गिरिजाबाबु, मनमोहन र प्रचण्ड

अभि सुवेदी

काठमाडौँ — 'वाल्टर बेन्जामिन एन्ड हिस्ट्री (२००५)' किताबमा धेरै पढिएका सिर्जनशील जर्मन दार्शनिक र चिन्तक वाल्टर बेन्जामिनले भनेका इतिहास र चेतनाका कुराका छलफल गरिएका छन् । मलाई धेरै मनपरेको उनको एउटा भनाइ यस्तो छ : 'त्यसैले म भन्छु, क्यालेन्डरले समयलाई घडीले जस्तो नाप्दैन । क्यालेन्डरमा अंकित दिनहरू भनेका ऐतिहासिक चेतना हुन् ।'

उनले अंग्रेजीमा अनुवाद भएको इतिहासबाट पाएका ज्ञान भन्ने किताबमा थप भनेका छन्, 'इतिहास भनेको बल्भिmएर आइरहने विषय हो ।' म साहित्यमा पनि कविताबाट समयको गति नाप्न खोज्ने मानिस भएकाले कवि हरिभक्त कटुवालको नारायण गोपालले गाएको गीतकायी हरफ समय चेतनाका द्वन्द्व भएको बेला गाइबस्छु, 'पोखिएर घामको झुल्का भई संघारमा/तिम्रो जिन्दगीको ढोका खोलुँ-खोलुँ लाग्छ है ।'

बेन्जामिनको क्यालेन्डरमा अंकित इतिहास चेतना त्यही संघारमा खसेको घामको झुल्का हो । नेपालमा हामीले गएका एक दर्जनजति वर्षमा धेरैपटक क्यालेन्डरका मितिहरू झुन्ड्यायौं, धेरैपटक हाम्रा चेतनाका संघारमाथि नयाँ समयका घाम पोखिए । तर अहिले लाग्छ, हामीले ती चेतना र घामका झुल्का सायद टिप्न जानेनाैं । त्यो कुराले मलाई चिन्ता लाग्छ । राजनीति गर्ने दलका मानिसलाई पनि लागेकै होला ।

अहिले नेपालमा इतिहास एउटा छोटो स्मृति अथवा अस्ति मैले लेखेको 'एम्नेसिया' (काठमाडौं पोस्ट १२ मे, २०१९) जस्तो भएर अवतार लिंँदैछ ।

हिजो कुन दृष्टि र समय चेतनाले नयाँ युग ल्यायौं अनि अहिले त्यही चेतनामाथि घात-प्रतिघात गर्दैछौं भन्ने कुरा मलाई चिन्ताको विषय लागेको छ । नेपाली लोकतन्त्रको आत्मा नेपालका जनता र राजनीतिक दलहरूले नै बनाएका हुन् । तर अहिले विचार नगरी काम गर्दा त्यो लोकतन्त्र धराशायी हुनसक्छ भन्ने कुरा बुझ्न जरुरी छ ।

इतिहास हेर्ने अर्को एउटा पद्धति पनि छ । त्यो सरल, सोझो र मार्मिक हुन्छ । आफूले भोगेको समयमाथि लेखेर छलफल गरेर पनि इतिहासका पाता पल्टाउन सकिन्छ । विद्यार्थीहरू त्यसैलाई लिएर विद्यावारिधिको शोध-प्रबन्ध पनि लेख्छन् । मैले सोचेंँ, म आफैंले भोगेको, आफैंले सम्वाद गरेको इतिहासलाई लिएर किन केही नलेखौं ? किनकि मैले यो समयभरि नै

आफ्ना कुरा राखेर लेखेको छु । मैले इतिहास पटक-पटक संघारमा छरिएको बेला टिप्ने प्रयास गरेको छु । उत्तेजित, उदात्त र भावुक अनि अत्यन्त चिन्तित भएको छु । यस लेखमा केही राजनेताका सन्दर्भमा आफूले विभिन्न समयमा लेखेका केही कुरा राखेर इतिहासका शृङ्खलाहरू कसरी बिर्सिने बानी वा 'एम्नेसिया'ले प्रभावित हुँदैछन् भन्ने कुरा संक्षिप्त प्रसङ्गद्वारा राख्न चाहन्छु । कथा यहाँ यसै सिलसिला मिलेर आउँछ ।

