कान्छो आविष्कारको कमाल

रामचन्द्र अधिकारी

काठमाडौँ — तीन सय वर्ष अगाडिका भविष्यवेत्ता तथा दार्शनिकहरूले भन्ने गरेका थिए, मानिसको संख्या यसरी नै बढिरहन्छ र अनिकालले मानिसको जीवन अस्तव्यस्त हुन्छ । उनीहरूले अनुमान लगाएकोभन्दा तीव्र गतिमा जनसंख्या वृद्धि हुँदै गयो । तर त्यस्तो भोकमरी लागेन । जीवन जति दुःखी र कष्टकर होला भन्ने सोचिएको थियो, त्यस्तो भएन । उल्टै सजिलो भएको छ ।

मानिसको औसत आयु (७१.५ वर्ष) ह्वात्तै माथि आएको छ । मृत्युदर घटेको छ । पछिल्ला वर्षहरूमा जन्मदर पनि नियन्त्रणमा आएको छ (२.५ बच्चा प्रतिविवाहित महिला) । रोगविरामबाट मानिस निकै सुरक्षित बन्न थालिसके । उपचार सम्भव भएकाले । जमिनमा उब्जिनेले मात्र नपुग्ला भनेर समुद्रमा खेतीपाती सुरु भएको छ ।

आजको मानिसलाई सुखी र समृद्ध बनाउने एक आधारशिला या मानिसले पछिल्लो समयमा आविष्कार गरेको विज्ञानको विधा हो— जैविक प्रविधि । २० औँ शताब्दीलाई कम्प्युटर प्रविधि र २१ औँलाई जैविक प्रविधिको युग मानिएको छ । यसर्थ कम्प्युटरपछिको कान्छो आविष्कार जैविक प्रविधि हो ।

एउटा शरीरबाट दुरुस्तै अर्को शरीर बनाउने क्लोनिङ प्रविधि, निसन्तान दम्पतिबाट सन्तान उत्पादन गर्ने आईभीएफ प्रविधि, एकबाट अर्काको जीउमा अंग प्रत्यारोपण गर्ने ट्रान्सप्लान्टेसन प्रविधि, पेटको बच्चाको स्वास्थ्य अवस्था जानकारी लिने एम्निओसिन्टेसिस सबै आधुनिक जैविक प्रविधि हुन् । त्यति मात्र होइन, औधि उत्पादनशील नश्ल, भ्याक्सिन र एन्टिबायोटिक अनि बेमौसमी, टिकाउ तथा बलियो प्रतिरक्षा क्षमता भएका खाद्यवस्तु तयार गर्ने काम जैविक प्रविधिले गरेको छ । जीव विज्ञानको यस विधाले थोरै मात्रामा भए पुग्ने र थोरै समयमा तयार गरी खान सकिने उच्च पोषणतक्त्वयुत्त खानेकुरासमेत आविष्कार गरेको छ ।

जैविक प्रविधिले १० वटा मुख्य आयामहरूमा उन्नति गरेर देखाइदियो । ती हुन्— जैविक इन्धन, दिगो खाद्य उत्पादन, समुद्री खेती, शून्य फोहोर उत्पादन, हानिकारक मानिएको कार्बनडाइ अक्साइड ग्यासलाई कच्चापदार्थको रूपमा प्रयोग, पुनर्उत्पादित औषधि, भ्याक्सिन, सस्तो तथा सुभल किसिमले रोगको निदान, अत्याधुनिक स्वास्थ्यसेवा र माटो अनि पानीको सुरक्षा ।

