प्रवासमा अवैधानिक संस्थाहरु : सुनको अण्डा पार्ने कुखुरी !

मेघराज सापकोटा

यूएई — वैदेशिक रोजगारीमा गएकाहरु पराई देशमा बसेर किन राजनीतिमा सक्रिय हुन्छन् ? किन सयौँ सामाजिक संस्था खुल्छन् ? अथवा एउटा देशमा एउटै साझा संस्थामा नेपालीहरू किन अटाउन सक्दैनन् ? नेपालका साना ठुला हरेक दलले नेपालीलाई कानुनको जोखिम मोलाएर प्रवास शाखा किन खोल्छन् ? यी प्रश्नको उत्तर गहिरो ढङ्गले खोज्नुपर्ने हुन्छ । 


जहाँ जहाँ नेपाली छन्। त्यहाँ त्यहाँ संस्था खुलेकै छन्। भनिन्छ १० जना नेपाली एक ठाउँमा भेला भए भने कुनै न कुनै संस्था खोल्छन्। र, ती संस्थाहरू खास गरी राजनीतिक र गैर राजनीतिक गरी २ किसिमका हुन्छन्।


मध्यपूर्वका हरेक देशमा राजनीतिक दलका भातृ सङ्गठनहरू छन्। ती राजनीतिक संस्थाहरू हुन्। विभिन्न नाम गरेका प्रदेश स्तरीय, जिल्ला र गाउँ स्तरीय सामाजिक संस्थाहरू, साहित्यकार, कलाकार, पत्रकार र सहकारी संस्थाहरू खुलेका छन्। ती गैर राजनीतिक संस्थाहरू हुन्। सहयोग समाजको नाममा खुलेका राजनीतिक भातृ संस्था हुन वा गैर राजनीतिक संस्था हुन्। ती सबै संस्थाहरू स्थानीय कानुन विपरीत छन्। ती सङ्गठनका गतिविधिहरू गैर कानुनी छन्।


यूएईमा कम्तीमा ७० वटा भन्दा बढी नेपाली संस्था रहेका छन्। कतारमा १००, ओमानमा ३०, साउदीमा ७०, कुवेत र बहराइनमा ५० भन्दा बढी नेपाली संघसंस्थाहरु क्रियाशील छन्। त्यसै गरी इजिप्ट, इजराईल, इराक, लेबनानमा पनि नेपाली संस्थाहरू खुलेका छन्। मलेसियामा त झन् धेरै संस्थाहरू छन्। अवैधानिक संस्था त खोलेकै छन्। त्यसको नेतृत्वमा जान अनेकन तिकडम र झगडा गर्छन्।


अस्ट्रेलिया, युरोप र अमेरिकामा नेपालीका अनगिन्ती संस्थाहरू सक्रिय छन्। पश्चिमी देशमा केही संस्थाहरू कानुनी रूपमै दर्ता भएर आफ्नो क्रियाकलाप गर्दछन्। अधिकांश देशमा यी संस्थाहरूले गैरकानूनी रूपमा लुकिछिपी आफ्ना कामहरू गर्ने गर्दछन्। यो संख्यालाई हेर्ने हो भने यस्तो लाग्छ कि नेपालीहरू संस्था नभई बाँच्नै नसक्ने भएका छन्। नेता नभई हाँस्नै नसक्ने भएका छन्। संस्थाका प्राय नेतालाई हरेक शुक्रवार घाँटीमा खादा र ब्याच नलगाएमा साप्ताहिक छुट्टी पनि खल्लो लाग्न थालिसक्यो। नशा नशामा नेतागिरी छ। संस्था खोल्नु र त्यसको नेता हुनुमा गर्व गर्छन्।


नेपालमा रहेका सानाठुला सबै पार्टीका भातृ सङ्गठनहरू प्राय सबै देशमा खुलेका छन्। भूमिगत वा अर्धभूमिगत रूपमा आफ्ना गतिविधीहरु सञ्चालन गर्ने गरेका छन्। स्थानीय सरकारसँग कार्यक्रमको अनुमति लिँदैनन्। अनुमति मागे पनि पाइँदैन। भातृ सङ्गठनले होटेलमा पार्टीको झन्डा टाँगेर खुलेआम अधिवेशन गर्छन्। बेलाबेला प्रशिक्षण कार्यक्रम हुने गरेका छन्।


