभसंँग वार्ता गरेका थिए । तर उनलाई सोभियत साम्यवादको पतनका लागि योजनाकारका रूपमा चिनिन्छ ।

उनले अमेरिकाको विश्वव्यापी भूमिका बढाउन अहम् भूमिका खेलेका थिए । मध्यपूर्वको शान्ति प्रक्रियालाई इजिप्टका नेता सदातसँग समझदारी गरे भने हाम्रै दक्षिण एसियाको बंगलादेशको स्वतन्त्रता संग्राममा पाकिस्तानप्रति झुकाव राखेका थिए । पूर्वी युरोपबाट सोभियत प्रभाव कम गर्न उनले कूटनीतिक कसरत गरे ।

अहिले ९५ वर्षको उमेरमा पनि किसिन्जर पुस्तक लेखनमा व्यस्त छन् । उनको पछिलोपटक प्रकाशित पुस्तक ‘वर्ल्ड अर्डर’ हो । किसिन्जर सञ्चार माध्यमहरूका लागि कसरी सेलिब्रेटी बने भन्ने बारेमा लेख्न लेखकले एक भाग नै खर्चिएका छन् । विशेष गरेर भियतनाम युद्धमा कम्बोडियामाथि भएको बमवर्षाको दोषी किसिन्जरलाई ल्याटिन अमेरिकी देशहरूमा कम्युनिष्ट दबाउन एकाधिकारवादी शासकहरूलाई सघाएको आरोप वामपन्थी पत्रकार क्रिस्टोफर हिचेन्सले लगाएका छन् ।

सन् १०४८ मा जन्मिएको युरोप केन्द्रित वेस्टफेलिया विश्व व्यवस्थाका पक्षधर किसिन्जर अहिले पनि विश्वमा अमेरिकाको अविचलित नेतृत्व हुनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्छन् । चीनको उदयलाई व्यवस्थापन गर्न उनी एसिया प्रशान्त समूह बनाउनुपर्ने अडानमा छन् । जहाँ जापान, अष्ट्रेलिया र भारत संलग्न हुनेछन् ।

जीवनकोपछिल्लो चरण किसिन्जर एसोसिएट नामक सल्लाहकार फर्म खोलेर सक्रिय उनी संसारका विभिन्न सरकार तथा व्यापारी कम्पनीहरूसँग काम गरिरहेका छन् । अत्यन्त महत्त्वाकांक्षी र बौद्धिक क्षमता भएका किसिन्जरको जीवन विशेषतः कूटनीति सम्बन्धी चिन्तन र नीतिले भरिएको छ । यिनै अमेरिकी चाणक्यको जीवन कथा आइज्याक्सनले भनेका छन् ।

‘न्युक्लियर वेपन एन्ड फरेन पोलेसी’ नामक किताबबाट प्रशस्त चर्चा कमाएपछि अमेरिकी विदेश नीतिको संस्थापन पक्षको आँखामा परेका किसिन्जर हार्वर्डको प्राध्यापक जीवनबाट राष्ट्रपति निक्सनको राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकार बनेका थिए । पूर्व प्राज्ञिक हान्स मोर्ग्यान्थ्युको यथार्थवादी विचारधाराका पक्षपाती किसिन्जरलाई कठोर कूटनीतिक अभ्यासकर्ताको रूपमा पनि लिइन्छ ।

भनिन्छ— उनी विश्व राजनीतिकको शक्ति सन्तुलनका लागि द्वन्द्व पनि सहन तयार छन् । आज अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको रैथाने राष्ट्रवाद र लोकप्रियतावादको सिकारबाट अमेरिका विश्व रंगमञ्चबाट पछाडि फर्किरहेको छ । यस्तो अवस्थामा अमेरिकी शासकहरूका लागि यो पुस्तक पक्कैलाभदायी हुनेछ ।

भावना र आदर्शभन्दा शक्तिको राजनीतिमा रुचि राख्ने किसिन्जरको सन् १९४५ पछि विश्वमा अधिपत्य जमाउन सफल अमेरिकाको हैसियत घट्दै गइरहेको छ । अमेरिकी साम्राज्यको क्षयले पक्कै पनि किसिन्जरजस्ता राजनेतालाई चिन्तित तुल्याउनु स्वाभाविक हो । किसिन्जरको यो जीवनी त्यो युगको कथा हो, जहाँ अमेरिकाले चुनौतीपूर्ण कालखण्ड गुजारेको थियो । यही कालखण्डको दस्तावेजका रूपमा यसलाई पढ्नुपर्ने हुन्छ ।

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७६ ०८:३१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मस्तिष्कको कथा

रमेश के.सी.

