विश्व राजनीतिका बदलाव

प्रेमसिंह बस्न्यात

संसारको राजनीतिको चक्र घुम्ने क्रममा फ्रान्सको राज्य क्रान्ति, युरोपको औद्योगिक क्रान्ति, प्रथम र दोस्रो विश्वयुद्धले निकै तलमाथि पार्‍यो । खासमा, दोस्रो विश्वयुद्धले उपनिवेश र दासत्वको युगबाट ‘मानव युग’ मा बदल्यो । त्यसपछिका दिनहरूमा सार्वभौम देशहरूको पुनर्जन्म भयो भने मानिसको लागि विभिन्न अधिकारहरूको व्यवस्था गरियो ।

धनी देशहरूले चलाएको सामन्ती युगलाई मानव युगमा परिवर्तन गरिएको यस पाटोलाई ‘मानवताको लागि भएको विश्व राजनीतिक स्वरुप’ मान्न सकिन्छ । पहिलो र दोस्रो विश्वयुद्धमा हतियार प्रयोग र दोस्रो विश्वयुद्धका विजेता देशहरूले राजनीतिक आस्थाका आधारमा साम्यवाद र पुँंजीवाद गरी दुई ध्रुवमा बाँडेर संसारलाई शीतयुद्धकालीन अर्धसामन्ती व्यवस्थामा ढाले ।

धनी राष्ट्रहरूले संसारलाई हतियार, बम, हमलाको त्रासमा राखे । केही राष्ट्रहरू भने असंलग्न परराष्ट्र नीतिमा लागे । साम्यवादी धारको सोभियत संघ र पुँजीवादी धारमा अमेरिकाका पकडमा दुई ध्रुवीय विश्व राजनीतिको जन्म भयो । यसले कोरिया, भियतनाम, जर्मनी, भारत, मध्यपूर्व, अफ्रिका, चीन लगायतका कतिपय देशहरूलाईटुक्र्याइदियो पनि । जर्मनी बाहेक अरु देशहरूको प्रायजसो वर्तमान द्वन्द्व भनेको त्यही शीतयुद्धकालीन समयका अवशेष हुन् । अमेरिका धनी र चलायमान बन्दै गयो भने सोभियत संघ गरिब बनी अन्ततः टुक्रिएर र रूस नामको देश बन्यो ।

शीतयुद्धको स्मारकको रूपमा रहेको बर्लिनको पर्खाल ढालियो र एउटै जर्मनी बन्यो । अनि शीतयुद्ध काल समाप्त भई अमेरिकाको एकल ध्रुवीय विश्व राजनीतिको जन्म भयो । अनि संयुक्त राष्ट्रसंघ माथिको पकड पनि अमेरिकाकै हातमा पुग्यो । अमेरिकी चाहनामा संयुक्त राष्ट्रसंघ बग्न थालेपछि यसको विश्वसनीयतामा ह्रास आउन थाल्यो ।

हतियारको व्यापारले अमेरिकी अर्थतन्त्र अझै सुध्रियो र आफ्ना मित्र र शत्रु, चिनेका–नचिनेका हरेक राष्ट्र वा आन्तरिक द्वन्द्वकर्ताहरूसम्म पनि हतियार व्यापार गर्ने संस्कारले संसारमा आतंकवाद अर्थात अति कमजोर समूहले अति बलियो दुश्मनमाथि मार गर्ने युद्धकला ‘एसेमेट्रिक वारफेर’ बढे ।

एकल ध्रुवीय राजनीति कालमा विशेषगरी भारतले आफूलाई विकास केन्द्रित राजनीतिमा लगायो भने चीन चुपचाप बसेर शीतयुद्धकालीन ब्यारेकलाई औद्योगिक कारखानामा र रेड आर्मीहरूलाई सीपपूर्ण नागरिक बनाई आफ्नो विकासमै केन्द्रित रह्यो । मध्यपूर्वका मुलुकहरूमा भने व्यापक अशान्ति जन्मिए, अफ्रिकी मुलुकहरूमा जातीय र धार्मिक गन्ध फैलाएर अकल्पनीय नरसंहार भए । ती द्वन्द्वहरूले अमेरिका लगायत हतियार उत्पादन गर्ने शक्तिराष्ट्रहरूलाई निकै फाइदा दिलायो ।

सन् १९९० को अन्त्यमा आइपुग्दा पश्चिमा जालझेलमा इराकी राष्ट्रपति सद्दाम हुसेनलाई ग्रेटर इराकको अवधारणामा उक्साएर कुवेतमाथि हमला गराइयो । त्यस लगत्तै अमेरिकी नेतृत्वमा इराकबाट कुवेतलाई स्वतन्त्र गराउने नाममा, राष्ट्रसंघको स्वीकृति लिएर पहिलो खाडीयुद्ध सुरु भयो र कुवेत स्वतन्त्र बन्यो । बर्लिनको पर्खाल ढलेपछि अमेरिकाले अरु राष्ट्रको बाधा–व्यवधान विना नै हमला गर्न पाएको यो पहिलो अवसर थियो । जसमा अमेरिकी सैनिक उपकरण र सेनाको श्रेष्ठता विश्वमै एकछत्र रह्यो ।

परम्परादेखि दोस्रो विश्वयुद्धसम्म मानवशक्ति प्रयोगमा युद्ध गरेको विश्व सैनिक संस्कारलाई चिरेर पहिलो खाडीयुद्धले विश्व सैन्य उपकरणमा नयाँ आयाम जन्मायो र अमेरिका झनै एकल ध्रुवस्य विश्वको शक्तिकेन्द्र बन्यो । तेलको भण्डार रहेको मध्यपूर्वलाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिँदै गर्दा इराकमाथिको दोस्रो हमलापछि त अमेरिका झनै बलियो बन्यो । पहिलो खाडी युद्धपछि नै अमेरिका बाहेक अन्य मुलुकहरूले सैनिक संख्या र व्यारेक कटौती गरेर सैन्य उपकरण बढाउन लागे । त्यसबाट पनि अमेरिकालाई आर्थिक फाइदा भयो ।

एकल ध्रुवीय विश्व राजनीतिमा गिरावट
सेप्टेम्बर ११ मा अमेरिकामा अलकायदाहरूले हमला गरेपछि संसारको राजनीतिमा दुई घटनाले स्थान पाउँछन् । पहिलो, विश्व आतंकवादमा नयाँ तरिकाको सुरुवात र दोस्रो, अमेरिकी शक्तिको ह्रास । संसारमा आतंकवादको वृद्धि भयो । गैरसैनिक सामग्रीलाई सैनिक प्रयोगमा लगाई जन–धन क्षति गर्ने कलाको प्रयोग अनि परम्परागत तरिका र साधनले आतंकवादमा कुनै बन्देज राखेन ।

आजका दिनहरूमा राज्यविहीन शक्तिहरू र आन्तरिक द्वन्द्वको जगजगी हुनुमा ९/११ को नजिरले ठूलो काम गरेको छ । अर्कोतर्फ अमेरिकाले तुरुन्तै ‘वार अन टेरर’ घोषणा गरी अफगानिस्तान विरुद्ध हमला गर्छ र यो युद्ध ‘जित्न नसक्ने युद्ध’मा परिणत भएपछि अमेरिकी शक्ति श्रेष्ठतामा ह्रास सुरु हुन्छ ।

त्यसपछि अमेरिकाले दोस्रोपटक इराकमाथि हमला गर्न ‘प्रमाणविहीन आरोप’ लगाएर अमेरिकी राष्ट्रपति जर्ज बुस र बेलायती प्रधानमन्त्री टोनी ब्लेयरले झुटको खेती गर्छन् । त्यसले अमेरिकी साख झार्छ । राष्ट्रसंघले इराकमाथि दोस्रोपटक हमला ‘नगर’ भन्दाभन्दै जबर्जस्ती हमला गरेरसद्दाम हुसेन र इराकलाई बर्बाद पारिन्छ । यसले राष्ट्रसंघको अस्तित्वलाई नै समाप्त पारेको भान हुन्छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय र राष्ट्रिय कानुनमा नजिर हेर्ने हो । पहिलो विश्वयुद्धपछि जन्मेको ‘लिग अफ नेसन्स’ले जुन दिन हमला नगर भन्दा पनि जर्मनीले पोल्यान्ड विरुद्ध हमला गरेर दोस्रो विश्वयुद्धको सुरुवात हुन्छ, त्यसपछि नैतिकताको आधारमा लिग अफ नेसन्सको भंग हुन्छ ।

यो नजिरलाई समात्दा इराकमाथिको दोस्रो हमला रोक्न असफल बनेको राष्ट्रसंघको वैधानिकतामाथि पनि प्रश्न उठेको छ । शीतयुद्धकालीन समयमा राष्ट्रसंघ बढी विश्वासिलो र शक्तिशाली थियो । आजको दिनमा संसारको बुझाइ के छ भने ‘अमेरिका र संयुक्त राष्ट्रसंघ भनेको एक सिक्काको दुई पाटा हुन्’ ।

त्यसपछि आएर सिरिया, लिबिया, टर्की, हाइटी, क्युबा, भेनेजुयला, उत्तर कोरिया, साउथ चाइना सी, युक्रेन लगायतका अमेरिकी रणनीतिले उसलाई विस्तारै संसारबाट एकल्याउँदै लगेको छ । दोस्रो विश्वयुद्ध पहिला बेलायतले लिएको विश्व रणनीति र हाल अमेरिकाले लिएको रणनीतिको रूप फरक हो, तर सार उस्तै छ ।

अर्कोतर्फ ‘वार अन टेरर’ ले संसारकै मुस्लिमहरू अमेरिका विरोधी बन्दै जानु भनेको एकल ध्रुवीय शक्तिको पतन हुनु हो । वर्तमान राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रमको व्यक्तिगत र नीतिगत कारणले त झन् अमेरिका एसिया र युरोपबाटै आलोचित बन्दै गएको छ । अरुको होइन, आफ्नै कारणले अमेरिका विश्व राजनीतिबाट टापु बन्दै गएको प्रस्टै देखिन्छ ।

नयाँ देखिएको विश्व राजनीतिक स्वरुप
आज आएर संसारले के बुझ्यो भने अमेरिकी रणनीति अनुसार उसले उत्तर कोरियाली हाउगुजी देखाएर दक्षिण कोरिया लगायतका दक्षिणपूर्वी एसिया, रूसको डर देखाएर पश्चिमी युरोप र इरानको हाउगुजी देखाएर मध्यपूर्वमा आफ्नो हतियारको व्यापारसहित सैनिक उपस्थित गराउन चाहन्छ । युद्ध व्यापारमा घाटा बढेर हाल अमेरिका संसारको सबैभन्दा ऋणी राष्ट्र बनिइसकेको छ ।

अर्कोतर्फ चुपचापमा रहेका चीन, रूस र भारतको आर्थिक वृद्धि हुँदैछ । यी ३ वटा देशहरूको सामिप्यता बढिरहेको देखिन्छ । हालै एसिया क्षेत्रमा अमेरिकाले बढाएको इन्डो प्यासिफिक स्ट्राटेजीलाई शीतयुद्धकालीन समयको पुनरागमनको रूपमा लिइएको छ । रूससंँगको रणनीतिक सम्बन्ध र इरानको तेलको कारण अनि चीनसँंग नमिलेका सीमा विवादलाई थाती राखेर भारतले अमेरिकी रणनीतिमा मात्र लाग्न सजिलो छैन । वर्तमान अमेरिकी रणनीतिकै कारण चीन, भारत र रूसको मिलनलाई नजिक ल्याएको हो भन्न सकिन्छ ।

भारत, चीन र रूस बीचको त्रिकोणात्मक सम्बन्ध विस्तार हुँदै गयो भने अवश्य पनि संसारको राजनीतिक शक्तिकेन्द्र यसैको वरिपरि घुम्नेछ । भारतको रणनीतिक भूमि, चीनको धन र रूसको हतियारले एउटा बलियो संगठन बन्न सक्नेछ र संसारको शक्ति एसिया केन्द्रित हुने सम्भावना प्रबल छ । अमेरिकी पकडको एकल ध्रुवीय विश्व राजनीतिको भविष्य चिरायु देखिँदैन ।

लेखक नेपाली सेनाका अवकाश प्राप्तसहायक रथि हुन् ।

प्रकाशित : श्रावण ११, २०७६ ०८:१६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

त्रिवि, केन्द्रवाद र क्रोनी 

समय रेखा
अभि सुवेदी

आफूले भनेका कुराबाट आफैंलाई केही कुरा झल्याँस्स ज्ञान हुनुलाई जापानी जेन दर्शनमा सातोरी भन्छन् । अर्को कुरा अमेरिकी विद्वान गायत्री स्पिभाक चक्रवर्तीले भनेझैं मलाई हरेकपटक विद्यार्थीहरूको कक्षामा गएर भाषण गर्नु एउटा निबन्ध लेख्नु जस्तै हो । निबन्ध लेख्नु भनेको पहिले नै खिचेको योजना र उपायले घायल नभई स्वतन्त्र भएर कुरा राख्दै जानु हो ।

मलाई भर्खरै एउटा कार्यक्रममा बोल्दा यस्तो सातोरी भयो— नेपालमा लगभग सबै क्षेत्रका हाम्रा समस्या केन्द्रमुखी ग्रन्थिले बनिएका छन् र शिक्षालाई अनि त्यसले दिने ज्ञान र दर्शनलाई पनि त्यो ग्रन्थिले गाँजेको छ । केन्द्र बनाउँदै जानु, त्यसको चुम्बकले नित्य तानिनु, अनि त्यसबाट समस्या सिर्जना गरेर भ्रामक दर्शन बनाउनु हाम्रो समस्या हो ।

समकालीन विमर्श शृङ्खलाको निम्ति ‘सार्वजनिक शिक्षा ः कहाँ चुक्यौं हामी ?’ भन्ने शीर्षकमा बोल्न ५ साउन २०७६ मा हरि रोका भाइले मलाई आमन्त्रण गरेकाले गएर बोलेको थिएँ । आयोजकले केदारभक्त माथेमा र मेरो प्राध्यापन र अनुभवको हिसाबले एक पुस्ताका संकथन हुनेछन्, अनि पहिलेकी विद्यार्थी नेतृ र अहिलेकी सांसद रामकुमारी झाँक्री र तिलक विश्वकर्मा भाइका समकालीन संकथन हुनेछन् भन्ने हिसाब राखेको देखिन्थ्यो ।

माथेमाले आफ्नो विस्तृत अनुभव र आफूले त्रिविका उपकुलपति, शिक्षाकर्म र सही संघर्षका अभियन्ता भएर पाएका अनुभवको निचोडमा कुरा राखे । उनले राखेको एउटा कुरा यस्तो थियो— नेपाली शिक्षाका सबै तहमा राजनीतीकरण गर्नेहरूले दुर्दान्त कर्मको रूपमा स्थापित गरेको चलन बन्द गरिहाल्नुपर्छ । रामकुमारी झाँक्रीले हामी कमिनिष्ट र कांग्रेस विद्यार्थीले गरेको ठूलो गल्ती त्यही हो भनेरै संकथन आरम्भ गरिन् । म यस लेखमा भने त्यस दिन बोल्दा खुलेको मेरो एउटा निबन्ध चेतना राख्न चाहन्छु ।

नेपालमा शिक्षामा चिन्ता राख्नेहरूले अहिले एक्कासी चारैतिरबाट विश्वविद्यालय र शिक्षा विषयमा राखेका कुरार छलफलबाट सिक्ने पक्ष यस्ता छन् । पहिलो, यी सबै त्रिभुवन विश्वविद्यालयलाई केन्द्रमा राखेर उठाइएका कुरा हुन्, जसमा बेथिति, शिक्षाको मर्यादाका उल्लंघन र कीर्तिपुर विश्वविद्यालय परिसरमा विश्वविद्यालयको भूमि धेरै किसिमका मानिस र संस्थाले खाँदै गरेका कुराका खुलासा भएपछि आएको छ ।

दोस्रो, अहिले उच्चशिक्षा र यसको व्यवस्थापनमा बुझाइ र प्रयोगको तल्लो चाखको दलीय संस्कार हावी भएर जन्मिएको समस्याको प्रतिविम्बित रूप हो, अहिलेको अवस्था । तेस्रो, मलाई झल्याँस्स ज्ञान भएको छ । अहिले विश्वविद्यालयको छलफल गर्नेहरू बेथितिहरूको आलोचकमात्रै नभएर शिक्षाविद नै भएर प्रस्तुत हुन्छन् । त्यसमा धेरै थरीका मानिस पर्छन् । उनीहरूको तर्क छ, अब विश्वविद्यालय सकियो ।

यो लगभग यसको अन्तिम अवस्था हो । अब केही गरे पनि यो विश्वविद्यालय बनिँदैन । त्यस्तो छलफलले सधैं विद्यार्थीसँग काम गरिरहेका, तिनका प्राज्ञिक कर्ममा सहयोग गरिरहेका र हिजोदेखिको विश्वविद्यालयको परम्परा र ‘स्पिरिट’ कायम गरेर बसेकाहरूलाई चोट लाग्नु, र लज्जाबोध हुनुस्वाभाविक हो ।

अहिले विश्वविद्यालय, खासगरी त्रिवि (आफू त्यसैसँंग सम्बन्धित भएकोले) विषयलाई लिएर निकालिने निष्कर्षहरूमा मूल समस्या पहिचान गरेको भेटिँंदैन । त्यो हेर्न त्रिवि अथवा रूपकको अर्थमा भन्दा कीर्तिपुर विश्वविद्यालय परिसर अनि योसँग सम्बन्धन भएका संस्थाहरूलाई बुझ्नुपर्छ । यो सबै दोहोर्‍याइरहन लामो हुने भएकोले अबचाहिंँ त्रिविमात्रै भनेर बुझाउन चाहन्छु । त्रिविको स्थापना प्रजातन्त्रपछिको नेपालमा विश्वविद्यालय हुनुपर्छ भन्ने सही विचार र सिद्धान्तले भएको थियो ।

त्यसैले विश्वविद्यालय चलाउनेहरूलाई कसरी चलाउनुपर्छ भन्ने ज्ञान र अनुभव हुने कुरै भएन । यहाँ त्रिचन्द्र कलेज चलाउने अनुभव भएकाहरूमात्र थिए । पटना विश्वविद्यालयसँग सम्बन्धनभएकोले विश्वविद्यालय भनेको एउटा मान्यता दिने अमूक उच्च प्रतिष्ठा भएको शैक्षिक संस्था पक्कै मानिएको हो । विश्वविद्यालय खोल्नु ठूलो महत्त्वको विषय थियो । त्यो एउटा भावात्मक, बौद्धिक र शैक्षिक रूपमा मात्रै होइन, राष्ट्रिय दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण काम थियो ।

सायद विना कुनै विवाद यसको नाम राजा त्रिभुवनको नाममा राखियो । उनको मूर्ति र कलाकार अमर चित्रकारले बनाएका उनका दुईवटी रानीका तेलचित्र भित्तामा अंकित भए । किञ्चित नेवारी प्रतिष्ठित नारीका मंगलमय र स्नेहालु भावमा बनाइएका रानीहरूका यी पोट्रेटहरू विश्वविद्यालयको स्मृति भवनमा पुग्ने सबैको मनमा पुनरावृत्त वा ‘आर्केटाइप’ भएर रहेका हुन् । त्रिवि त्यही रूपमा शक्तिको प्रतीक, ‘स्मृति’ भएर रह्यो ।

त्रिविका कुलपति राजा नै रहने, राजा फर्केर जाने, किम्बा सम्बोधन गर्ने चलनमा राजाले देशको शासन शक्ति, ज्ञान, ज्योति र अपरोक्ष रूपमा नियन्त्रणको रूपमा पनि राखेका थिए । त्यस अर्थमा त्रिवि यो देशको शासकको ऐक्य बुझाउने, सांस्कृतिक र ज्ञानजनिन अनि उपदेशात्मक रूपमा एकल शक्तिकेन्द्रको रूपमा रह्यो ।

कीर्तिपुर वा त्रिवि त्यस अर्थमा एक यस्तो केन्द्र भयो, जसको घोषित वा अघोषित लक्ष्य भनेको शक्ति उत्पादन गर्नु हो । एउटा कुरा भने हामीले मान्नुपर्छ । त्यो हो, राजा र पञ्चायती प्रधानमन्त्रीहरूका सायद मिसेल फुकोले भनेजस्तो यहाँ ज्ञान उत्पादन गर्ने चाहना भए पनि प्रस्ट योजना थिएनन् । यो एउटा रमाइलो विडम्बना हो, त्रिविको । त्रिविमा धेरै कालसम्म विषयका विविधता र तिनका फैलावट हेर्दा एक किसिमले अनौठो लाग्छ ।

विश्वविद्यालयका विभाग, विषयका विस्तार, अनुसन्धान गर्ने थलोहरू, अनुसन्धान, प्रकाशन, विदेशी विज्ञहरूलाई ल्याएर अनि बाहिरी विश्वविद्यालय र संस्थाहरूसँग सहकार्य गर्ने चलन, यहाँबाट बाहिर पठाएर प्राध्यापन गर्ने मानविकी तथा सामाजिक शास्त्र, शिक्षाशास्त्र, विज्ञान, कमर्सपछि गएर इञ्जिनियरिङ अध्ययनका सबै अवयव त्रिविकै थिए र छन् ।

स्व. कमलप्रकाश मल्लसँग त्यस बेलाका उपकुलपति स्व. त्रैलोक्यनाथ उप्रेतीले जनवरी १९७० मा दिएको अन्तर्वार्तामा भनेको कुराले इतिहास बुझाउँछ । उप्रेतीले भनेको सार यस्तो छ, ‘म कीर्तिपुर परिसरमा सबै संस्थानहरू ल्याउन चाहन्न, तर देशका विभिन्न अञ्चलमा कमसेकम एउटा बलियो कलेज खोल्न चाहन्छु । टेक्निकल संस्थानहरू छरिएर रहनुपर्छ ।’

उनले यसो भन्दा उप्रेतीको मानसमा कीर्तिपुर विश्वविद्यालय परिसरको एक विशाल आकार, भूगोल रहेको बुझिन्छ, जुन आज खुम्चिएर परिसर नै त्रिविलाई छोड्ने आदेश दिनेहरूको हातमा पुगेको छलफलहरूमा आउन थालेको छ । गएको एक महिनाभित्र खासगरी विद्वान, पूर्व प्राध्यापकहरूका कडा लेखहरू प्रकाशित भएका छन्, त्रिवि विषयमा । जसमा यो कुराको चित्र र छलफल भेटिन्छ । उप्रेतीले भनेका छन्, नेपालमा रिडर र पीएचडी नभएको कारणले विभागको हेडमा भारतीय शिक्षकहरूलाई दिनुपरेको हो ।

अनि पहिलो उपकुलपति उपन्यासकार सरदार रूद्रराज पाण्डेको काल्पनिकीको पनि चर्चा आउँछ । रूद्रराज पाण्डे अमेरिका, ब्रिटेन र भारतबाट विद्वान ल्याएर विश्वविद्यालय चलाउन चाहन्थे । सन् १९७० मा ६० वा ७० पूर्णकालीन शिक्षक थिए त्रिविमा, तर सिनेट र सिन्डिकेटमा सरकारी पदेन सदस्यहरू मात्रै राखिन्थे । यहाँ ठाउँ नभएको हुनाले, त्यहाँदेखि अहिलेसम्म कसरी र किन त्रिविको परिस्थिति बिग्रेको हो, बेग्लै हेर्नुपर्छ ।

उप्रेतीको फेडरल काल्पनिकीपछि अरू क्षेत्रीय विश्वविद्यालयहरू खुलेर पूरा भयो कि भएन, छलफलको विषय हो । मेरो विचारमा सबै विश्वविद्यालय लगभग त्रिविका कार्बन कपी हुने कि नहुने द्वन्द्वमा काम गरेको इतिहास हो, पछिल्लो । तर म त्रिवि शब्दलाई नै लिन चाहन्छु, यहाँ ।

त्रिविको उपलब्धि र दुर्दशा दुबै यसलाई केन्द्र मान्ने अनि शक्तिको थलो मान्ने मानसिकताले ग्रहण गर्‍यो । तर विडम्बना रमाइलो छ । विश्वविद्यालयलाई फुकोको अर्थमा ज्ञान उत्पादन गर्ने थलोको रूपमा न कमिनिष्ट न कांग्रेस पार्टीहरूले लिए । उनीहरूले यसलाई विद्यार्थीहरूमा दलका मान्छे, कार्यकर्ता बढाउने अर्थमा लिएका थिए/छन् ।

विश्वविद्यालयमा कुनै समाजवादी वा लिबरल अर्थव्यवस्थाका नीतिले काम गरेनन् । केवल ‘क्रोनी क्यापिटलिजम’ नीतिले काम गरे, गर्दैछन्, अनि तिनले नै डुबाएका पनि हुन् । डुबाउने क्रम जारी छ । त्रिविको केन्द्रीयता बलियो भएर शासकहरूलाई सधैं आकर्षित गर्नु र उनीहरूले त्रिविलाई स्वायत्त हुन नदिनुको पछिल्तिर त्यही कारण छ । मेरो विचारमा त्रिविलाई स्वायत्त हुन शासकहरूले सजिलै दिँंदैनन् । अहिलेसम्मका उदाहरण हेर्दा विद्यार्थी वर्गले पनि त्यसमा सहयोग गर्लान् भन्ने आशा अहिलेसम्मको परिस्थितिबाट हेर्दा नगरे हुन्छ ।

तर त्रिवि समाप्त भएको छैन । यसमा ‘क्रोनिक्यापिटालिजम’ का बेथिति छन् । त्रैलोक्यनाथको विकेन्द्रीकरणको काल्पनिकी अन्तर्गत मेडिकल कलेजहरू पनि परेका छन्, आज । लेख्नु पर्दैन, त्यो त्रिविको ‘फेडरालिस्ट’ काल्पनिकी कता जाँदैछ । तर एउटा ठूलो भावना, ज्ञान र ‘एकेडेमिक’ शक्ति जो बाह्य र आन्तरिक रूपले काम गर्छ, त्यो जीवन्त छ ।

केन्द्रीकृत चेतनाले राजनीति र सरकारलाई प्रभावित पारेको अवस्थामा त्रिविबाट त्यो रातारात हटेर जान्छ भन्ने कुरामा अहिले आस नगरे हुन्छ । तर कसैले पनि जित्न नसक्ने एउटा शक्ति छ, त्रिविको (सबै विश्वविद्यालयहरूको) । त्यो हो, शिक्षाबाटै जन्मिएको सिर्जनात्मक सामर्थ्य, मुक्तिचेतना । त्यो बुझ्न त्यसमा डुबेका हिजो र आजका धेरै शिक्षक र देश र विदेशमा छरिएका विद्यार्थी ‘स्कलर’हरूलाई नै सोध्नुपर्छ । उत्तर आउँछ ।

प्रकाशित : श्रावण ११, २०७६ ०८:१४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्