दुईवर्ष अघि यूएईस्थित नेपाली कांग्रेसको भातृसंगठन जनसम्पर्क समितिको अधिवेशनमा नेता शंशााक कोइरालासहित नेपाली कांग्रेसको ठुलो टोली दुबई आयो। तामझामका साथ अधिवेशन गरियो। तत्कालीन एमाले निकट प्रवासी मञ्च र माओवादी केन्द्र निकट जनप्रगतिशील मञ्चका विभिन्न कार्यक्रममा नेपाली नेताहरू पटक पटक सुटुक्क यूएई आउँथे। केही महिनाअघि मात्र राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी कमल थापा निकट भातृ सङ्गठनको अधिवेशनको लागि सांसद राजेन्द्र लिङ्देन लगायतको टोली यूएई आएर गए।


विभिन्न समाजका नाममा खोलिएका संस्थाले गरेको सांस्कृतिक कार्यक्रमले गर्दा कुनै साप्ताहिक छुट्टीले खाली बस्नु पर्दैन। सामाजिक संस्थाले नेपालबाट कलाकारहरू बोलाएर अधिवेशन सँगसँगै सांस्कृतिक कार्यक्रम गर्ने गर्दछन्। अधिकांश सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू स्थानीय निकायको अनुमति र जानकारी बिना नै हुने गरेका छन्।


सांस्कृतिक कार्यक्रममा अवैध रूपमा टिकट बेचिन्छ। यस्ता कार्यक्रम गर्न स्थानीय प्रशासनसँग अनुमति मागेर निश्चित शुल्क तिरेर मात्र बारकोड सहितको टिकट बेच्न पाइन्छ। बेचेको हरेक टिकटको तोकिएको कमिसन शुल्क सरकारलाई तिर्नु पर्दछ। तर यहाँ जसले जति पायो उति टिकट छापिदिन्छन्। उति नै बेचिदिन्छन्। तालपरे खल्ती पनि भरिदिन्छन्।


कार्यक्रम गर्नुअघि आयोजकले स्पोन्सर खोज्ने गर्दछन्। पहुँच र रवाफको भरमा व्यवसायीबाट पैसा उठाउने गरेका छन्। स्पोन्सरलाई आयोजकले उनीहरुकै मनमर्जीमा पैसा तोक्छन्। र, दिन बाध्य पारिन्छ। कार्यक्रम सकिएपछि भने नेपालमा आपत् विपत् परेकालाई सहयोग गरेको नाटक मञ्चन गरिन्छ। थोरैले मात्र आयव्यय सार्वजनिक गर्छन्। अर्थात् यी संस्थाका केही नेतालाई सामाजिक कामको नाममा पैसा कमाउने माध्यम बनेको छ।


राजनीतिक दलका भातृ सङ्गठन खुल्नुमा दुईवटा कारणलाई मान्न सकिन्छ। एउटा, नेपालका पार्टीहरुको स्वार्थ। अर्को नेता बन्न विदेश पुगेका कार्यकर्ताहरुको व्यक्तिगत स्वार्थ। यी भातृ संगठनहरुले नेपालका पार्टीहरुलाई नियमित लेबी तथा चन्दा बुझाउने गरेका छन्। यिनीहरू पार्टीको आर्थिक स्रोत हुन्। त्यो बाहेक भातृ संगठनहरुको अधिवेशन तथा अन्य कार्यक्रमहरूमा नेपालका नेताहरूले नि:शुल्क विदेश भ्रमण गर्न पाउनेछन्।


बाध्यतावश वैदेशिक रोजगारीमा विदेश गएका आफ्ना कार्यकर्ताहरुको संरक्षण गरी वैचारिक विचलन हुनबाट रोक्न पनि पार्टीले भातृ सङ्गठनलाई मान्यता दिने गरेका छन्। यस्तो अवस्थामा नेपालमा रहेको उनीहरूको परिवारको भोटबैंक सुरक्षित हुने पार्टीहरुको विश्वास छ। जस्तो कि, एउटा कार्यकर्ता विदेश पलायन भयो। नेपालको वर्तमान अवस्थामा उबाट कम्तीमा ५ जना परिवार सङ्ख्या आश्रित छन्। ती ५ जनाको भोट सुरक्षित हुने भयो।


विदेशमा भातृ सङ्गठन खोल्नुले केही नेताहरूलाई कालो धनलाई सेतो बनाउने माध्यम पनि बनेको छ। केही नेताहरूले तिनै कार्यकर्ता मार्फत नेपालको कालो धनलाई हुन्डी मार्फत विदेश पुर्‍याएर सेतो बनाएर नेपाल फिर्ता ल्याउने गरेको पाइन्छ। तसर्थ पनि पार्टीका ती नेताको लागि विदेशस्थित भातृ सङ्गठन अपरिहार्य छ।


