पिसाब चुहिने समस्या

डा. अर्जुनदेव भट्ट

मूत्रथैलीको यो समस्या विश्वव्यापी छ । धनी होस् कि गरिब सबैलाई यो रोगले सताउन सक्छ । संसारका करोडौं मानिस यस रोगबाट पीडित छन् । खासगरेर ४० वर्षमाथिका पुरुष तथा महिलामा यो समस्या देखा पर्छ । पुरुषभन्दा महिलामा मूत्रथैलीबाट पिसाब चुहिने समस्या बढी देखिन्छ ।

दिउसो होस् कि राति पिसाब लागेपछि रोक्न नसक्ने, छिटोछिटो हुने र कहिलेकाहीं त रोक्दारोक्दै पनि पिसाब चुहिन सक्छ ।

मूत्रथैली मांसपेशीले बनेको अंग हो । प्रचुर मात्रामा रक्तनली तथा स्नायुले भरिएको हुन्छ । यसले मूत्र सञ्चय र निष्कासनको काम गर्छ । २४ घण्टामा ७/८ पटक पिसाब फेर्नु स्वाभाविक मानिन्छ । सामान्यतया मूत्रथैलीको आयतन ३ देखि ५ सय मिलिलिटर क्षमताको हुन्छ । तर, थैलीले एक पटकमा त्योभन्दा बढी पनि मूत्र सञ्चय गर्न नसक्ने होइन, सक्छ । पिसाब फेरिसकेपछि विशेष प्रकारको आनन्द अनुभव गरिन्छ । उपयुक्त ठाउँ तथा समय अभावमा पिसाब फेर्न नपाउँदा मानिसले केही समय रोक्न सक्छ । थैलीको मूत्र सञ्चय गर्ने क्षमता महिलामा गर्भधारण भए/नभएको र कब्जियत छ/छैन त्यसमा पनि भर पर्ने गर्छ ।

जब मूत्रथैलीका मांसपेशी अति सक्रिय हुन्छन् तब यो समस्या देखिन्छ । थैलीका मांसपेशी अति सक्रिय केले गर्दा हुन्छ ? यसका एउटै मात्र कारण छैनन् । विभिन्न अवस्थामा विभिन्न कारण छन् । मूत्र संक्रमण, कब्जियत, धेरै बसिराख्नुपर्ने पेसा, प्रचुर मात्रामा तरल पदार्थ सेवन, दुर्बल वा गतिशील मूत्रनली, कमजोर मानसिक अवस्था आदिले मूत्रथैलीको मांसपेशी अति सक्रिय हुन पुग्छ । र, यो रोग लाग्छ । यो रोग लागेको कसरी थाहा पाउने ?

लक्षण
पिसाब लागेपछि रोक्नै नसक्ने र छिटोछिटो पिसाब फेर्न गइराख्नुपर्ने हुन्छ । पिसाब चुहिन पनि सक्छ । जुन बिरामीलाई यी लक्षणले अति नै दिक्क पारेको हुन्छ तिनीहरूको दिनचर्या तथा सामाजिक आवतजावतमै नराम्रो असर पर्छ । चुहिएको पिसाबले जननेन्द्रिय आसपास घाउ हुने, चिलाउने, संक्रमण हुने इत्यादि हुन सक्छ ।

यस्ता बिरामीको प्रायः निद्रामा समस्या, चोटपटक लाग्ने सम्भावना र मानसिक सन्तुलनमा समेत असर पर्न सक्छ । यो समस्या भएका बिरामीले आफूलाई लज्जित महसुस गर्छन् । उनीहरू निरुत्साहित र खिन्न दखिन्छन् । महत्त्वपूर्ण कार्यमा संलग्न छन् भने तिनीहरूको कार्यमा बाधा पुग्नुका साथै उत्पादनशीलतामा नै नराम्रो असर पुग्न सक्छ । उमेरका कारण पनि मूत्रथैली बढी सक्रिय भई यो समस्या देखिन सक्छ ।

६५ वर्ष नाघेकाहरूमा यो समस्या ३० प्रतिशतभन्दा बढी पाइन्छ । महिलामा रजोनिवृत्ति यो रोगको अर्को कारण हो । मूत्रथैली तथा मूत्रनली, तल्लो पेटका अंग तथा मांसपेशी आफ्नो स्थानबाट तल झर्‍यो भने पनि यो रोग लाग्न सक्छ । मोटोपनले पनि यो रोगलाई निम्त्याउँछ । मोटोपन भएकाहरूलाई यो रोग लाग्यो भने उपचारमा जटिलता पैदा हुन्छ । धेरै मध्यपान गर्नेहरूलाई पनि यो रोगले सताउन सक्छ । तरल पदार्थको अपर्याप्त वा अत्यधिक सेवन गर्नु पनि अति सक्रिय मूत्रथैलीको अवस्था निम्त्याउनु हो ।