चैत ७, २०६६ को बिहान मण्डिखाटारको एउटा नयाँ घर परिसरमा गिरिजाप्रसाद कोइराला उर्फ गिरिजाबाबु जीवनको अन्तिम क्षणमा थिए । मेरा विद्यार्थी र विश्वविद्यालयका एकेडेमिक शिव रिजाल र म मात्र त्यहाँ बाहिर थियौं । त्यही दिन गिरिजाबाबुको देहावसान भयो । त्यहाँ किसुनजी, शेरबहादुर देउवा अनि प्रचण्ड क्रमशः आए ।

माओवादी नेता प्रचण्डले बाहिरै सुनिनेगरी उच्च स्वरले शोकाकुल बोलीमा 'गिरिजाबाबु !गिरिजाबाबु ! भनेर बोलाए । मैले पछि लेखेँ- मलाई त्यहाँ कहिल्यै निष्कर्षमा नपुग्ने अर्को 'सर्वदलीय', 'उच्चस्तरीय', 'समसामयिक', 'आकस्मिक' र 'महत्त्वपूर्ण' मिटिङ हुनलागे जस्तो भान भयो...जब-जब राजनेताहरू उल्झनमा परे, जब-जब तिनले राजनीतिमा व्यक्ति र उत्तरवर्ती बहुल संरचनावादी चिन्तनलाई मिलाएर काम गर्न खोजे अनि ती उत्तरवर्ती राजनीतिका बहुल चुनौती सामना गर्ने क्रममा असफल भए ।

सबै नै गिरिजाबाबुको निवासमा पुगे । एक अर्थमा गणतन्त्रसम्म र पछिका समयमा यिनै वृद्ध र रोगी तर तेजिला र निर्भीक राजनीतिज्ञको निवास राजनीतिक कर्मको प्रयोगशाला भयो । उनको घर नयाँ नेपालको एक यस्तो म्युजियम भयो, जहाँ कुनै कुरा पनि विधिवत रूपले मिलाएर राखिएको थिएन । उनकै शब्दमा उनको निवासमा इतिहासका अदृश्य 'कुँडाकर्कट' छरिएर बसेका थिए ।

त्यो बेला नागरिक दैनिकका सम्पादक एकजना साहित्यकार थिए । मलाई फोन गरेर एउटा गिरिजाबाबुमाथि लेख साँझसम्म पठाइदिइहाल्नु भने तिनले । मैले गिरिजाबाबुमाथि स्वस्फुर्त लेख लेखेंँ । भोलिपल्टै त्यो लेख आयो । उद्धरणहरू तिनै हुन्, जो आफैं बोल्छन् । मैले लेखेंँ, 'गिरिजाबाबुको मृत्युलाई एक युगको अवसान भन्न सकिन्छ त ? यसको उत्तर सजिलो छैन, किनकि उनी युगको अवसान गरेर गएनन्, आरम्भ गरिदिएर गए ।'

मलाई यहाँ अर्को प्रसङ्गको सम्झना हुन्छ । गिरिजाबाबुको अंग्रेजीमा तयार गरेको सानो किताब 'सिम्पल कन्भिक्सन' माघ १८, २०६३ को दिन काठमाडौंमा विमोचन भयो । मण्डला बुक प्रकाशनले मलाई समीक्षा गर्न भनेकोले बोलेको थिएँ । गिरिजाबाबु प्रधानमन्त्री थिए ।

नेपालमा रहेका विदेशी राजदूतहरू र पत्रकार पनि उपस्थित त्यो सभा महत्त्वपूर्ण थियो । मैले भनेँ, 'गिरिजाबाबु शक्तिको एक निश्चित केन्द्रको प्रतिनिधित्व गर्ने व्यक्ति थिएनन् । ती एक कलाकारजस्ता थिए, जसले आफ्नो क्यानभास आफूले हेर्न चाहेका विम्बहरूले भरेर रचना गर्थे । तर त्यो क्यानभासमा उनी अन्तिम ठोकुवा भनाइ राख्दैनथे । यो शैली प्रजातन्त्रप्रतिको उनको गहिरो आस्थाबाट निःसृत थियो । लोकतान्त्रिक चेतना त्यसरी नै जन्मिने हो ।'