नेपालका अधिकांश जनता विचारले कुनै न कुनै पार्टीमा आस्थावान छन्। अझ भनौ हरेक नेपालीहरू सामाजिक भन्दा पनि बढी राजनीतिक प्राणी हुन्। नेपालमा राजनीति गर्ने बानी परेका उनीहरू फर्केर गएपछि पनि आफ्नो राजनीतिक भविष्य सुरक्षित पार्न चाहन्छन्। स्वदेशमा भन्दा विदेशमा रहेर नेपालका नेताहरुसँग सम्पर्क स्थापित गर्न र सम्बन्ध बढाउन सजिलो पनि छ। उनीहरुमा कुनै नेताको अघि पछि गर्न पाए ठुलो मान्छे भइने रहरले पनि काम गरेको हुन्छ।


केन्द्रीय स्तरका नेताहरुसँगको हिमचिमले समाजमा इज्जत बढ्ने, साख चौडा हुने बुझाई छ। साथै आन्तरिक र अन्य बाहृय संगठनसँगको इगो पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। भातृ सङ्गठनमा जोडिनुको अर्को राम्रो पक्ष भनेको आफ्नो आस्था र विचारलाई जीवित राख्नु हो। बेला बेलामा हुने गरेको राजनीतिक कार्यक्रम र प्रशिक्षणले उनीहरुमा रहेको राजनीतिक चेतना अझ बढ्ने र प्रखर हुने सम्भावना रहन्छ। व्यक्तिगत रूपमा आफू नेता बनेर पाउने शान, सम्मान र सन्तुष्टि त छदैछ।


राजनीतिक मात्र होइन। विदेशमा गैर राजनीतिक सामाजिक संस्थाहरू खुल्नुमा पनि यिनै कारणहरू हुन्। समाजसेवाको नाममा आफ्नो शान मान त बढ्ने नै भयो। कलाकारहरुलाई त झन् फाइदै फाइदा छ। विदेश घुम्ने अवसरदेखि पैसा कमाउने भनेको नै विदेशमा हुने गरेका कार्यक्रमबाट हो। नेपालमा गीत गाएर र भिडियो रेकर्डिङ गरेर लगानी उठ्न सक्दैन। कुनै एक गीत हिट भए सोही गीत विदेशमा गाएर लाखौँ कमाउन सकिन्छ। दुईचार पटक खाडी र मलेसिया गएर गीत गाउन पाए अमेरिका र युरोपमा भिसा पनि सजिलै लाग्छ। राष्ट्रिय स्तरका कलाकारसँगको हिमचिमले आयोजक नेताको नाक उँचो हुन्छ नै। त्यस कारण नेपाली कलाकारको लागि विदेशमा खुलेका नेपालीका अवैधानिक संस्थाहरू सुनको अण्डा पार्ने कुखुरी नै साबित भएका छन्।


विदेशमा हुने धेरै नेपालीहरू सहकारीमा जोडिएका छन्। १०/१५ जना नेपाली मिलेर मासिक सय दिर्हाम उठाउने गर्छन्। आन्तरिक रूपमा २० प्रतिशत ब्याजमा लगानी गर्ने गरेका छन्। यसले अभर परेको बेला उनीहरूको आवश्यकतालाई पूर्ति गर्दछ। नेपालीका केही सहकारी कोषमा अहिले पनि लाखौँ रुपैयाँ छ।


विदेशमा भासिएका अधिकांश पत्रकारहरु पनि आफ्नो संस्थामा जोडिएका हुन्छन्। नेपाल पत्रकार महासङ्घ अन्तर्गत मात्र अहिले सम्म ८ वटा वैदेशिक शाखाहरु क्रियाशील छन्। उनीहरू प्राय सामाजिक पत्रकारिता गरिरहेका हुन्छन्। नेपालबाट नियुक्ति लिएर तलब थापेर समाचार सम्प्रेषण गर्ने अत्यन्त थोरै पत्रकार छन्। प्राय उनीहरू स्थानीय निकायको निगरानीमा हुन्छन्। रैपनि लेख्न भने छोडेका छैनन्।