जैविक प्रविधिको आवश्यकताको आभास अठारौँ शताब्दीबाट भयो । वैज्ञानिक ग्रेगर मेन्डलले सन् १८६५ मा सफलता हासिल गरेसँगै यसको विकासक्रम सुरु भएको मानिन्छ । दोस्रो विश्वयुद्धपछि सन् १९५३ मा वाट्सन र क्रिकले डीएनएको बनावट छर्लङ्ग देखे, बुझे र अरुलाई बुझाए, अनि जैविक प्रविधिले गति लियो । अनेकन उपलब्धि प्राप्त गर्दै सन् १९९६ मा भेडाको क्लोनिङ गरेर मान्छेमा यस्तै गर्न सकिने तर्क सार्वजनिक भएपछि भने विश्व अत्तालियो र यसो नगर्न वैज्ञानिकहरूलाई सुझायो । सन् २०१३ मा मानिसबाट अर्को दुरुस्त मानिस बनाउन सकिने वैज्ञानिक आधार बनाइसकिएको थियो ।

मानव र अन्य जनावरको शरीरलाई संक्रमणबाट आजीवन जोगाउने प्रयासस्वरुप लुई पाश्चरले सन् १८८५ मा भ्याक्सिनको आविष्कार गरे । विभिन्न प्रयोजनमा यसको दुरुपयोग बढ्यो । लागेका रोगलाई नियन्त्रण गर्ने उद्देश्यले अलेक्जेन्डर फ्लेमिङले १९२८ मा एन्टिबायोटिक बनाए । एन्टिबायोटिकको आज चरम दुरुपयोग भइरहेको छ । यसको अनियन्त्रित प्रयोगले मानव स्वास्थ्यमाथि धावा बोलिरहेको छ ।

मांसप्रदायक पशुहरूलाई जुन पायो त्यही एन्टिबायोटिक लगाइदिएर तौल वृद्धि गरिदिनेसम्मको दुराचार गरिएको छ । छिटो दुर्व्यसनी हुने किसिमका औषधिलाई अन्तर्रार्ष्ट्रिय स्तरमा नै प्रतिबन्ध लगाइसकिएको छ । क्रिश्चियन बोनार्डले १९६७ मा मानिसको मुटु एक–अर्कोमा प्रत्यारोपण गरिदिए । उनले यो नवीनतम प्रविधिबाट लाखौँ मानिसलाई नयाँ जीवन दिए । यसै जैविक प्रविधि (तन्तु वा अंग प्रत्यारोपण) बाट कस्मेटिक सर्जरीसमेत गर्न सकिने भएकोले मानव अंगको कालाबजारी फस्टाउने संकेत देखिएको छ ।

जैविक प्रविधिले मानिसको अनुहार चाहेजस्तो रूपमा बदल्न सक्ने कुराको ग्यारेन्टी गरेको छ । शाकाहारीलाई सबै पोषणतत्त्वको ग्यारेन्टी गर्न नसक्ने ठहर गरिकन मासुजन्य पदार्थमा हुने सबै पौष्टिक तत्त्वसहितको सब्जी आविष्कार अन्तिम चरणमा पुगेको बताइन्छ । कृत्रिम रगत तथा वीर्य सुधारीकरणको सफल निष्कर्ष उन्मुख अन्वेषण भइरहेका छन् ।

एकातिर जैविक प्रविधि वरदान सावित भएको छ । यसले मानिस लगायत सहयोगी जीवहरूलाई समेत नवजीवन दिएको छ, अकाल मृत्युबाट जोगाएको छ, जीवन सहज बनाएको छ । अर्कातिर यसले निहित मानव स्वार्थका लागि अन्य जीवको अस्तित्वलाई संकटमा पारेको छ । सामाज, संस्कृति, मानवीय कानुनमात्र होइन, मानव जीवनलाई नै चुनौती दिएको छ । जैविक प्रविधिको चरम दुरुपयोग हुनथालेको छ । कतिपय देशले केही प्रविधिलाई प्रतिबन्ध लगाएका छन् ।