मलाई प्रभाव पारेका अर्का राजनेता मनमोहन अधिकारी हुन् । अधिकारी चीन बसेर फर्केपछि कवि आनन्ददेव भट्ट दाइले मलाई म म्याङलुङ सिंहवाहिनी हाइस्कुलमा आठ कक्षामा पढेको बेला त्यहाँ घुमन्ते कविको रूपमा आएर 'चीन बसी फर्केका दाजुलाई' शीर्षकमा 'भो नचडाऊँ अबिर माला/तिम्रो व्यर्थै आँखी होला' भन्ने कविता सुनाएको अहिले पनि सम्झिन्छु ।

अधिकारीसँग केही महत्त्वपूर्ण भेटघाट र सम्वाद गरेका स्मृतिहरू छन् । भारतमा कार्यक्रमको सिलसिलामा आएका विश्वविख्यात मार्क्सवादी विद्वान फेडरिक जेमिसनलाई काठमाडौं आउन मिलायौं । लिटरेरी एसोसिएसनको अध्यक्ष थिएँ म । त्यही समाजको निम्ति मैले काठमाडौंमा उनको एउटा प्रवचन मिलाएँ ।

त्यही बेला जेमिसनले मनमोहन अधिकारीसँग भेट्ने चाहना राखे । ममनमोहन अधिकारीलाई लिएर उनको होटल गएँ । मनमोहन अधिकारीको लोकतान्त्रिक समाजवादी विचारले जेमिसन अत्यन्त प्रभावित भएका थिए । यो भेटको विषयमा अनेकौं लेखेंँ, तर एउटा यस्तो छ, 'यो दोस्रो भेटमा जेमिसन उनीसँग अत्यन्त प्रभावित भए । रमाइलो कुरा अर्को थियो । मनमोहनलाई भेटेर नेपालमा चाहिँं धेरै ठाउँंमा सम्भव नभएको कम्युनिष्टको चुनावी सरकार बन्न सक्ने कुरामा आशा पलायो, जेमिसनलाई, त्यो नोभेम्बर १९९३ को अमूक दिनमा ।

त्यसको ठिक एक वर्षपछि नोभेम्बर १९९४ मा मनमोहन नेपालका पहिलो कम्युनिष्ट प्रधानमन्त्री भए, जुन जेमिसनको भविष्यवाणी पुगेको एक ऐतिहासिक घटना थियो । तर सायद अब प्रधानमन्त्री हुने ओली वा प्रचण्ड र मनमोहन अधिकारीमा कति कुरा साम्य छन्, कति फरक छन्, त्यो हेर्न इतिहास, सन्दर्भ र समय पनि हेर्नुपर्छ । कम्युनिष्टहरूकै समय र यथार्थ अनि मिथकका पुनव्र्याख्या भएका छन् (कान्तिपुर ३ पुस २०७४) ।

प्रचण्डको विषयमा पनि अनेकौं प्रसङ्ग छन् । धेरै लेख्ने ठाउँ छैन । नोभेम्बर २००६ को हिन्दुस्थान टाइम्सको लिडरसिप सम्मेलनको आमन्त्रणमा भाग लिन प्रचण्ड दिल्ली पुगेका थिए । उनी नेपाली राजनीतिक परिवर्तनको ऐतिहासिक क्षणमा त्यहाँ पुगेका थिए ।

मैले द काठमाडौं पोस्टमा लेखेको रहेछु, 'प्रचण्डको अवतार त्यो बेला एक अर्धमिथकीय हिरोको जस्तो थियो । ... भारतीय नेता र मिडियाले लामो समय जंगलबाट फर्केका रिप भानविंकल जस्ता यी पात्रलाई भेट्दा ठूलो राहत अनुभव गरेका थिए । त्यसको तीन दिनपछि काठमाडौंमा बृहत शान्ति सम्झौता भएको थियो (२ सेप्टेम्बर २००९) । प्रचण्डलाई भारतका दुई प्रधानमन्त्री आईके गुजराल र भीपीसिंहले 'इतिहासमा पढेको क्रान्तिकारीका आर्केटाइप, तिमीलाई देख्दा खुसी भयौं' भनेको खबर कान्तिुपर (२० नोभम्बर २००६) मा पढ्यौं ।

प्ा्रचण्डले त्यहाँ भनेका यी महत्त्वपूर्ण कुरा नोभेम्बर १८, २००६ को हिन्दुस्तान टाइम्सले प्रकाशित गर्‍यो । तिनले भने, 'मैले जिन्दगी जंगलमा बिताएँ, अब उज्यालो र खुलामा बिताउँछु ।' त्यसो त अहिले उनी जंगल सम्झिन्छन्, तर त्यो विचार राजनीतिकभन्दा वानाप्रस्थी चेतनाले उद्वेलित छ । त्यहाँ प्रचण्डले भने, 'एक्काइसौं शताव्दीको राजनीतिक युद्ध प्रजातन्त्रको निम्ति हुनेछ । जसले त्यसको सही स्वरूपको अनुशिलन गर्छ, त्यसैको हुनेछ, अबको विश्व । उनले यसो पनि भने, 'बहुसंख्यक जनतालाई प्रजातन्त्र एउटा बर्जित फलजस्तो भएको छ । शक्तिमा हुनेहरूलाई भने यो अमृत भएको छ । ...सच्चा प्रजातन्त्रले आम जनताको सेवा गर्नुपर्छ ।'

मेरो भनाइ थोरै छ । इतिहासले भन्छ, नेपालमा लोकतान्त्रिक संघर्ष र नेतृत्व जनता र राजनीतिक दलहरूले ठूला दृष्टिले सम्पन्न गरेका हुन् । इतिहास भनेको बिर्सिने होइन, निरन्तर सिक्ने कुरा हो । मिडिया नियन्त्रण गर्ने आदि अनेकथरी विधेयक ल्याएर नहुने काममा समय नष्ट नगर्नोस् । विभाजन अनावश्यक नबढाउनुहोस् । घामको झुल्का संघारमा खसेको छ, टिप्नोस् ।

प्रकाशित : जेष्ठ ४, २०७६ ०८:०६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

शंखधर, छन्द र पहिचान

अभि सुवेदी

गतसाता म काठमाडाैंका दुइटा साहित्यिक घटनामा सहभागी भएँ, एउटामा सक्रिय, अर्कोमा लुप्त र ध्यानातित भएर । पहिलो साहित्यिक घटना मेरोनिम्ति अप्रत्यासित र नौलो थियो, सिर्जनात्मक चुनौती बोकेर आएको थियो । दोस्रो कार्यक्रमको विषय परिचित, बहुचर्चित र काव्यिक थियो । प्रयोगात्मक थियो ।

पहिलो कार्यक्रम नेपाल भाषा उर्फ नेवारी भाषाका उपन्यासकार मल्ल के सुन्दरको नेपालीमा रूपान्तरण गरिएको उपन्यास 'शंखधर' को विमोचनमा मैले प्रमुख वक्ता भएर बोल्नु थियो । मैले निकै प्रश्नका उत्तर, नेपाल सम्वत् र अध्ययनका प्रसङ्गहरू खोजेर तयार हुनुपथ्र्यो, १३ बैसाखको दिन ।

भोलिपल्टै दोस्रो कार्यक्रम, युवा पुस्ताकी साधक, पत्रकार र कवि भूषिता वशिष्ठको उनैले छानेका नेपाली छन्द कविताहरूको वाचन थियो । नेपालयका सीईओ र मेरा पूर्वविद्यार्थी एवं मित्र किरण श्रेष्ठले एक शान्त ध्यानानित क्षणको निम्ति उदारतापूर्वक पठाइदिएको निम्तोबाट प्राप्त भएको थियो, त्यो अवसर । यी दुवै कार्यक्रम केही साम्य र केही भिन्नता लिएर नसोचेको किसिमले आएका थिए ।

मल्ल के सुन्दरको उपन्यासले दुईपटक पढेपछि मलाई तरङ्गित बनाइदियो । नेपाल भाषाका यी लेखक यस्ता सूक्ष्म दृष्टि र वर्णन शैलीलेे उपन्यास लेख्ने मानिस हुन् भन्ने मैले थाहा पाएको थिइन । देबे्र ढल्कुवा मल्ल के सुन्दरलाई नेवार भाषा र संस्कृतिको निम्ति संघर्ष गरिआएका व्यक्तिका रूपमा चिनेको थिएँ ।

व्यक्तिगत रूपमा नजिकबाट जानेका मानिस भए पनि ती सिर्जनशील लेखक हुन् भन्ने मलाई थाहा थिएन । एउटै देशको अर्को भाषामा लेखिएका समृद्ध साहित्य नेपालीमा रूपान्तरण भएर पढिएका उदाहरणथोरै छन् । म यो उपन्यासले सहजै तानिएँ । जसबारे यहाँ लामो लेख्ने ठाउँ छैन ।

म नेपालयको सानो सुन्दर हलभित्र १४ बैसाखको साँझमा पस्दा वरिष्ठ सङ्गीतकार आभास हार्मोनियम लिएर ससाना लयका तरङ्ग यसै उडाएर बसेका थिए । छेउमा शुभ्र वस्त्र लाएर बसेकी उज्यालो अनुहार भएकी भूषिता अध्र्दमुदि्रत आँखाले एउटा काव्यिक ध्यानको तरल मुद्रा अभिनय गरिरहेकी थिइन् । अर्केष्ट्रा वादक कलाकारहरू तयार बसेका थिए । घिमिरे युवराजको निर्देशनमा माघ २०७५ मा कुमार नगरकोटीको नाटक 'बाथटब'मा अभिनय गर्दा मुण्डन गरेको कपाल केही बढेको अवस्थाकी भूषिता त्यो मुद्रामा झन् ध्यानातित देखिन्थिन् ।

भूषिताले आफूले छानेका छन्दोबद्ध कविताका शृङ्खला गाउन आरम्भ गरिन् । मैले स्कुल वयदेखि कण्ठै गाउँदै आएका कवि भीमनिधि तिवारीका मेरा अत्यन्त पि्रय कविताले गाउन थालेपछि उत्तेजित भएर पछाडि कुनामा कवि मञ्जुलसँगै बसेको म पनि खुलेर गाउन थालेंँ, जसले एउटा काव्यको हार्मोनी, लय र त्यसको सम्वादिक क्षणको रचना भएको अनुभव गरेंँ । भूषिताले लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, भानुभक्त आचार्य, लेखनाथ्ा पौड्याल, माधवप्रसादघिमिरे र अरू कविका विभिन्न छन्दका कविता दुई घन्टाभन्दा बढीे पाठ गरिन् ।

यो छोटो लेखमा धेरै छलफल गर्न सक्दिन । तर यी युवा प्रस्तोताले छन्दका कविता छानेर यसरी आकर्षक शैलीमा गाउनुले नेपाली कवितामा चलेका केही समालोचकीय मान्यतालाई फेरि बहसमा ल्याएको छ । नेपाली समालोचनामा छन्दोबद्ध कविता र गद्य कविताको भेद नै एउटा मानक ठानिँदै आएको छ ।

विडम्बना यस्तो छ- छन्दोबद्ध कविता गेय हुन्छन्, गद्य कविताका लय हुन्छन् र ती पाठ गरिन्छन् । छन्दोबद्ध कविताको गेयपक्ष नै गौण हुँदै जानु आश्चर्य हो । आधुनिकता र परम्पराजस्ता धारणा जोडिएका छन्, यसमा । मलाई पोखरा, झापा र अरू ठाउँमा गएको बेला त्यहाँ छन्द कवितालाई उत्थान गर्ने समाजका अभियन्ताहरूले दिएका किताबहरू निकै भइसके । म कहिले-कहिले तिनमा समावेश भएका छन्द कविताहरू सस्वर पढ्छु ।
नेपालमा छन्द कविताले बोकेको पहिचान व्यापक, कालिक र अर्थपूर्ण छ । मान्यताहरू बनिसकेका छन् । सिर्जनशील उक्ति भनेकै अन्त्यानुप्रास भएको गेय छन्द रचना मानियो, जसले सिर्जनाको पहिचान बनायो र निकै कालसम्म त्यो एकमात्र सम्वादिक माध्यमको रूपमा रह्यो । त्यो मात्र मानक भएको कथा विचित्रको छ र त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण पनि ।

छन्दोबद्ध कविता रचना गर्नेहरूले एकतन्त्री राणा शासनकालमा यसलाई एक वाचाल रचनाको माध्यम बनाएको कुरा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ । नेवारी भाषाप्रति राज्यले विभेदकारी नीति लिएको बेला अनि नेपालीमा रचना गर्नेहरूका अभिव्यक्तिमाथि निगरानी राखेको बेला छन्दोबद्ध कवितामात्र अभिव्यक्तिको यस्तो माध्यम थियो, जसको अनुशीलन कविहरूले नगरेका भए नेपालीमा सिर्जनाको बोली नै रहने थिएन । यो वाङ्मय वञ्जर हुने थियो । नेवारी वा नेपाल भाषाका कविहरूले नेपालीमा छन्दोबद्ध कविता लेख्ने यो आवश्यकता र एकमात्र विधि बुझेर यसको निम्ति काम गरेको कथा वाचाल र महत्त्वपूर्ण छ ।

'जोग-मण्डलीका कवि र कविता' -२०५२) शीर्षकमा स्व.शरद्चन्द्र शर्माले खोज, सम्पादन र पाण्डुलिपि खोजी तयार गरेको एउटा ऐतिहासिक किताबको वाचाल उदाहरण लिने हो भने मैले भन्न खोजेको कुरा प्रस्ट हुनेछ । जोगवीर सिंह उदास उर्फ योगवीर सिंह कंसाकार -१९४२-१९९८) नेपाल भाषाका कवि, चित्तधर हृदयका पनि गुरु थिए, जसले नेपाली छन्द कविताको माध्यमिककालीन परम्परालाई निरन्तरता दिएका थिए ।

उनले मोतीमण्डली पछिको शून्य समय भर्न 'रसिक समाज' बनाए, जसको नामकरण शरद्चन्द्र शर्माले जोगमण्डली राखिदिएका छन् । छोरी विद्यावतीलाई नर्स तालिमका निम्ति इलाहबादसम्म पठाउने प्रगतिशील व्यक्ति थिए, जोगवीर । मछिन्द्रबहालमा कपडाको पसल थियो, उनको । जोगवीर नेपाल भाषामा महाकवि भनेर मानिन्छन्, तर उनी आफूलाई नेपाली कवितामा 'सुन्दरी' पत्रिका काल -१९६३-१९६५) का समस्या पूर्तिकार कविका रूपमा पनि परिचित गराउँथे ।

उनी नेपाली र नेपाल भाषामा कविता लेख्थे । उनले नेपाल भाषामा लेखेका थोरै कविता जोगमण्डलीमा सुनाएका देखिन्छन् । शर्माले ती कविता पनि संकलनमा राखेका छन् । त्यसमा केही हरफ पढ्दा रमाइलो लाग्छ । रोमानी भावमा उनले हामीलाई पनि सुन्दरीहरूले यसो हेरिदिए राम्रो हुने थियो भन्ने भावमा लेखेको छन्द लय यसरी बग्छ : 'अतिछि हिसी दु नानी सोय जिम्त मगानी ।/भति-भति थुख सोसा खुसी जुये जिपिंनी ।।' जोगमण्डलीमा त्यति प्रस्तुत नभएका भए पनि नेपाल भाषाका कविहरूले छन्दमा सुन्दर कविता लेखेका धेरै उदाहरण छन् ।