यी देशहरूमा समाजसेवा वा कुनै पनि गतिविधि गर्नको लागि वैधानिक रूपमा संस्था दर्ता गर्न जरुरी छ। राजनीतिक संस्था त सधैँ अवैधानिक नै हुन्छन्। यूएई सरकारले ती अवैधानिक संस्थाहरुलाई पटक पटक दर्ता गर्न आह्वान गरेको छ। तर पनि कोही पनि दर्ता प्रक्रियामा जान सकिरहेका छैनन्। अर्कोतिर संस्था खोल्न जति सजिलो छ, त्यसलाई चलाउन उत्ति नै गाह्रो हुन्छ। संस्था खोलेर पनि घरभाडा, मसलनन्द खर्च, टेलिफोन, बिजुली बत्ती, कर्मचारी खर्च धान्न सजिलो छैन। यी संस्थाको नेतृत्वमा रहेका न्यून आय भएका नेपालीले यी सबै खर्च जुटाउन पहुँच पुग्दैन। पहुँच पुग्नेहरु, आर्थिक रूपमा सबल नेपालीहरू यस्ता संस्थामा जोडिन मन गर्दैनन्। तसर्थ पनि नेपालीहरू लुकिछिपी अवैधानिक तरिकामै रमाउँछन्।


पछिल्ला दिनमा खाडी मुलुकहरु लगायत मलेसियाले यस्ता गतिविधिमा निगरानी बढाएको छ। मलेसियाले गत महिना मात्र साङ्गीतिक कार्यक्रममा हस्तक्षेप गरेर कलाकारसहित आयोजकलाई नियन्त्रणमा लिएर नेपाल पठायो। ती कलाकारले झन्डै महिना दिन डिपोर्टटेशन सेन्टरमा बिताउनुपर्‍यो। यूएई लगायत खाडीका अन्य मुलुकहरूमा पनि अनुमति नलिई गरिने यस्ता कार्यक्रमहरूको जोखिम बढ्दो छ। राजनीतिको ‘र’ सुन्न नचाहने यी मुलुकमा राजनीतिक गतिविधिमा अझै कडाइका साथ निगरानी बढाएको पाइन्छ।


तसर्थ हामी जो जुन देशमा छौँ। त्यो देशको कानुन ‘ल अफ ल्यान्ड’ लाई सम्मान गर्नु पर्दछ। अवैधानिक हुने गैरकानूनी क्रियाकलाप गरिरहे अवश्य एक दिन अप्ठेरोमा परिने निश्चित छ। प्रकाशित : श्रावण ९, २०७६ २०:०३

ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

[ब्लग] खाडीमा मृत्यु : कारण के, दोषी को ? 

मेघराज सापकोटा

यूएई — दुई महिना पहिले दुबईमा एक नेपालीको मृत्यु भयो । मृत्यु प्रमाणपत्रमा उनको मृत्युको कारण 'प्राकृतिक' भनेर लेखियो । उनको मृत्युको वास्तविक कारण थियो- 'ब्रेन हेम्रेज' । उनी बाथरूम गएको बेला बाथरूम भित्रै ढले । बाथरूमबाट किन बाहिर आएनन् भनेर हेर्न जाँदा अर्धचेत अवस्थामा भेटिए । 

यूएईको एक प्रतिष्ठित कम्पनीमा राम्रै पदमा उनी कार्यरत थिए । जब उनी बाथरूममा ढलेको थाहा भयो, साथीहरु भेला भएर अस्पताल पुर्‍याए । डाक्टरहरुले 'ब्रेन हेम्रेज' भएको पत्ता लगाए । तुरुन्त अपरेसन गरे पनि उनलाई बचाउन सकेनन् । डाक्टरहरुको अथकप्रयास ब्यर्थ भयो । पाँच दिन पछि उनलाई मृतको घोषणा गरियो ।

एक हप्ता पछि शवलाई नेपाल पठाइयो ।

नेपालमा मृतककी श्रीमतीसहित एक छोरा छन् । उनको श्रीमती बेलाबेला दुबई आउने जाने गर्थिन् । त्यसो त मृतक उच्च रक्तचापका रोगी पनि थिए । नेपालमै रहे पनि श्रीमती उनलाई नियमित औषधी खान सम्झाउँथिन् । उनी भने नियमित औषधि खाँदैन थिए । उनले औषधि नखाएको महिनौं भएको थियो ।

...

नेपाली दूतावास अबुधाबीका अनुसार यूएईमा गतवर्ष एकसय तीन जना नेपालीको ज्यान गयो । जस मध्ये ५२ जनाको मृत्युको कारण प्राकृतिक छ । प्राकृतिक भनेको यसरी बुझौं कि उनीहरु मध्ये धेरैको सुतेकै अवस्थामा मृत्यु भयो ।

दिनभर काम गरेर बेलुकी खाना खाएर सुतेकाहरु बिहान उठेनन् । मृत्यु हुने मध्ये आधा (५० प्रतिशत) भन्दा धेरैको मृत्यु यसरी भएको मेडिकल रिपोर्ट दूतावाससँग छ ।

उनीहरु किन सुतेको सुतै भए ? बिरामी नभइ किन मृत्युवरण गरे ? बेलुकी सद्दे सुतेका बिहान किन उठ्न सकेनन् ? खाडीमा यस्तो मृत्यु किन बढी हुन्छ ? अध्ययनको विषय बन्नुपर्ने हैन र ? यसको खोजिनीति कसैले गरेको छैन ।

परदेशले त खोजिनीति गरेन । कम्तीमा नेपालले त सोधिखोजी गर्नुपर्छ । ‘मेरा नागरिक तिम्रो मुलुकमा किन सुतेको सुतै हुन्छन् ?’ भनेर अहिलेसम्म पनि सोधेको छैन ।

प्राकृतिक भनिएको यस्तो मृत्यु हुनुमा सामान्यतया असाध्यै गर्मी कारण हो भनिन्छ । दिनभरी ५० डिग्रीमा काम गर्नेहरु राति १५—२० डिग्रीको चिसो एयर कन्डिसन भएको कोठामा सुत्छन् । यही कारणले पनि शरीरको सन्तुलन बिग्रिन्छ र, मृत्यु हुन्छ भन्ने अनुमान गरिन्छ ।

अध्ययन गर्नुपर्ने अर्को विषय–विदेशमा कार्यरत धेरै नेपालीहरु सुगर (चिनी) रोगले पनि पीडित छन् । धेरैजना रगतमा उच्च कोलेस्ट्रोल बोकेर पनि बाँचेका छन् । जसले गर्दा अधिकांशमा उच्च रक्तचाप (हाई ब्लडप्रेसर) रहेको छ । किन होला ? कसैले सोधेका छैनन् ।

...

खाडीका धेरै नेपालीहरु घरपरिवारको चिन्ता बोकेर काम गरिरहेका हुन्छन् । वैदेशिक रोजगारीले धेरैको परिवारमा झगडा निम्त्याएको छ । आजकाल नेपालमा कोही महिलाको हत्या भयो भने वा बलात्कारको घटना भयो भने उनीहरु मध्ये अधिकांशका श्रीमान् विदेशमा रहेको सुनिन्छ ।

सामाजिक सञ्जालको जमानामा नेपालमा श्रीमतीको मती बिग्रेको खाडीमा श्रीमानले थाहा पाएको हुनसक्छ । कम्पनीले भनेको बेला छुट्टीमा जान दिन्न । छोडेर जाँदा पनि आर्थिक अभावको जिन्दगी जिउनुपर्ने हुन्छ । यस्तै तनावले उसले रातदिन रक्सी सेवन गरेर मन बाँधेको हुनसक्छ । अनि रक्तचाप बढ्दैन त ? बढ्ने नै भयो ।

तनाव व्यवस्थापन गर्न नसकेका मध्ये केहीले आत्महत्याको बाटो रोजेका हुन् । यो वर्ष मात्रै यूएईमा ३१ जनाले आत्माहत्या गरे । आत्महत्या गर्नेहरु मध्ये २ जना महिला छन् ।

...

१८ जना नेपालीको दुर्घटनामा मृत्यु भएको छ । बाटो काट्दा सावधानी नअप्नाउने, ट्राफिक सिग्नलको पालना नगर्नाले धेरैको मृत्यु हुने गरेको देखियो ।

नाम मात्रको अभिमुखीकरण तालिमको खुल्लमखुल्ला प्रमाणपक्र वित्री हुनुको कारण विदेशमा दुर्घटना भएर नेपालीहरु मरिरहेकाछन् भन्दा अतियुक्ती हुँदैन । अभिमुखीकरण तालिम आखिर यस्तै कुराहरु सिकाउ हैन ? अधिकांश यस्ता तालिम सेन्टर प्रमाणपत्र बेच्ने नांग्लो पसलभन्दा कम छैनन् । यसैको परिणाम हो विदेशमा दुर्घटनामा पर्ने नेपालीहरुको संख्या बढ्दै गएको छ ।
विदेशमा मृत्यु भएमा लाश नेपाल पठाउन पनि निकै कठिन छ । कम्तीमा एक हप्तादेखि महिनौं पनि लाग्न सक्छ । त्यो बीचमा परिवारले भोग्ने पीडा तपाईं हामीले अनुमान पनि गर्न सक्दैनौं ।

तसर्थ वैदेशिक रोजगारीमा रहेका हरेक नेपालीहरुले आˆनो ख्याल आाफैं गर्न जरुरी छ । यसको रोकथाम तथा न्यूनिकरण भनेको सचेतना नै हो । सबैजना सचेत बनौं ।

(सापकोटा युएईमा कार्यरत छन् ।)

प्रकाशित : वैशाख २६, २०७६ १४:०५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×