'पिँजडामा काश्मीर’

मोहम्मद हानिफ

काठमाडौँ — पाकिस्तानी बालबालिकालाई विद्यालयमा काश्मीर हाम्रो ‘गर्धनको नशा’ हो भनेर पढाइन्छ । यस्तै भारतीयहरू काश्मीर आफ्नो ‘अटुट अंग’ हो भन्ने विश्वास गर्छन् । उर्दु र फारसी कविताहरूमा काश्मीरको सुन्दरताको गाथा कुँदिएको छ । यदि यो धर्तीमा स्वर्ग छ भने ‘त्यो यही हो, यही हो, यही हो,’ १४ औं शताब्दीका कवि अमिर खुस्रोले लेखेका छन् ।

७२ वर्षअघि भारत र पाकिस्तान विभाजित भएको दिनदेखि नै काश्मीरका लागि दुई देशीबीच युद्ध भइरहेको छ । दुवैले एकअर्कालाई काश्मीरीहरूमाथि ज्यादती गरेर अधिकार जमाएको आरोप लगाइरहेका हुन्छन् ।

कहिलेकाहीं काश्मीरीहरू त्रासदीबीच आफ्नो स्वर्गमा आफूले मनलागेको गर्न पाउनुपर्ने आवाज उठाउँछन् । सन् १९४८ मा संयुक्त राष्ट्र संघको सुरक्षा परिषदले काश्मीरीहरूको धारणा बुझ्न जनमत संग्रह गर्नुपर्ने बताएको थियो । तर अहिलेसम्म भएको छैन । विवादित काश्मीरको दुवैतर्फ मेरा केही साथीहरू छन्, उनीहरू दुवै देशबाट विशेष राज्यको मान्यता पाउनुको साटो आफूहरूलाई अलग्गै रहन दिनुपर्ने बताउँछन् । भारत र पाकिस्तान दुवैबाट अलग ।

ती र अन्य काश्मीरीहरूले जे चाहेको भए पनि यो साता जे प्राप्त गरे, त्यो भने कुनै पनि हालतमा चाहेका थिएनन् । भारतको संविधानमै उल्लेख भएर पाएको विशेष राज्यको मान्यता र सापेक्ष स्वतन्त्रता खोसिएको छ । विश्वमा केही अति सैन्यकरण भएका क्षेत्रहरू मध्येको एक काश्मीरमा अहिले ३५ हजार बढी सुरक्षाकर्मी तैनाथ गरिएका छन् । विद्यालय, कार्यालय, इन्टरनेट, फोन सबै बन्द गरिएका छन् । प्रायः सबै स्थानीय राजनीतिक नेताहरूलाई पक्राउ गरिएको छ । त्यो घानमा नयाँदिल्लीसँग समन्वय गरेरै अगाडि बढ्न चाहने केही नेताहरू पनि परेका छन् ।

पक्राउ पर्नुअघि त्यस क्षेत्रका एक पूर्व मुख्यमन्त्रीले भनेका छन्, ‘विभाजनको बेलामा भारतसँग हात मिलाउनु नै गल्ती थियो ।’ अहिले भारतले काश्मीरलाई आफूमा समाहित गर्दै लाखौं नागरिकलाई जेल हालेर पुनः विभाजनको स्थितिमा ल्याइपुर्‍याएको छ ।
धेरै भारतीयले यो प्रक्रियाको स्वागत गरेका छन् । कलाकार अनुपम खेरले ट्विट गर्दै ‘काश्मीर प्रकरणको अन्त्यको राम्रो सुरुवात’ भएको उल्लेख गरेका छन् ।

विज्ञहरूले काश्मीरी जनताले भारतसँग जोडिएकै धेरै सुविधा उपभोग गरे पनि त्यसैमा प्रश्न गर्ने गरेको भन्दै आलोचना गरेका छन्, ‘तपाईंहरूलाई थाहाछ, काश्मीर उपत्यकामा युवाहरू पाकिस्तानको समर्थनमा नाराबाजी गर्छन् र पाकिस्तानी क्रिकेट टोली विजयी हुँदा उत्सव नै मनाउँछन् र पाकिस्तानी झण्डा फहराउँछन् ।’

यो साता संविधानको धारा ३७० हट्नु पूर्व काश्मीरीहरूसँग आफ्नोलागि कानुन आफैं बनाउने र आफ्नो झण्डा फहराउने ‘सुविधा’ थियो । र त्यो यस्तो ‘सुविधा’ थियो, जसको उपभोग गरेबापत धेरैले दशकौंसम्म कारबाही भोगे । हजारौं काश्मीरीहरू बेपत्ता पारिए, केही भारतीय सेनाका बन्दी बने ।

काश्मीरीहरूमाथि गरिएका अत्याचार केहीलाई अपुग लाग्यो । त्यसैले अहिले भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीका समर्थकहरू विभाजन अघिको अवस्था सिर्जना हुँदा खुसीले गदगद छन् । हिन्दु अधिनायकवादको शक्तिमा रमाउनेहरूको आफ्नै तर्क छन् । उनीहरूले काश्मीरीहरूको भविष्यलाई मात्रै बेवास्ता गरेका छैनन्, बरु इतिहासमा भारतप्रति कटिबद्ध नभएकोमा अपमानित गर्दै कारबाही गर्न चाहन्छन् । उता भारतीय मुसलमानहरूलाई देशभर नै गाई काटेर खाएकोमा हिन्दु अतिवादीहरूले कुटेर मारिरहेका छन् ।

काश्मीरमा कुनै सीमा विवाद नरहेको भारतले यसै साता उद्घोष गरेको थियो । ‘काश्मीरीहरू तिमीहरूको जमिन हाम्रो जमिन हो,’ उसले निशंकोच भनिदियो । यससँगै पाकिस्तानको गर्धनको नशा पनि काटियो ।

यति हुँदा पनि पाकिस्तानसँग यस विरुद्ध उभिने केही उपाय भएको देखिएन । उसले आफ्नो दुवै हात उठाउँदै अन्तर्राष्ट्रिय समुदायका अगाडि दुखेको मात्रै जनाउन सक्यो । पाकिस्तानी सेनाले काश्मीरी दाजुभाइलाई सहयोग गर्न आफू कुनै पनि हदसम्मको सहयोग गर्नका लागि तयार रहेको बताएको छ । तर त्यसको उपादेयता कतिको छ भन्ने पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री इमरान खानले संसदमा गरेको सम्बोधनबाटै स्पष्ट हुन्छ । ‘तपाईंहरू मबाट के चाहनुहुन्छ ?’ उनले भने, ‘के म भारतसँग युद्ध गरौं ? हामीले त्यो चारपटक गरिसक्यौं र अहिले हामी त्यो मुडमा छैनौं ।’

पाकिस्तानले विश्व समुदायलाई यस विषयमा एकमत बनाउन आग्रह गरे पनि त्यो सम्भव नभएको देखिइसकेको छ । अमेरिकाले पिंजडा भित्रको स्वर्गमा हुने कामकारबाही भारतको अन्तरिक मामिला भएको इंगित गरिसकेको छ । आफ्नै देशको वालमार्ट सुरक्षित राख्न नसक्ने देशले काश्मीरीहरूको इन्टरनेट सुचारु गर्न र इज्जत जोगाउन आवाज उठाउँछ भनेर कल्पना गर्नुको कुनै तुक छैन ।

चीन पाकिस्तानको पुरानो मित्र भए पनि ऊआफ्नो देशको श्रम शिविरमा बन्द उइघुर मुसलमानहरूलाई क्यामेरा अगाडि कसरी मुस्कुराउने भनेर सिकाउनमै व्यस्त छ । रूस र इजरायल भारतकै मित्र हुन् । मुसलमान समुदायको पहिलो राजकुमार साउदीका मोहम्मद बिन सलमानले त मोदीलाईआफ्नो दाजु नै मानेका छन् । भारतीय सरकारको निर्णय विरुद्ध आवाज उठाइरहेका पाकिस्तानीहरू पनि भारतले आफ्नै भूभाग कब्जा गरेझैं चिच्याइरहेका छन् । ‘काश्मीर हाम्रो हो,’ उनीहरूले सामाजिक सञ्जालमा लेखेका छन् ।

न्युयोर्क टाइम्सबाट अनुदित

प्रकाशित : श्रावण २५, २०७६ ०८:२७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

वृद्धावस्थाको खानपान

डा. प्रकाश बुढाथोकी

हाम्रो ६२.६८ प्रतिशत जनसंख्या १५–६४ वर्ष अर्थात उत्पादनशील उमेरका भएकाले यो युग युवाहरूको भन्न सकिन्छ । २०८४ मा नेपाल प्रौढ र ३५ वर्षपछि वृद्धहरूको देशमा प्रवेश गर्दैछ । आश्रितभन्दा उत्पादनशील जनसंख्या धेरै भएको अहिलेको अवस्था न इतिहासमा थियो नत भविष्यमा हुनेछ ।

विश्वमा हाल प्रत्येक १० व्यक्तिमा एकजना ६० वर्ष र सोभन्दा माथिको उमेरका छन् भने सन् २०५० मा २ अर्ब वा प्रत्येक ५ व्यक्तिमा एकजना वृद्ध हुनेछन् । त्यसबेला वृद्धहरूको जनसंख्याले १४ वर्षसम्मका बालबालिकाहरूको संख्यालाई पनि उछिन्नेछ । र १५–५९ वर्षका समूह बराबर हुनेछ ।

परिवार गाउँको होस् वा सहरको, विकसित होस् वा अविकसित, आर्थिक रूपले सम्पन्न होस् वा विपन्न सबैमा पुस्तान्तर छ । त्यो अन्तरसँगै परिवर्तन हुने सांस्कृतिक सोचका कारण पारिवारिक जीवनमा अप्ठ्याराहरू पर्छन् । त्यस्ता अप्ठ्यारा परिवारभित्रै व्यवस्थापन नभए बुढाबुढीको जीवन असुरक्षित बन्छ । बुढाबुढीको भावना र चाहनालाई युवा पुस्ताले नबुझ्नु अन्याय र अपमान हो ।

वृद्धावस्थामा शारीरिक, मानसिक र रोगसँग लड्ने क्षमतामा कमि आउँछ । यसले मानिसको पोषण स्तरलाई प्रभाव पार्छ । जति उमेर बढ्दै जान्छ, शरीरको काम गर्ने क्षमतामा कमी आउँछ, पाचन प्रणाली कमजोर हुँदै जान्छ । हड्डी करकर खान्छ । आँखाले धमिलो देख्न थाल्छ । दाँत हल्लिन्छन्, झरेर थोते बन्नुपर्छ । वृद्धावस्थामा मोटोपन धेरै खतरनाक हुने भएकाले मोटो मानिसमा क्यालोरीको मात्रा कम गरेर शारीरिक तौल घटाउनुपर्छ ।

वृद्धावस्थामा खाने रुचि कम हुन्छ । माछामासु छाड्ने, पाचनतन्त्र कमजोर र मिर्गौलाको काम कम हुने भएकाले खाद्य पदार्थ पचाउन हम्मे हुँदै जान्छ । प्रोटिनको कमी हुन्छ । त्यसले गर्दा सुन्निने, रगतको कमी हुने र रोगसँग लड्ने क्षमतामा कमी भई संक्रामक रोगहरू लाग्ने सम्भावना बढी हुन्छ ।

क्यालोरीको कम आवश्यकतासँगै कार्बोहाइड्रेट र चिल्लो पदार्थको आवश्यकता पनि घट्छ । चिल्लो पदार्थको रूपमा तोरी, सूर्यमुखी, भटमासजस्ता वनस्पति तेल राम्रो मानिन्छ । ४०—५० ग्राम चिल्लो पदार्थ दैनिक एउटा वृद्धले खान सक्छन् । धेरै तेलमा तारेको भन्दा थोरै तेलमा भुटेका खाद्य वस्तु नै वृद्धहरूका लागि राम्रो मानिन्छ ।

ज्येष्ठ नागरिकमा हाड कमजोर हुने भएकाले शरीरलाई बढी मात्रामा खनिज पदार्थ विशेषगरी क्याल्सियमको आवश्यकता पर्छ । क्याल्सियमजन्य खाद्य वस्तुहरू मुख्यतः दूध र दूधबाट बनेका खाद्य पदार्थ खानु उपयुक्त हुन्छ । एउटा वृद्धले दैनिक ४ सयदेखि ५ सय मिलिलिटर दूध खाए भने क्याल्सियमको मात्रा पूर्ति हुन्छ ।

रगतको कमी नहोस् भन्नाका लागि आइरन बढी भएको खाद्य पदार्थ खानुपर्छ । आइरन पूर्ति गर्नुका साथै पाचनतन्त्रलाई स्वस्थ राख्न हरियो सागपात, कोसेदाल, क्वाँटी आदि खानु राम्रो हुन्छ । आइरन प्रशस्त पाइने कलेजो, रातो मासु, फूलको पहेंँलो भागमा कोलेस्ट्रोल पनि बढी हुने भएकाले वृद्धहरूले यस्ता खाद्य वस्तुहरूको प्रयोग नगर्नु नै उत्तम हुन्छ । गर्नैपरे पनि थोरै मात्रामा गर्नुपर्छ ।

दाँत कमजोर र केही झर्ने, पाचन प्रणाली कमजोर हुने, खाना चपाउन गाह्रो हुने भएकाले सजिलैसित पचाउन सक्ने खालका नरम, सजिलोसित चपाउन मिल्ने खालको खाना हुनुपर्छ । सुख्खा रोटी, सुख्खा चिउराको सट्टा चामल, दाल मिसाएको जाउलो, खिर, सावुदाना, सेवाइ, दूधमा भिजाएको चिउरा आदि खाने कुरामा सम्मिलित गर्न सकिन्छ । हरियो सागपात, फलफूल, फलफूलको रस, तरकारी वा मासुबाट बनाइएको सुप, प्रशस्त मात्रामा पानी खानाले कब्जियत हुन पाउँदैन र खानामा रुचि बढेर जान्छ ।

वृद्धहरूले एकैचोटी धेरै खानेकुरा खान र पचाउन नसक्ने भएकाले थोरै–थोरै गरेर दिनभरिमा ५–६ पटकसम्म खानुपर्छ । दालको झोल, फलफूलको जुस, पानीजस्ता झोलिलो खाना प्रशस्त खानुपर्छ । थोरै भए पनि खानामा दिनहुँ रायो, तोरी, चम्सुर, पालुङ्गोजस्ता हरिया सागपात समावेश गर्नुपर्छ । यसले कब्जियत हुन पाउँदैन । आइरन, भिटामिन बी कम्प्लेक्स, सी आदिको कमी हुन दिँदैन ।

दिउँसोको खानापछि अलिअलि भए पनि हिँड्ने भएकोले खाना सजिलैसित पच्छ । तर रातिको खानापछि छिट्टै सुत्ने भएकाले अलि उकुस–मुकुस हुन्छ र भारी खानाले निद्रामा कमी ल्याउँछ । त्यसैले वृद्धहरूको रातिको खाना दिउँसोको भन्दा हल्का, किसिमको हुनुपर्छ । राति सुत्ने बेलामा एक गिलास तातो दूध खाँदा राम्रोसँग निद्रा लागि दिनभरि जोश, जाँगर बढे जस्तो अनुभूति दिन्छ । खाना पारिवारिक खानासँग मेल खाने तर नरम, पचाउन सक्ने दिनुपर्छ । सँगै खाना खानाले, बच्चालाई जस्तै माया, प्रेम गर्नाले उनीहरूलाई सुरक्षाको भावना दिन्छ ।

राष्ट्रिय योजना आयोग र युनिसेफको अध्ययनमा नेपालको जनसांख्यिक लाभ सन् १९९२ देखि ५५ वर्षको थियो । ६५ वर्ष वा त्योभन्दा बढी उमेरको जनसंख्या कुल जनसंख्याको ७ प्रतिशत वा बढी भएमा त्यसलाई बुढ्यौलीमा प्रवेश गरेको देश सन् २०२८ मा प्रवेश गर्ने प्रक्षेपण छ । ६५ वर्षभन्दा माथिको जनसंख्या १४ प्रतिशत वा बढी भए समाजलाई वृद्ध समाज भनिन्छ, जुन सन् २०५४ मा हुँदैछ । जापानको ‘एजिङ’ गति द्रुत छ । हाल ११ जना सक्रियमा १ वृद्ध छन् । अबको ५० वर्षमा हरेक ३ जना सक्रियको भागमा १ जना वृद्ध आश्रित हेर्ने दायित्व पर्नेछ ।

शरीरमा बल रहुन्जेल परिवार, समाज र राष्ट्रका लागि पसिना बगाउने र सन्तानप्रति त्याग र संघर्ष गर्ने वृद्ध जीवनको उत्तरार्द्धमा एकधरो कपडा र एकछाक खानका लागि तिनै सन्तानबाट अपहेलित छन् । विपन्नताले ९० प्रतिशत जतिको जीवनयापनको विकल्प रहँदैन, जसले गर्दा वृद्धवृद्धाको जीवन दयनीय, कारुणिक त छँदैछ, त्यसमा पनि परिवार, समाज र राष्ट्रले समेत उचित कदर र सम्मान गर्नसकेको छैन ।

लेखक वीर अस्पतालका चिकित्सक तथा नेपाल चिकित्सक संघका कोषाध्यक्ष हुन् ।

प्रकाशित : श्रावण २५, २०७६ ०८:२६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्