एम्निओसिन्टेसिस (आविष्कार सन् १९६७) प्रविधिले गर्भमा भएको भ्रूणको शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्य र लिङ्गको जानकारी दिन्छ । पेटको बच्चामा धेरै खराबी छ भने विज्ञले गर्भपतनलाई उपयुक्त मान्छन् । तर मानिसले यस प्रविधिलाई लिङ्ग पहिचान गर्न दुरुपयोग गरे । एक अध्ययन अनुसार भारतको मुम्बईमा ८४ प्रतिशत स्त्रीरोग विशेषज्ञले मासिक २ सय ७० जनाको एम्निओसिन्टेसिस गर्छन् ।

९५ प्रतिशतको उद्देश्य भ्रूणको लिङ्ग पहिचान गर्नुहुन्छ । अनिच्छाएको लिङ्गीय भ्रूण रहेछ भने हत्या गरिदिन । त्यसैले भारतमा अनाधिकृत एम्निओसिन्टेसिस गर्न पाइन्न । यस्तै अर्को प्रविधिले नेपालमा पत्तै नपाई अन्तर्राष्ट्रिय बजार जमाएछ । त्यो हो–आईभीएफ वा टेस्टट्युव बेबी । यो प्रविधि प्राकृतिक रूपले निसन्तान दम्पतिबाट बच्चा उत्पादन गर्न विकास भएको हो । यदि महिला गर्भमा बच्चा बोक्न असमर्थ रहिछन् भने अर्की महिला (सरोगेट आमा) को पाठेघरमा भ्रूण प्रत्यारोपण गरिन्छ र तिनैले बच्चा जन्माइदिन्छिन् । यस प्रविधिको दुरुपयोग गर्दै बच्चा जन्माउन नभ्याउने विदेशी आएर नेपाली महिलालाई भाडामा लिएर सरोगेटआमा बनाए ।
सन् १९७८ मा बेलायतमा पहिलोपटक सफल यो प्रविधिबाट संसारमा ५० लाख बच्चा जन्मिसकेका छन् । तर यो प्रविधिको दुरुपयोग गरेको ठहर गरी नेपाल सरकारले सन् २०१५ मा प्रतिबन्ध लगायो । सन् २०१६ माकेही खुल्ला गरेर सर्वोच्च अदालतले भन्यो— नेपाली निसन्तान दम्पतिले चाहिँ आईभीएफ गर्न पाउनेछन् ।

प्रविधिले जैविक हतियारको रचनागरिसकेको छ । बिना सेना वा अन्य भौतिक गोलीगठ्ठा शत्रुलाई नाश गर्ने यो प्रविधिलाई
धेरै युद्धमा प्रयोग गरिएको छ । यो निकै विनाशकारी चिज हो । वैज्ञानिक आविष्कारका राम्रा–नराम्रा दुवै पक्ष हुन्छन् भन्ने विश्वव्यापी मान्यता छ । यही कुरालाई अँंगाल्दै जैविक प्रविधि स्वीकार नगरी आजको मानव जगतलाई धरै छैन । तथापि यिनलाई व्याख्या गर्ने कानुनी आधारहरू वा नियमन गर्ने कानुन निर्माणमा भने सधैं तैनाथ रहनुपर्ने देखिन्छ । यसो हो भनेमात्र मानव र यिनको संस्कृति, सामाजिक सन्तुलन र मानवता नै बच्दछ । हैन भने यो प्रविधि एटम बमभन्दा कमजोर छैन ।

लेखक स्नातकोत्तर क्याम्पस, विराटनगरको प्राणीशास्त्र विभागमा उपप्राध्याप क छन् ।
ramchandra.adhikari@gmail.com

प्रकाशित : चैत्र २, २०७५ ०७:५६
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

विषादीको जैविक गुणोत्तरी 

रामचन्द्र अधिकारी

काठमाडौँ — विषादीले किराहरूबाट तरकारी, अनाजलाई बचाएर मानिसलाई लाभ दिएको छ तर यसले पार्ने दूरगामी असरबाट सिंगो जीवजगत छटपटाएको छ । 