मस्तिष्कमा रक्तस्रावका कारणले पनि पिसाब रोक्नै नसकी चुहिने गर्छ । मस्तिष्क रक्तस्राव वा रक्तनली खुम्चिएर वा बन्द भएर मस्तिष्कमा रक्तअल्पता भएका बिरामीमध्ये करिब ७० प्रतिशतमा पिसाब चुहिने, छिटोछिटो फेर्नुपर्ने तथा यससम्बन्धी अन्य समस्या देखा पर्छन् ।

पारकिन्स, अल्जाइमर, मल्टिपल सक्लेरोसिस, स्पाइनल स्टेनोसिस, मस्तिष्क रक्तस्राव वा रक्तअल्पता हुनुभन्दा अघि पनि मूत्रथैलीसम्बन्धी अति सक्रिय समस्याले सताउन सक्छ । मधुमेहका रोगीहरूमा पनि मूत्र सञ्चय तथा निष्कासनमा समस्या देखा पर्न सक्छ ।

उपचार
रोग कुन चरणमा छ, त्यो हेरेर उपचार विधि अपनाउनुपर्छ । ज्यादै कम अप्ठ्यारो महसुस गर्ने बिरामीलाई खासै उपचार गरिराख्नु पर्दैन । तरल पदार्थ तथा पानीको सेवनमा आवश्यक सरसल्लाह दिए पुग्छ । पिसाब लागेर राति धेरै पटक उठ्नुपर्नेहरूले साँझपछि कम तरल पदार्थ पिउनु बेस हुन्छ ।

२४ घण्टामा खाए, पिएको सबै रेकर्ड राखेर कतिपल्ट, कति मात्रामा पिसाब भयो, त्यसको दैनिकी तयार गरी सतर्कता अपनाउनुपर्छ । तल्लो पेटको मांसपेशीलाई बलियो पार्ने कसरत गर्नुपर्छ । कब्जियत हुनेले प्रत्येक दिन दिसा हुने गरी खानपिन व्यवस्था गर्ने तथा आवश्यक पर्दा सामान्य औषधि उपचार पनि गर्नुपर्छ ।

‘बायो फिडब्याक’ तरिका अपनाएर स्वसञ्चालित स्वायत्त स्नायुलाई नियन्त्रणमा राख्ने प्रशिक्षण आवश्यक हुन्छ । उचाइअनुसार शरीरको तौल सही राख्नुपर्छ । यदि मूत्रथैली अति सक्रिय अवस्थामा पुगेर समस्या आएको हो भन्ने यकिन भयो भने त्यहीबमोजिम उपचार थाल्नुपर्छ ।

जस्तै : पिसाबमा संक्रमण देखा परे उपयुक्त एन्टिबायोटिक प्रयोग गरिन्छ । महिलामा हर्मोनको कमीले मूत्रनली साँघुरिने तथा योनी सुक्खा भएमा इस्ट्रोजेन मल्हमको प्रयोगबाट उपचार गर्न सकिन्छ । रोगको कारण थाहा छैन भनेचाहिँ ‘बिहेभिएरल’ उपचार, औषधि उपचार र शल्य उपचार विधि अपनाउनुपर्छ । एउटै उपचार विधिबाट आशा गरेअनुरूप उपचार हुन नसकेको अवस्थामा तीनै विधि अपनाउनुपर्छ ।

लेखक वरिष्ठ युरोलोजिस्ट हुन् ।

प्रकाशित : श्रावण १८, २०७६ ०७:४३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

ग्रेड भर्सेज गुण 

रोश्ना सुब्बा

नारायणथान जाने साझा बस जावलाखेलमा कुरिरहेकी थिएँ । साढे ६ वर्षकी भदै पनि मेरो हात समातेर उभिएकी थिइन् । खर्पनमा तरकारी बोकेर ६० वर्षजतिका एक व्यक्ति हामीतिर आउँदै थिए । तरकारीको भारी भएर हो कि के हो उनको हिँडाइ सन्तुलित थिएन । अलिकति चढाएका पनि थिए कि सायद । किनकि उनी सडकको छेउ लागेर जोगिएर हिँडिरहेका थिएनन् ।