के मस्तिष्क भ्रम हो ? यो जैविक तन्तुहरूको मेसिन हो ? भाष, स्मृति, संज्ञान, भावना र सपना यो भित्रै छ । यसर्थ स्नायु वैज्ञानिकहरू यसको अध्ययनमा जुटेका छन् । राष्ट्रपति जर्ज डब्ल्यू बुसले सन् ९० को दशकलाई ब्रेनको दशक नामकरण गरेका थिए । जसको सन्दर्भमा आयोजित अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा डा. भी.एस. रामचन्द्रनले सम्भाषण दिएका थिए ।

रामचन्द्रन ती स्नायु वैज्ञानिकहरूमा पर्छन्, जसलाई अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयका जीव वैज्ञानिक रिचर्ड डकिन्सले स्नायु विज्ञानका मार्कोपोलो भनेका थिए ।

चारैतिर हड्डीहरूको बीचको एक पाउ मासु रहेको यो मस्तिष्क विज्ञानकोआविष्कार गर्न बाँकी रहेको अन्तिम सिमाना बताइएको छ । एक्काइसौं शताब्दीको दोस्रो दशक आइपुग्दा मस्तिष्कबारे धेरै नै अध्ययन भएको छ । यसले निकट भविष्यमा मानव चेतनाको उत्पत्तिबारे पनि आविष्कार गर्ने छ । यदि मानव चेतनाको उत्पत्तिको रहस्य थाहा लाग्यो भने ज्ञान/विज्ञानको क्षेत्रमा नयाँ क्रान्ति हुनेछ । अहिलेसम्म हामीलाई रहस्य र अज्ञात लागेका प्रश्नहरूको उत्तर भेटिनेछ ।

मानसिक रोगको सजिलैनिदान हुनेछ । आखिर यो चेतनाले मानव जीवनको आदि र अन्त्यको कथा बोकेकोछ । यही चेतनाका कारण समाजमा बुद्ध भगवान् भए, हिटलर राक्षस भए । अहिलेसम्मको अनुसन्धानअनुसार मस्तिष्क एक कपोकल्पित अवधारणा बनेको छ । विचारलाई नै हामीले मस्तिष्क भन्दैगएका छौं । तर ब्रेन अर्बौं न्युरोन्सहरूको संयोजन हो । न्युरोट्रान्समिटरहरूको रसायनहरूको खेल हो ।

१७ औं शताब्दीका फ्रान्सेली दार्शनिक रेने डेकार्ट पीनएल ग्लान्ड आत्मा हो भन्थे । तर त्यो सही सावित भएन । उनको प्रसिद्ध भनाइ छ, ‘म सोच्छु त्यसैले म छु ।’ दर्शनशास्त्रको क्षेत्रमा अत्यन्त धेरै उद्धृत गरिएको यस उक्तिले अहिले पनि स्नायु वैज्ञानिकहरूलाई चकित तुल्याएको छ । ‘म’ भन्ने नै भ्रम हो भन्ने निर्णयमा स्नायु विज्ञान पुगेको छ ।

प्रायःजसो सिजोफ्रेनियाका बिरामीहरूको ‘म’ विखण्डित भएको हुन्छ । उनीहरू विभ्रम र मनको विशृंखलताबाट गुज्रिरहेका हुन्छन् । आफ्नो स्व भन्ने हराएपछि उनीहरू डिपर्सनालाइजेसनमा पुगेका हुन्छन् । यो जटिल रोगको उपचारका लागि स्नायु विज्ञानले नयाँ आविष्कार गर्न लागेको छ ।

अटिजम, डिप्रेसन, अल्जाइमर्स, बाइपोलर र क्षारे रोगको निदानका उपाय पनि पत्ता लाग्नेछ । मनोविकार विज्ञानको समस्यालाई स्नायु विज्ञानले समाधान गर्ने छ । यसै क्रममा न्युरल टेक्नोलोजीको अवधारणा आएको छ । यो प्रविधि विकास भएमा मस्तिष्कको संसारमा अद्भुत क्रान्ति आउने छ ।

‘दि फ्युचर अफ दि माइन्ड’ का लेखक मिचियो काकु भन्छन्– भविष्यको साम्राज्य मस्तिष्कको साम्राज्य हो । मस्तिष्कलाई सूचना प्रविधिसँग जोडेपछि यसको क्षमतामा वृद्धि हुन्छ । यसले अचम्मको काम गर्नेछ । मानव मस्तिष्कको विषयमा प्राचीनकाल देखिनै चिन्तन हुँदै आएको हो । आध्यात्मिकहरूले ध्यानस्थ मस्तिष्कको आविष्कार गरेका थिए ।

अब स्नायु विज्ञानले यसको नयाँ आयामबारे उजागर गर्नेछ । सन् १९४० मा बेलायती दार्शनिक गिल्बर्ट रायलले ‘दि कन्सेप्ट अफ माइन्ड’ लेखी यसको अध्ययनलाई लोकप्रिय बनाएका थिए । मस्तिष्क ब्रेन नै हो । ब्रेनले जे गर्छ त्यो नै मस्तिष्क हो भन्ने दार्शनिकहरू पनि छन् । यसको अध्ययनमा द्वैतवादी र पदार्थवादीहरू छन् । द्वैतवादीहरू धर्मको नजिक हुन्छन् भने पदार्थवादीहरू विज्ञानको नजिक हुन्छन् ।