रूपन्देहीको सूर्यपुरामा तरकारी टिप्दै किसान । तस्बिर : अमृता अनमोल

जीव जगतमा प्रवेश गरेको विषादी कहिल्यै नासिँदैन । बरु खाद्यजालमा यसको घनत्व र गाढापन झन् बढ्दै जान्छ । यो प्रक्रियालाई जैविक गुणोत्तरी (बायोम्याग्निफिकेसन) भनिन्छ । कुनै हानिकारक जीवलाई लक्षित गरी हानिएको विषादीले अरु सबै किसिमका जीव र पुरै वातावरणलाई नोक्सान गरिरहेको हुन्छ । बानीनालीलाई किराबाट जोगाइन्छ । तर उक्त विष–अंश हाम्रो जीउमा आइपुग्दा खतरनाक भइसकेको हुन्छ ।

एक अनुसन्धानले देखाए अनुसार डीडीटी विषादी छर्किंदा बाली या झारमा ०.०४ पीपीएम सोसिएको रहेछ । प्रथम उपभोक्ताको जीउमा ०.२३ पीपीएम पाइन्छ । द्वितीय उपभोक्तामा पुग्दा गाढापन बढेर २.०७ पीपीएम र तृतीय उपभोक्तामा पुग्दा १३.८ पीपीएम हुँदोरहेछ ।तृतीय उपभोक्ता वर्गका सर्वाहारी मानिस, चिल, गिद्ध लगायतका चराहरूका जीउमा विषादीको
अंश औधि पाइने अन्य अनुसन्धानले पनिजनाएका छन् ।

पारो, लिड, क्याडमियम, आर्सेनिक लगायत सबै गह्रौं धातु, डीडीटी, बीएचसी, हेक्जाक्लोरोवेन्जिन, पीसीबीएस, टेक्साफेन लगायत लगभग शतप्रतिशत विषादीको बायोम्याग्निफिकेसन भएको हुन्छ । ‘साइन्स’ पत्रिकाको ३४२ औं अंकमा छापिएको एक आलेखले भनेको छ– समुद्रको पानीमा जति अंशमा पारो पाइयो, त्यसको करोडौं गुणा बढी ठूला माछाहरूमा पाइयो । यी माछा खाने मानिसमा झन् बढी मात्रामा हुने निश्चित छ । माछा र मानिसको स्वास्थ्यमा समस्या देखिएपछि जापानले सन् १९५२ मा अध्ययन गरायो ।

निष्कर्ष निस्कियो– मर्करी (पारो) को बायोम्याग्निफिकेसन भएर यस्तो समस्या आएको रहेछ । अनुसन्धानमा यो धातु मिथाइल मर्करीको रूपमा लेउमा ०.०००००३ पीपीएम, लेउ खाने किटमा ०.०४ पीपीएम, साना माछामा आइपुग्दा ०.५ पीपीएम र ठूला माछामा सो पदार्थको गाढापन दुई पीपीएम देखियो । लेउमा भएको अंश नै जीवका लागि हानिकारक हो ।

खास गरेर बोसोमा घुल्ने (लिपोफिलिक) रासायनिक पदार्थहरू कसै गरे टुक्रिँदैनन्, बरु तत्जीवको बोसोमा स्थिर प्राथमिक ‘उत्पादन’भएर बस्छन् । अनि पुरै परिमाण माथिल्लो खाद्यसिँढी वा त्यस जीवलाई खानेमास्थानान्तरण भइजान्छन् ।

अकार्बनिक पदार्थहरूको आयु लामो हुन्छ । त्यसमाथि विषादी बनाउन प्रयोग गरिने रासायनिक पदार्थहरू जब्बर किसिमका छन् । जैविक गुणोत्तरीका कारण यो प्रकृतिमा हराउने कुरै भएन, झन्–झन् बढेर जैविक जगतलाई असर पारिरहने समस्या छ । अनाज, बालीनाली, बागवानी, फूलबारी आदिमा विषादी छिटेर हानिकारक जीवबाट जोगाएर ढुक्क भइयो भन्नु मूर्खता हो । त्यो विषादी सोझै त्यही उत्पादनमार्फत र घुमाउरो बाटोबाट पनि मानिस लगायत अन्य जीवका जीउमा आउँछ ।