जोगमण्डलीमा सहभागी कविहरू नाम चलेका र नचलेका दुवैथरीका थिए । चक्रपाणि चालिसे -१९४०-२०१४) पढाइ सकेर 'आजीविकाको खोजीको' निम्ति केलटोलमा डेरा गरी बस्न थालेपछि सिध्दिदास अमात्य -१९२४-१९८६) र जोगवीर उनीसँंग काव्य शिक्षा ग्रहण गर्न आए ।

उनैले लेखेका छन्, 'सिध्दिदास कविश्रेष्ठ अमात्य पनि मैसँग/पढ्थे छन्द अलङ्कार ध्यान दी प्रेमको सँग ।' जोगमण्डलीमा आउने नेपाली छन्द काव्यका कविहरूमा शम्भुप्रसाद ढुङ्ग्याल -१९४६-१९८६), बाबुराम आचार्यर् -१९४४-२०२९) लेखनाथ पौड्याल -१९४१-२०२२), को सहभागिता महत्त्वपूर्ण थियो । यसमा लेखनाथ पौड्यालका कवितामा किञ्चित नेवारलाई होच्याउने र केही अतिरोमानी भाव देखिए पनि त्यो उनले जोगमण्डलीको 'स्पिरिट'मा एक आनन्दी 'फलानर' हुनखोजेको र नेपाल भाषाका कविहरूसँगको मैत्रीपूर्ण छेडछाडको रूपमा लेखेको देखिन्छ । शम्भुप्रसाद ढुङ्गेलले जोगवीरको यसरी प्रशंसा गरेका छन्- 'खासा बोली-वचन् मिजायस असल् 'जोग्विर सिं' साहुको ।/ बेपारी भई बस्नुहुन्छ, खुसीले प्रेमी भई भित्रको ।।/ प्रेमीजन्हरू आई बैठकमहाँ जम्बा सदा काल् हउन् ।।/लक्ष्मीले परिपूर्ण होस् ढुकुटीमा रक्षा हरिले गरून् ।।१।।'

नेपालमा छन्द कविता व्यापक, बलियो र एक अमिट गेय संस्कृतिको नाम हो । अनुप्रास र लययुक्त भाषामा भूगोल, समय, नक्सा, दर्शन, सम्बन्ध र प्रणयका बहुलचित्र जसरी छन्द कविताहरूले प्रयोग र प्रस्तुत गरेका छन्, नेपाली साहित्यमा । त्यसको सम्यक् परिपूर्ति छन्देतर कविताहरूले गर्नको निम्ति निकै ठूलो साधना, लगनशीलता र इमानदारिता चाहिन्छ । इटलीका दार्शनिक गियोर्गियो आगाम्बेनका भनाइले निकै प्रभावित मानिस भएकोले उनको एउटा उद्धरण यहाँ राख्छु, 'दर्शन ढल्न थालेपछि पनि कविता जीवित रहन्छ ।' नेपाली वाङ्मयमा त्यो सोझै देखिन्छ । भूषिताको एक साँझको प्रस्तुतिले मलाई ध्यानातित बनाएको पक्कै हो, यो छलफल भने मेरो त्यत्ति अनुभवबाट निःसृत होइन ।

आजको साहित्यिक छलफलका विषयमा चाख राख्ने समीक्षक र अध्येताले बुझ्नुपर्ने विषय- छन्दमा कविता लेख्ने कविहरूले साधना गरेको एउटा बलियो पक्ष हो, कविताका प्रत्येक हरफहरूलाई पूर्ण र वाचाल बनाउनु । त्यो सम्वादिक लयको रचना गर्नु हो । त्यसभन्दा पनि पछिल्ला सिद्धान्तहरूले भन्नुभन्दा पहिल्यै नेपालका कविहरूले लय र गेय काव्यको माध्यमले एक निर्वयैक्तिक काव्यिक कला सिर्जना गरेका हुन् । भूषिताले त्यही गाएकी थिइन्, त्यो साँझ ।

प्रकाशित : वैशाख २१, २०७६ ०८:२२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्