पदार्थवादी स्नायु वैज्ञानिक डेनियल डेनेट हुन् । उनी चेतनाको उत्पत्तिको आविष्कार गर्न लागेका छन् । सन् ६० को दशकमा सबै कुरा संस्कृतिमा खोजिन्थ्यो । त्यतिखेर सांस्कृतिक अध्ययन फस्टाएको थियो । अहिले हिंसा, प्रेम, आवेग, यौन, दया, माया र सिर्जना सबै मस्तिष्कमा खोजिन्छ । मानव जीवनको अध्ययनमा यसले पद्धतिगत परिवर्तन ल्याएको छ । प्रमात्रा भौतिकी जस्तो विज्ञान पनि अहिले यसको अध्ययनमा लागेको छ ।

रोजर पेनरोज जस्ता गणितज्ञ मस्तिष्कमा चेतनाको उत्पत्ति अणुहरूको अन्तर्क्रियाबाट हुने बताउँछन् । मस्तिष्कको क्षमता बढाउने औषधिहरू उपलब्ध हुन थालेको छ । अहिले व्यापक रूपमा प्रयोग हुन थालेको कृत्रिम बुद्धिको आधार एल्गोरिदम पनि मस्तिष्कको क्षमतामा नै छ । मस्तिष्क बूढो उमेरसम्म प्लास्टिक जस्तो तन्किने गरेको अनुसन्धानले देखाएको छ । न्युरो प्लास्टिसिटी भनिएको यस स्वभावले विभिन्न मानसिक घात र रोग भएका मानिसलाई निको हुन मद्दत गर्छ ।

यो तन्किने स्वभावले मस्तिष्क परिवर्तन भइरहन्छ र आफ्नो पुरानो स्वास्थ्य रूपमा फर्कन खोज्छ । सांस्कृतिक रूपमा भारतीय, नेपाली, अमेरिकी, अरबी र अफ्रिकी मस्तिष्कहरू पनि सक्रिय हुन्छन् । यसर्थ मस्तिष्क स्नायुदेखि संस्कृतिसम्म जोडिएको छ । यसै प्रसङ्गमा अहिले ईश्वरको अस्तित्व पनि मस्तिष्कमै खोज्न थालिएको छ । न्युरोन्सको अध्ययनबाट ईश्वरको खोजी हुन सकिने तथ्य आएको छ । मस्तिष्कका बाह्य र आन्तरिक रूपहरू हुन्छन् । बाह्य रूपमा यसको सामाजिक र सांस्कृतिक प्रभाव हुन्छन् भने भित्री रूपमा स्नायु र रसायनका कार्य हुन्छन् ।

बीसौं शताब्दीको प्रारम्भसम्म मस्तिष्कलाई बर्जित विषय मानिन्थ्यो । मनोवैज्ञानिक सिग्मन्ड फ्रायडले मनको अध्ययनबाट नयाँ दर्शन पत्ता लगाएपछि मस्तिष्कलाई गम्भीर रूपमा लिन थालियो । सन् ९० को दशकबाट प्रविधिको विकाससँगै एमआरआई र ईसीटीको आविष्कारले क्रान्ति ल्यायो । अहिले हामी रङ्गीन मस्तिष्क चलिरहेको अवस्थामा कम्प्युटरमा हेर्न सक्छौं । मस्तिष्क कम्प्युटर प्रविधिसँग जोडिने छ । माइन्ड नेटको उत्पत्ति हुनेछ ।

सपनाहरूलाई भिडियो टेपमा राख्न सकिने छ । सुदूर भविष्यमा शरीरबाट चेतनालाई निकालेर अन्तरिक्षमा पठाउन सकिने छ । भाषा र सौन्दर्य कसरी उत्पन्न हुन्छ त्यो पत्ता लाग्नेछ र कृत्रिम रूपमा मस्तिष्क बनाउन सकिनेछ । स्पेस विज्ञान जस्तै अत्यन्त जटिल मानिएको यो क्षेत्र बिस्तारै सार्वजनिक रूपमा प्रयोग र उपभोगको साधन बन्नेछ । अहिले प्रभावशाली रहेको कम्प्युटर विज्ञान, इन्टरनेट र भविष्यमा व्यापक हुने कृत्रिम बुद्धिको आधार भनेको मस्तिष्कको क्षमता र कल्पनाशीलता नै हो ।

नयाँ विज्ञानले बाह्य संसारको होइन कि आन्तरिक संसारको अध्ययन गरिरहेको छ । मानव शरीरको संरचना र बुद्धिमाथि केन्द्रित यो अध्ययनले शरीरको जैविक यन्त्रलाई अनुकरण गरिरहेको छ । अघिसम्म पदार्थको अध्ययनको युग मानिएको समय अब शरीरको युगमा प्रवेश गरेको छ ।

प्रकाशित : श्रावण ४, २०७६ ०८:४५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्