हामी नजिक पुग्दा उनको खर्पनबाट तरकारी झर्न थाल्यो । मेरी भदै मेरो हातबाट फुत्किएर तरकारी उठाउँदै खर्पनमा हाल्न थालिन् । तरकारी खर्पनमा हालिदिएपछि भदै म भएको ठाउँमा आई । ती व्यक्ति अलिकति अघि बढेपछि फेरि खर्पनबाट तरकारी झर्न थाल्यो । भदै फेरि सहयोग गर्न गई । यसपालि मैले पनि साथ दिएँ । र, स्याबासी पनि । साझा बस कुरिरहेकी एक महिलाले कति ज्ञानी नानी भनेर प्रशंसा गरिन् ।

एक अन्जान व्यक्तिलाई सहयोग गर्न यसरी अघि सर्ने मेरी सानी भदैलाई मैले यसकारण रोकिनँ कि केही वर्षअघि मैले मेरो छोरालाई रोकेकी थिएँ । ९ वर्षको थियो ऊ त्यतिखेर । रक्सीले मातेर सडकमा लडेका एक वृद्धलाई उठाउन खोज्दा मैले रोकेकी थिएँ । छोराले साह्रै चित्त दुखायो । सहयोग नगरोस् भन्ने मेरा चाहना थिएन तर उसलाई नै ती वृद्धले केही गर्देलान् कि भन्ने डर थियो । उसलाई उसको उमेरअनुसार सायद मैले बुझाउन सकिनँ कि त्यतिखेर । केटाकेटीहरू अरूलाई जस्तोसुकै अवस्थामा पनि सहयोग गर्न अघि सर्छन् तर हामी अभिभावक प्रायः रोक्छौँ ।

यस्ता गुण सिकाउन विद्यालयमा नैतिक शिक्षा पढाउनुपर्‍यो पनि भन्छौँ हामी । पढाइ भइरहेको छ पनि । तर किताब पढाउने घोकाउने, जाँचमा राम्रो नम्बर पनि ल्याउने तर व्यवहारमा नउतार्ने काम भइरहेको छ । साँचो बोल्नुपर्छ, ठूलालाई आदर गर्नुपर्छ, वृद्ध वृद्धालाई माया अनि असहायलाई सहयोग गर्नुपर्छ इमानदार हुनुपर्छ भन्छौँ । घरमा विद्यालयमा यही सिकाउँछैँाँ । तर आफैँ केटाकेटीको अगाडि उल्टो व्यवहार गर्छौँ । समयमा पुग्दैनौँ, जाम थियो भन्छौँ । घरमा कसैको फोन आयो भने छैन भनिदेऊ भन्छौँ । उनीहरूकै अगाडि बूढाबूढीको वास्ता गर्दैनौँ, धूमपान मद्यपान गर्छौँ । अनि उनीहरू कसरी पत्याउँछन् ।

हामी भन्छौँ एकथरी, गर्छौँ अर्कोथरी । तर हामीले भनेको जसरी भए पनि केटाकेटीले पालना गर्नुपर्छ भन्ने ठान्छौँ । यस्तोमा चित्त नबुझेको कुरा उनीहरूले भनेमा वा प्रश्न गरेमा जान्ने हुन्छस् भनेर थर्काउँछौँ घरमा होस् वा स्कुलमा । यस्तोमा ठूलो भएर उनीहरूले कसरी प्रश्न या असहमति राख्न सक्लान् । फलानो यस्तो भनेर उनीहरूलाई अरूसँग तुलना गर्न खप्पिस हामी अभिभावक शिक्षक हाम्रा बारेमा पनि बिनादबाब बोल्न कुरा राख्न दिउँ न । सक्छौँ हामी ?

अझ केही विद्यालयमा निकै डरलाग्दो अभ्यास भइरहेको छ । कसले नेपाली बोल्यो, हल्ला गर्‍यो वा के नराम्रो काम गर्‍यो त्यस्ता विद्यार्थीविरुद्ध जासुसी गर्न लगाइन्छ । योभन्दा अनैतिक र अपरिपक्व काम के होला । जासुसी गर्ने विद्यार्थीचाहिँ अनुशासित ज्ञानी मानिन्छन् । राम्रो ग्रेड ल्याउने विद्याथीहरू नै जासुस बनाइन्छन् । परिपक्व भइनसकेका विद्यार्थीको जासुसी रिपोर्टका आधारमा अर्को विद्यार्थीलाई उसको कुरा नसुनी अपराधी दोषी ठहर्‍याइन्छ । जासुस विद्यार्थीलाई अरूले मन पराउँदैनन् । शत्रु ठान्छन् । विद्यार्थी विद्यार्थीबीच आपसी मेल, सहकार्य,सद्भाव वृद्धि गर्न सिकाउने दुश्मनी वा घृणा पैदा गर्न सिकाउने ?

जसलाई जासुस बनाइएको हुन्छ, उसमा म जान्ने, ज्ञानी अनुशासित हुँ भन्ने पर्छ । सबैले मलाई मान्नुपर्छ टेर्नुपर्छ वा डराउनुपर्छ भन्ने हुन्छ । उसमा कमीकमजोरी हुँदैन वा ऊबाट गल्ती हुँदैन भन्ने हुन्छ । तर ठूलो हुँदै जाँदा, योभन्दा फरक अवस्था आउँदा उसले त्यस्तो अवस्थालाई कसरी सामना गर्न सक्छ ? जबकि गल्ती सबैबाट हुन्छ, यसबाट धेरै सिक्न सकिन्छ भन्ने सबै विद्यार्थीले जान्न पाउनुपर्छ ।

जासुस बनाएर एकथरी विद्यार्थीलाई केही गल्ती नै नगर्ने जस्तो र अर्कोथरीलाई सधैँ गल्ती गर्ने जस्तो बनाइएको छ । दुई वर्षअघि अस्ट्रेलियाका केही पब्लिक स्कुल भ्रमण गर्ने मौका पाएकी थिएँ । जहाँ शिक्षकहरू ‘ट्राइ इट, मेक मिस्टेक एन्ड लर्न फ्रम इट’ भन्नेमा विश्वास गर्ने रहेछन् ।

पढ्दा, खेल्दा वा कुनै पनि गतिविधि गर्दा गल्ती हुन सक्छ र त्यसबाटै उनीहरूले सिक्छन् भन्ने मान्यता राख्दा रहेछन् । भ्रमणकै क्रममा एक विद्यालयमा एसेम्ब्लीका बेला पुगियो । अभिभावकहरू पनि बस्न पाउँदा रहेछन् । अभिभावकका लागि चिया कुकिज राखिँदो रहेछ । खुकुलो टिसर्ट र हाफ पेन्टमा थिए विद्यार्थीहरू । टाई बेल्ट कस्नु नपर्ने रहेछ । कुनै विद्यार्थीका कपाल लामो थियो भने कसैको पंक स्टाइल । हामीकहाँ भए यस्ता विद्यार्थीलाई अनुशासनहीन भनेर डिआईले समातेर कपाल काट्दिहाल्छन् ।

त्यस दिन विभिन्न क्रियाकलाप तथा विधामा विद्यार्थीलाई पुरस्कार वितरण गर्ने दिन रहेछ । ग्रेड वानका एक विद्यार्थीले अनेस्टी अवार्ड पाएको घोषणा गरियो । ती विद्यार्थी नाच्दै उफ्रँदै खुसी हुँदै अवार्ड थाप्न गए । सारा विद्यार्थी शिक्षक अभिभावकका अगाडि तालिका साथ उनलाई अवार्ड दिइयो ।

पछि मैले प्रिन्सिपललाई त्यो पुरस्कारका बारेमा सोधेँ । ती साना विद्यार्थीले विद्यालय परिसरमाभेट्टाएको पैसा उनलाई बुझाएका रहेछन् । ती साना विद्यार्थीलाई उनको इमानदारीको कदर गर्दै त्यत्रा मान्छेका अगाडि पुरस्कृत गरिँदा सारा विद्यार्थीलाई इमानदार बन्न प्रेरितगरिँदै थियो । यो पुरस्कारले अभिभावकहरूलाई पनि आफ्ना केटाकेटीको यस्तो गुणको कदर गर्न सकारात्मक सन्देश दिइरहेको थियो ।

हामीकहाँ त जब हाम्रा केटाकेटीले केही काम बिगार्छन्, अनि स्कुलले सम्झन्छन् । अभिभावकलाई बोलायो अनि केटाकेटीलाई बदमासको संज्ञा दियो । स्कुलको फोन आयो कि तर्सिने अभिभावक धेरै छन् । कक्षा ५ मा हुँदा यस्तै फोन आयो । छोरोले टाई फुकाएर घुमिरहेको पंखामा फालेछ । टाई त्यही अड्किएछ अर्थात् शिक्षकको भनाइमा बदमासी गरेछ ।

क्लासमा कोही हुनुहुन्नथ्यो त ? मैले सोधिहालेँ । सम्बन्धित शिक्षक नआएपछि अनुपस्थित भएका कारण कक्षा खाली भएको रहेछ । ‘तपाईंको छोरा अलि बदमासी नै गर्छ’ शिक्षकको यो आरोपमा संगीत खेल वा कुनै गतिविधिमा संलग्न गराइदिएको भए यस्तो हुँदैनथ्यो नि भनेर मैले पनि प्रतिवाद गरेँ । तर जब केटाकेटीले अरू विद्यालयमा भएका विविध प्रतियोगितामा राम्रो गछनर्् वा प्राकृतिक विपत्का बेलामा मनकारी काम गर्छन् स्कुलबाट अभिभावकलाई फोन आउँदैन ।

अपार सम्पत्ति जोड्नु र उच्च पद प्राप्त गर्नु नै सफलता र सुखको परिभाषा पनि हुन सक्छ कतिका लागि । राजनीतिक आस्था वा भागबन्डाका आधारमा क्षमताभन्दा उच्च पद पाइरहेको देखेर वा भ्रष्ट भएर कमाए पनि, जतिसुकै ठूलो अपराध गरे पनि केही नहुने अहिलेको समयमा यस्ता कुरा कतिलाई त हावादारी वा आदर्शवादी लाग्न सक्छ । तर अनैतिक काम गर्न मन नपराउने/नचाहने पनि छन् त समाजमा । यो गलत हो भनी बोल्ने–सोध्ने पनि छन् । अनि हामी मनभित्रबाट कस्तालाई आदर गर्छौँ ? समाज वा देशका लागि योगदान पुर्‍याइरहेका इमानदारलाई कि अरूलाई ?

पारिवारिक बेमेल, अनावश्यक लोभलालच, देखासिकी जस्ता कारणले राम्रो पद अनि प्रशस्तै सम्पत्ति भएका र नभएका पनि तनावमा छन् । औषधि खाइरहेका छन् । हामीमध्ये कतिपय यही अवस्थाबाट गुज्रिरहेका वा गुज्रिसकेका छौँ । आफ्नै ठानिएका कति त टाढिन्छन् यस्तो बेला ।

त्यस्ता आफन्त, प्रियजन र साथी संगीकै साथ महत्त्वपूर्ण हुन्छ, जो टाढा भाग्दैनन् र साथ दिन्छन् । खराब अवस्थाबाट पार लगाउन सहयोग गर्छन् । यस्तो साथ र सहयोग औषधिभन्दा बढी प्रभावकारी हुन्छ ।

हाम्रा केटाकेटी वा विद्यार्थीमा पनि अरूलाई आपत् पर्दा सहयोग गर्न अघि सर्ने गुण हुन्छ । उनीहरू गलतलाई गलत भन्ने आँट गर्छन् । गल्ती भए सरी भन्छन् । अरूलाई सजिलै माफ गर्न पनि सक्छन् । ठूलाले जस्तो इख राख्दैनन् । साँचो बोल्न र इमानदारी मन पराउँछन् । तर हामी उनीहरूको यस्ता गुणको साह्रै कम कदर गर्छौँ ।
हामीलाई त रिपोर्ट कार्डमा वा ग्रेड सिटमा उत्कृष्ट ग्रेड वा शैक्षिक उपलब्धि भए पुग्छ । हामी सामाजिक सञ्जालमा पनि यही देखाउँछौँ । यसैमा मख्ख पर्छौँ । गर्व गर्छौँ । कम अंक ल्याए उनीहरूलाई दबाब दिन्छौँ । पढाइमा जतिसुकै अब्बल भए पनि मानवीय गुण भएन भने अर्थहीन हुन्छ । बिरामीलाई राम्ररी नहेरे कसरी राम्रो डाक्टर भइन्छ ?

अरूको कृति चोरेर प्राध्यापक भए के योगदान भयो र ? बुढेसकालमा आमाबुबालाई नहेर्नेहरू आफ्ना छोराछोरीका अघि कसरी असल अभिभावक हुने त ? असल व्यक्ति भए मात्र घर परिवार, छरछिमेक, साथीभाइ, समाज र देशका लागि असल भूमिका निर्वाह गर्न सकिन्छ । त्यसैले केटाकेटीका राम्रो ग्रेड मात्र होइन, असल गुणको फनि कदर गरौँ ।

roshana14@yahoo.com

प्रकाशित : श्रावण १८, २०७६ ०७:४२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्