‘बायोलोजी पेज’ नामक विज्ञान पत्रिकामा छापिएको एउटा अनुसन्धानात्मक लेखका अनुसार मसिना किराहरूमा भन्दा मर्करी, लिड, डीडीटी आदिको मात्रा चराहरूमा हजारौं गुणा बेसी पाइयो । चिल, गिद्ध, बाज आदि चरा नासिनुको प्रमुख कारण पनि यही हो भन्ने विवरण अुनसन्धानकर्मीले दिए । सन् १९७२ मा अमेरिकामा डीडीटीलाई प्रतिबन्ध लगाएपछि चराको संख्या ह्वात्तै बढ्यो ।

जैविक गुणोत्तरीबाट मानिस एक नम्बरमा सिकार भएको छ, कम संख्यामा भएका र दुर्लभ मानिएका उच्च खाद्यसिँढीका जनावरहरू पनि उत्तिकै प्रताडित छन् । बाघ, सर्प, भ्यागुता, चिल, गिद्ध, भारद्वज चरा, बाज, आसामिज बाँदर, छेपारा र प्रायशः चराहरू यस प्राकृतिक जैविक प्रक्रियाको मारमा परेका छन् । विषादी जीउमा पसेपछि यसले गर्ने असरहरूमा क्यान्सर, मुटुको रोग, स्नायु प्रणालीमा गहिरो र आजीवनको असर, मृगौला खराबी, प्रजनन स्वास्थ्यमा गम्भीर असर मुख्य छन् । यिनले आनुवांशिक पदार्थको बनावटमा परिवर्तन गराई सन्ततिमा उत्परिवर्तन ल्याउँछन्, अनि त अपांगता हुन्छ ।

हाम्रा खानेकुरा विषादीमुक्त सायदै होलान् । कृषिउपज हुन् या उद्योग निर्मित खाद्य पदार्थ अधिकांशमा विषादीको अंश छ । कृषि मन्त्रालयका अनुसार नेपालमा प्रतिहेक्टर जमिनमा ०.४२ किलोग्राम विषादी प्रयोग हुने गरेको छ । भारतमा ०.५ किलोग्राम प्रतिहेक्टर र चीनमा १४ किलोग्राम प्रतिहेक्टरको दरमा कृषिमा विषादी प्रयोग हुन्छ । विकसित देशहरूमा प्रयोगदर
अझै उच्च छ ।

भारतीय मेडिकल एसोसिएसनको तथ्यांक अनुसार विश्व बजारमा पाइने चिसा पेय पदार्थमध्ये कोकमा सबैभन्दा कम अर्थात् ९.४ देखि फेन्टामा २९.१ प्रतिशतसम्म हानिकारकएवं जैविक गुणोत्तरी हुने किसिमका रसायनछन् । विश्व स्वास्थ्य संगठनले भन्छ– २.१ प्रतिशतभन्दा बेसी विषादी भए कलेजोमा गम्भीर असर गरिहाल्छ । नेपालमा प्रयोग हुने विषादीमध्ये १५ प्रकारलाई बिक्री–वितरणमा प्रतिबन्ध लगाइएको छ ।

मानव लगायत जीव समुदायको रक्षा र स्वच्छ वातावरण निर्माणका लागि विषादीको प्रयोगमा न्युनीकरण गर्न जरुरी छ । होइन भने विषादी प्रयोगले जोगिएको उत्पादनको आम्दानीभन्दा स्वास्थ्य उपचारमा लाग्ने खर्च बढी हुन्छ ।

लेखक स्नातकोत्तर क्याम्पस, विराटनगरका उपप्राध्याफक हुन् ।
ramchandra.adhikari@gmail.com

प्रकाशित : फाल्गुन १३, २०७५ ०८:५५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT