भ्रष्टाचार रोक्ने बुद्ध–सूत्र

वसन्त महर्जन

काठमाडौँ — ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल (टीआई) नेपालले दुई साताअघि सार्वजनिक गरेको भ्रष्टाचारसम्बन्धी विश्वव्यापी सूचकांक २०१८ अनुसार नेपालमा विगतका भन्दा भ्रष्टाचार घट्न सकेको छैन । भ्रष्टाचार हुने १ सय ८० देशमध्ये नेपाल १ सय २४ औं स्थानमा छ ।

सूचकांकअनुसार ५० अंकभन्दा कम नम्बर ल्याउने देश भ्रष्टाचारी मानिन्छन् । सय अंकको सदाचार पूर्णांकमा नेपालले ३१ अंकमात्रै पाएको छ ।

सरकार सञ्चालनको अवस्थालाई आधार मानेर भ्रष्टाचार मापन गर्दा सार्वजनिक क्षेत्र, राजनीतिमा भ्रष्टाचार, व्यापार व्यवसायमा घूस, सार्वजनिक पदमा अधिकार दुरुपयोग, अनुगमन र कारबाहीको कमी हुँदा भ्रष्टाचार बढेको देखिएको हो । नागरिकको सूचनाको पहुँचमा कमी हुनुजस्ता दीर्घकालीन समस्यासमेत देखिएका छन् ।

एक वर्षयता विश्व बैंक, वल्र्ड इकोनोमिक फोरम, ग्लोबल इनसाइट, बर्टेल्सम्यान फाउन्डेसन, वल्र्ड जस्टिस प्रोजेक्ट र भीडीईएमसमेत गरी ६ संस्थाले गरेका सर्वेक्षणअनुसार नेपालले गत वर्ष जत्तिकै अंक पाएको छ ।नेपालमा बुद्ध र बौद्ध धर्मका बारे निकै चर्चा हुन्छ ।

बुद्धको जन्मस्थल भएकाले यसो हुनु स्वाभाविक पनि हो । पर्यटन उद्योग प्रवद्र्धनलगायतमा राज्यले केही कार्यक्रम ल्याए पनि बौद्ध शिक्षामा गरेको लगानी खासै प्रभावपूर्ण देखिन्न । बरु त्यही लगानीमा पनि भ्रष्टाचार हुने गरेको पाइन्छ । जबकि भ्रष्टाचार घटाउन बौद्ध दर्शनको प्रत्यक्ष योगदानहुन सक्छ ।

बौद्ध धर्मले सदाचारलाई प्रमुख रूपमा जोड दिन्छ । यसको प्रमुख आधार नै शील, समाधि र प्रज्ञा हो । शीलले सम्पन्न नहुन्जेल समाधिको विकास हुँदैन । बिनासमाधि प्रज्ञा प्राप्ति हुँदैन । बिनाशील बौद्ध दर्शनको कुरा गर्नु वाणी विलास मात्रै हुन्छ । शीलहरू विभिन्न पक्षसँग सम्बन्धित छन् । त्यसमा ‘अदिन्ना दाना’ को सेवन नगर्नु पनि एउटा हो ।

सामान्यत: यसलाई चोरी नगर्नु भन्ने अर्थ लगाइएको पाइन्छ । तर यसको खास तात्पर्य कुनै पनि प्रकारले आर्थिक लेनदेनमा भ्रष्ट आचरण नगर्नु भन्ने नै हो । भ्रष्टाचार भनेको नियमपूर्वक वा हार्दिकताका साथ अर्थ लाभ नगर्नु हो ।

परिश्रमबाट वृत्ति विकास गर्नु र आवश्यक परेकालाई सहयोगी हुनु आदर्श बौद्ध जीवन हो । अझ दान दिने कार्यमा सरिक भई आफूमा भएको तृष्णा क्षय गर्दै जान सक्नु बौद्ध अभ्यास हो । यसको तात्पर्य धन सम्पत्ति थुपार्ने मात्र नभएर त्यसको परिचालन गर्दै उद्योग व्यवसायको विकास गरी अन्यलाई रोजगारी दिनु तथा राष्ट्रलाई कर तिरेर समृद्ध पार्नु बौद्ध आदर्शभित्र नै पर्दछ । तलब वितरण तथा राज्य करहरू दाखिला भएर बाँकी रहेका कमाइमध्ये केही भाग आफ्नो दैनिक जीवन गुजार्न, केही भाग व्यापार व्यवसाय बढाउन र केही दान गर्न लगाउनुपर्छ ।

दान लिनु र दिनु तृष्णासँग सम्बन्धित कुरा हो । दान कर्ममा विरक्त मान्छे प्राय: तृष्णायुक्त हुन्छ । तर मानव जीवनको सबैभन्दा ठूलो शत्रु नै तृष्णा हो । तृष्णा क्षय गर्ने राम्रो माध्यम दान नै हो । बौद्ध धर्मअनुसार दान गर्नाले पुण्य कमाइन्छ । यही पुण्य बलले अन्य राम्रा कामहरू गर्न सकिने हुन्छ । मान्छेमा अहं पनि रहेको हुन्छ । अहं मान्छेको शत्रु हो । दान लिँदा पनि अहं क्षय हुन जान्छ । घरबार छाडी बौद्ध विहारमा बसी बौद्ध धर्म दर्शनको अध्ययन अभ्यास गर्ने साधकलाई भिक्षु भनिन्छ । उनीहरूले सर्वसाधारणजस्तै
वृत्ति विकासमा नलागी दान प्राप्तिबाट जीवन चलाउनुपर्ने नियम छ ।

पञ्चशील पालनाको कुरा पनि भ्रष्टाचार गर्न नहुने कुरासितै सम्बधित छ । पञ्चशीललाई अझ विस्तृत रूपमा बुझ्ने हो भने अष्टाङ्गिक मार्गबारे मनन गर्न सकिन्छ । पञ्चशील जस्तै महत्त्वपूर्ण जीवन पद्धति हो अष्टाङ्गिक मार्ग । बुद्धले जीवन मृत्युको चक्रमा पिल्सिरहनु वा भवचक्रमा अल्झी रहनुलाई नै दु:खका रूपमा परिभाषित गरेका छन् । पहिलो सत्यका रूपमा यसैलाई मानिन्छन् ।

दु:ख छ, दु:खको कारण छ, दु:खको अन्त्य गर्न सकिन्छ र अष्टाङ्गिक मार्गमा हिँड्दा दु:खको अन्त्य हुन्छ भन्ने ४ सत्य नै गौतम बुद्धको मौलिक खोज हो । यसलाई ‘चार आर्यसत्य’ का रूपमा चिनिन्छ । अष्टाङ्गिक मार्ग अर्थात् सम्यक् दृष्टि, सम्यक् संकल्प, सम्यक् वचन, सम्यक् कर्मान्त, सम्यक् व्यायाम, सम्यक् स्मृति, सम्यक् समाधिमा सम्यक् आजीविकामा के कस्तो काम गर्ने वा नगर्ने भन्ने मार्गनिर्देश भएको छ ।

यसअनुसार जीवन वृत्तिमा चोरी नगर्नु मात्र नभएर ठगी नगर्नु पनि पर्न आउँछ । कसैको सम्पत्तिमाथि बलात् कब्जा जमाउनु, झूटो बोलेर सामान बिकाउनु, नापतौलमा बदमासी गर्नु, विषको व्यापार, हातहतियारको व्यापार, पशुपक्षी तथा माछामासुको व्यापार आदि कर्मबाट कमाएको आजीविकालाई सम्यक् आजीविका भनिँदैन ।

घूस लिनु र दिनु पनि सम्यक् आजीविकाअन्तर्गत पर्दैन । यदि कोही बौद्ध जीवन पद्धतिअनुसार जीवनयापन गरिरहेको छ भने उसले सम्यक् आजीविकाको भावनालाई आत्मसात् गरेको हुनै पर्छ । यसको अभावमा अन्य कुराहरू प्रभावित हुन पुग्छन् । र, बुद्धले निर्दिष्ट गरेको सम्यक् आजीविकामा आर्थिकलगायत कुनै पनि प्रकारको भ्रष्टाचारको अलिकति पनि ठाउँ हुँदैन ।

बुद्धले निर्दिष्ट गरेका सम्यक् आजीवन बौद्धहरूका लागि मात्र हो र अन्यले पालना गर्नुपर्दैन भन्ने होइन । यो सारा मानवका लागि हो । बुद्धका अन्य उपदेश जस्तै सम्यक् आजीविकासम्बन्धी निर्देशन कुनै धर्मविशेषको व्यक्तिलाई मात्र नभई सबैमा लागू हुन्छ । यसलाई आत्मसात् गर्न नसक्नु बौद्ध जीवन पद्धतिबाट च्यूत हुनु त हुँदै हो, मानव जाति नै आ–आफ्ना आदर्शहरूबाट विमुख हुनु हो । किनभने कुनै पनि धर्म दर्शनले चोरी गर्नु, ठगी गर्नु, कानुन तोड्नु, अपराधी बन्नु भनेर सिकाएको हुँदैन ।

बौद्ध दर्शनलाई दैनिक जीवनमा कसरी लागू गर्ने र जीवनलाई राम्रो बनाउने भन्ने सम्बन्धमा विश्वमा धेरै अध्ययन अनुसन्धान भइरहेका छन् । छिमेकी मुलुक भुटानमा बौद्ध दर्शनमा आधारित अर्थ व्यवस्थाले जनतामा सकारात्मक परिवर्तन तथा राष्ट्रिय आम्दानीमा पनि सुधार आएको बताइन्छ ।

रमाइलो कुरा त के हो भने यसले भ्रष्टाचारसम्बन्धी विश्वव्यापी सूचकांक २०१८ मा ६८ अंक ल्याएर २५ औं स्थानमा परेको छ । अर्थात् दक्षिण एसियाली देशमध्ये यो पहिलो सदाचारी मुलुक हो । भुटान बौद्ध राष्ट्रका रूपमा छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन ४, २०७५ ०८:०१
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

भोजले नेवार बिग्रेको छैन

वसन्त महर्जन

काठमाडौँ — सामान्यत: नेवार समुदाय संस्कार, संस्कृति तथा जात्रापर्वले सम्पन्न र उत्कृष्ट रहेको बिम्ब कुनै बेला बाह्य अनुसन्धानकर्मीहरूले निर्माण गरे । अहिलेसम्म त्यसरी नै चिन्ने वा चिनाउने भइरहेको छ ।

म त्यही समुदायको एक सदस्य मात्र नभएर अन्य समुदायसमेतको सांस्कृतिक जीवनको अध्ययन, अनुसन्धानमा संलग्न छु । मलाई उक्त बिम्बको निर्माणमा गल्ती लाग्छ । तीन सय पैंसट्ठी दिनमातीन सय छैंसट्ठी जात्रापर्व मनाउने अर्थात् चाडपर्वमा मात्रै भुलेर बस्ने भन्दै नेवार समुदायलाई अतिरञ्जित पाराले चित्रणगरिएका अधिकांश संस्कृतिविद्का भनाइ वा लेखरचना पाइन्छन् । वास्तविकता अर्कै छ । नेवार समुदायलाई नियालेर हेर्दा ती बिम्ब धराधर भत्किन्छन् ।

एउटा उखान बनेको छ, ‘राणा बिग्रियो मोजले, नेवार बिग्रियो भोजले’ । राणाकोप्रसङ्गलाई थाती राखौं, नेवार बिग्रेको भन्नु हचुवाको निष्कर्ष हो । खोइ बिग्रेको भनी प्रश्न गर्दा ठोस जवाफ पाइँदैन । कला, साहित्य, संस्कृति, व्यापार व्यवसायलगायत क्षेत्रमा नेवारको उपस्थिति, सक्रियता र सशक्तता पहिले जति थियो, अहिले पनि त्यति नै देख्न पाइन्छ । विगतमा उसको डबली सीमित भूगोल थियो र प्रतिशतको आँकडामा धेरै देखिन्थ्यो । अहिले भूगोलको वृद्धि मात्र नभएर अन्य समुदाय पनि सशक्त रूपमा आएकाले प्रतिशतमा कमी देखिनु स्वाभाविक हो । नेवार समुदायको प्रगति विगतमा अहिले बढी भएको पाइन्छ ।

नेवार समुदायको बाहुल्य भएको एक प्राचीन बस्ती कीर्तिपुर हो । कीर्तिपुरको छेवैमा दक्षिण–पश्चिमतिर सल्यानस्थान नामको एउटा गाउँ छ, जहाँ एक समय केही थरीका बाह्मण समुदायको शतप्रतिशत बसोबास थियो । थोरै दूरी र दैनिक जीवनमा रामै्रसँग अन्तरक्रिया हुनाले नजिकबाट बुझ्नु स्वाभाविक हो । शिक्षा क्षेत्रमा प्रतिष्ठा कमाएका एक सज्जनले मलाई भनेका थिए, ‘ब्राह्मणको एउटा दसैं बराबर नेवारको आधा वर्षको चाडपर्व हो ।’

नेपालका विभिन्न जातीय समुदायका चाडपर्वको व्ययभार त्यति धेरै देखिँदैन । सांस्कृतिक कुरामा भन्दा बढी व्ययभार विकृतिजन्य कुरामा हुने गरेको पाइन्छ । कामकुरो एकातिर कुम्लो बोकी ठिमीतिर भनेजस्तो यस्ता विकृतिले कतै संस्कृतिमा विचलन त आउने होइन भन्ने डर छ । खासै व्ययभार नभएको तीज पर्व अहिले देखासिकी तथा उत्ताउलोपनाका कारण आर्थिक रूपमा टाउको दुखाइको विषय बन्न पुगेको छ । तीज मुख्यत: हिन्दु धर्मावलम्बी, त्यसमा पनि पहाडिया ब्राह्मण–क्षत्री समुदायको पर्व हो ।

यो पर्व आजभोलि ‘ग्लामोराइज्ड’ गर्ने क्रममा तडक–भडक र खर्चालु बनेको छ । तीजलाई समष्टीकरण गर्ने अभियानले सफलता पाएको भन्नुपर्‍यो र यसबाट बजारले पर्याप्त मात्रामा फाइदा लिँदैछ । आजभोलि नेवार लगायत अन्य समुदाय पनि तीजको तडक–भडकमा सामेल हुनपुगेका छन् । सामाजिक सद्भाव तथा सहिष्णुताले अन्य समुदाय तीज पर्वमा सरिक हुनु ठिकै हो । तर तडक–भडक र देखासिकीमा रत्तिनुलाई सांस्कृतिक विचलनका रूपमा लिन सकिन्छ ।

धेरैको जिज्ञासा छ, नेवारका चाडपर्व यति धेरै किन ? ऐतिहासिक पाटोबाट हेर्दामात्र यो प्रश्नको जवाफ पाउन सकिएला । यस प्रसङ्गमा नेवार सभ्यताबारे चर्चा गर्नैपर्छ । ‘नेपाल’ र ‘नेवार’ दुई बेग्लाबेग्लै शब्द नभएको विश्लेषण छ । लिच्छविकालीन अभिलेखहरूमा जनसमुदायलाई सम्बोधन गर्ने क्रममा ‘स्वस्ति नैपालेभ्य:’ शब्द प्रयोग भएको पाइन्छ ।

ती बस्तीमा त्यति बेलादेखि अहिलेसम्म नेवार समुदायकै बर्चस्व छ । पच्चीस सय वर्षअघि व्यापार–व्यवसायले सम्पन्न तथा सामाजिक रूपमा सशक्त राज्यका रूपमा नेपाल स्थापना भइसकेको संकेत बौद्ध ग्रन्थ ‘मूलसर्वास्तीवादविनयसूत्र’ बाट मिल्छ । यस उपत्यकाको सामाजिक विकासक्रम सयौं हजारौं वर्षमा विभिन्न समयमा बाहिरबाट आएका तर ऐतिहासिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक, धार्मिक रूपमा पृथक पृष्ठभूमि रहेकाहरूको स्थानीयकरण वा ‘एसिमिलेसन’बाट भएको देखिन्छ ।

यो प्रक्रियामा कुनै एउटा भूगोलमा रहेको सामाजिक तथा सांस्कृतिक जीवन चरित्रमा समय–समयमा आएका व्यक्ति तथा समुदायको घुलन हो र यस क्रममा उसको आफ्नो ज्ञानविज्ञान तथा सामाजिक, सांस्कृतिक तथा अन्य निधि नयाँ ठाउँमा ल्याएरयोगदान दिने तर आफू नयाँ ठाउँको सामाजिक–सांस्कृतिक जीवनमा घुलमिल भएर नयाँ पहिचान बनाउने हो ।

नेवार सभ्यताको विकास यसरी नै भएको छ र यसक्रममा धेरै चाडपर्व तथा संस्कार संस्कृति अस्तित्वमा आउनु स्वाभाविक हो । विभिन्न समयमा भित्रिएका चाड तथा जात्रापर्वले स्थानीयकरण हुँदै अहिलेसम्म निरन्तरता पाइरहेका छन् । संस्कृतिविद्हरूले आंँकलन गरेजस्तो तीन सय पैंस्सठी वटामात्र नभएर त्योभन्दा बढी चाडपर्व हुनसक्छन्, तर यसलाई साधारणीकरण गरेर हेर्नुहुन्न ।

नेवार समाजका चाडवाड तथा जात्रापर्व सबैले मनाउने नभएर भूगोल वा समुदाय विशेषसँग मात्र सम्बन्धित हुन्छन् । एक समुदायको चाडवाड अर्को समुदायलाई सरोकारको विषय नहुने वा जानकारी नहुने पनि हुनसक्छ । समुदायलाई अतिरञ्जित पाराले चित्रण गर्नु न प्राज्ञिक कर्म हो नत बौद्धिक अभ्यास ।

भोजले नेवार समाजलाई सक्रियबनाएको छ । यसले सम्पन्न व्यक्ति वा परिवारलाई प्रोत्साहन गर्छ र अरूलाई प्रगतिको आवश्यकता बोध गराउँछ । यही अवसरमा नयाँ काम वासामाजिक घटनाक्रम विकास हुने गर्छ ।

नेवार समाजमा प्राय: चाडपर्व तथा संस्कार संस्कृतिमा भोज आयोजना गरिन्छ । ‘नेवार बिग्रियो भोजले’ भने पनि त्यही भोजले नेवार समाजलाई सक्रिय बनाएको पक्ष भुल्नु हुँदैन । भोजन आयोजनाले सम्पन्न व्यक्ति वा परिवारलाई थप प्रोत्साहन गर्छ र अरूलाई प्रगति गर्न आवश्यकताबोध गराउँछ । भोजको बहानामा पारिवारिक तथा नाताकुटुम्बको मिलन पनि हुन्छ ।

यही अवसरमा नयाँ कामकुरा वा सामाजिक घटनाक्रम विकास हुने गर्छ । आजभोलि विभिन्न बहानामा साथीभाइलाई आमन्त्रण गरेर ‘पार्टी’ गर्ने तथा ‘कट्सी’ बनाउने जुन काइदा छ, त्यही कुरा नेवार समुदायमा प्रचलित भोज हो । विभिन्न जात्रापर्वमा हुने नाच लगायतका मनोरञ्जनलाई पनि यही रूपमा लिन सकिन्छ ।

नेवार समुदाय अहिले सांस्कृतिक विचलनबाट आक्रान्त छ । परिवार तथा नजिकका नातेदारको जमघटबाट सम्पन्न गरिने इही लगायतका संस्कारमा समेत अत्यधिक खर्च हुनु विकृति हो । नेवारभित्र विभिन्न उपसम्प्रदाय छन् र कतिपय चालचलनमा भिन्नता पनि पाइन्छ । ठाउँ विशेषले पनि केही फरक हुन्छन् । आफ्नो परम्पराका साथै अन्य परम्परा पनि अपनाउने र क्रियाकलाप बढाउने तथा तडक–भडकमा विश्वास गर्नाले थप बोझिलो भइरहेको छ ।

एउटा बिहेका दुई पक्षमा चालीसदेखि पचास लाखसम्म वा त्योभन्दा पनि बढी खर्च हुने गर्छ, जसको व्ययभार पुर्खौंदेखिको जायजमिनको बिक्रीबाट हुन्छ । विवाहपछि केही लाखको लगानी गरेर वैदेशिक रोजगारीमा पठाउनुभन्दा खर्च कटौती गरेर स्वदेशमै स्वरोजगारी सिर्जना गर्ने चेत आएको छैन । यसलाई नेवार संस्कृति नभएर यस संस्कृतिमा आएको विचलन वा विकृतिका रूपमा हेरिनुपर्छ ।

प्रकाशित : माघ १८, २०७५ ०८:२३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT