दसैं : गयो बरिलै !

कस्तो विचित्रको दसैं । हिजो र आज कस्तो दुरुस्तै दृश्य । बस् नयाँ भूपतिहरू मुस्कुराउँछन् र आशीर्वाद दिन्छन् । इतिहासको यति निर्मम पुनरागमन ? गणतन्त्रको योभन्दा ठूलो सांस्कृतिक पतन अरू के हुन्छ ?
केशव दाहाल

काठमाडौँ — एउटा भेटघाटबाट कुरा थालौं । दसैं सकिएकै थिएन । बिहानै पशुपतिनाथ परिसरमा एकजना पूर्वकम्युनिष्ट नेतासंँग भेट भयो ।

उनी मेची किनारबाट काठमाडौं आएका रहेछन् । बोल्नलाई सिपालु थिए । जम्काभेट हुनासाथ राजनीति, दर्शनशास्त्र र कम्युनिष्ट आन्दोलनका विषयमा कुरा गर्न थालिहाले । कुरैकुरामा उनले काठमाडौंमा आफूले देखेको दसैंको अनुभूति सुनाए । भन्नथाले, ‘यो दसैंमा मैले अनेकौं नेता देखेँ । महाराजा जस्ता । राजा जस्ता । छोटेराजा जस्ता । बाइसे–चौबिसे जस्ता । हेर्नलाई उनीहरूको रंग फरक छ । रूप फरक छ । उनीहरूको लिंग फरक छ । उनीहरूको भाषा, भेष र भूगोल फरक छ । राजनीति फरक छ । कोही निर्मल निवासमा बस्छन् । कोही शीतल निवासमा । कोही खुमलटारमा । कोही बालुवाटारमा । केही मधेसमा । कोही पहाडमा । तर उनीहरू सबै–सबै राजा हुन् । यो दसैंमा मैले हरेक नयाँ राजाहरूभित्र श्रीपेच, सिंहासन र गजुरको अभिलासा देखेँ’ ।

यसो भनिरहँदा उनमा आक्रोश थियो । त्यही आक्रोशको रापले रातोपिरो हुँदै उनले प्रश्न गरे, यो कस्तो गणतन्त्र हो ? यो कस्तो कम्युनिष्ट शासन हो ? जसले पाइलैपिच्छे सांस्कृतिक जागरणको नारा लगाउँछ र आफ्नो दमित इच्छाहरूको सिंहासनबाट सांस्कृतिक सामन्तवादलाई जगाउँछ ?

दसैं, राजा र रामलालहरूको केही कुरा गरौं । कुरा थालौ दसैंबाट । केटाकेटी छँदा हामी दसैं आएको आकाशबाट थाहा पाउँथ्यौं । निलो आकाश । सफा र कञ्चन बादल । जमिनबाट थाहा पाउँथ्यौं । पहेंँलपुर खेत । उज्याला बारी । ढकमक्क फूलहरू । त्यसरी नै दसैंले शुभसंकेत दिन्थ्यो । जब रेडियोमा मंगल धुनहरू बज्न थाल्थे, हाम्रो केटाकेटी मनले वेग माथ्र्यो । छातीमा अनेकौं रहरहरू पलाउँथे ।

नाना, गाना र बजानाका अनेक सपनाहरू ब्युँझिन्थे । दसंै हाम्रालागि असीमित खुसी लिएर आउँथ्यो । तर उमेर बढ्दै जाँदा दसैंका अर्कै खाले रंगहरू देखिन थाले । खैरा, काला, सेता रंगहरू । थाहा भयो, दसैं केही राजनीति, केही अर्थनीति र केही सामाजिक/सांस्कृतिक नीतिहरूको गठजोड रहेछ । दसैं मिथहरूको पर्वमात्र नभई नयाँ राजाहरूको वर्चस्वको पर्व पनि रहेछ । हामी सोच्थ्यौं, दसैं आनन्दको उत्सव हो । निश्च नै हो । तर त्यो आनन्द दरबार र झुप्रोमा फरक रंग, चाल र लय बोकेर आउँदो रहेछ । मनमा प्रश्नहरू उठे । दसैंमा आनन्द, आशिर्वाद र अनुभूतिहरूको लय किन एउटै हुँदैन ? हाम्रो गणतन्त्र जसरी पक्षपाती छ, कम्तीमा दसैं त्यसरी नै पक्षपाती नभएको भए कस्तो काइदा हुन्थ्यो होला ?

कुनै बेला टीकाको दिन हाम्रा बाजे, बजुहरू मूलढोकाको शिरमा राजाको प्रतिस्थापन गरेर टीका लगाइदिन्थे । त्यसपछि घरमा टीका सुरु हुन्थ्यो । दशक अघिमात्र, काठमाडांैमा नारायणहिटी नाम गरेको दरबार थियो । जहाँ राजारानी बस्थे । त्यहाँ हरेक दसैंमा मान्छेहरू ताँतीका ताँती टीका थाप्न जान्थे । रेडियोले राजभक्तिको कविता बजाउँथ्यो ।

केटाकेटीमा हामी रमाउँथ्यौं । रहरै–रहरमा हामी आफू पनि राजा हुने सपना देख्थ्यौं । बाआमाहरू राजा हुने आशिर्वाद दिन्थे । तर कसैले भन्यो, ‘राजा सामन्तवादको प्रतीक हो । राजा अन्धकारको प्रतीक हो । अन्धविश्वासको प्रतीक हो । अहंकारको प्रतीक हो । गरिबीको जड हो । हाम्रो विभेदको कारण हो । राजनीति, अर्थनीति र संस्कृतिका कुरूपताहरू सबै–सबै नारायणहिटीमा संकेन्द्रित छन्’ । कुरा बुझ्दै जाँदा हो रहेछ । त्यसैले हामीले पत्यायौं । त्यसपछि हामीले मूलढोकामा राजालाई राखेर टीका लगाउन छाड्यौं । राजा हुने सपना छाड्यौं । राजालाई फाल्न संघर्ष गर्‍यौं । राजा फाल्यौं । गणतन्त्र आयो ।

जसै गणतन्त्र आयो, हामीलाई लाग्यो, अब सबै कुरा फेरिनेछन् । अब उज्यालो आउनेछ । राम्रा दिनहरू आउनेछन् । राजा र रैतीका विभेद सकिनेछन् । अब कोही निम्छरो र कोही विशेष मान्छे हुने छैनन् । कोही पाइतालाको धुलो र कोही शिरको प्रसाद हुने दिन गए । अब कसैले, कसैका अगाडि घुँडा टेक्नु पर्दैन । लोकतन्त्र समानता लिएर आउनेछ । गणतन्त्रले मानव गरिमालाई उँचो बनाउनेछ ।

नभन्दै केटाकेटीमा हामीलाई गणतन्त्रको गीत सिकाउनेहरू नै सरकारमा आए । गणतन्त्रका नायक बने । तर कस्तो विचित्र, विस्तारै तिनै नायकहरू उल्टो नाच्न थाले । राजाको मुखुन्डो लाएर । उनीहरूले काठमाडौंमा नयाँ दरबारहरू बनाए । नयाँ ठाँटबाँठ सिके । ठाँटसाथ उनीहरू देखापर्न थाले । इन्द्र जात्रामा । कुमारी जात्रामा । दसैंमा । तिहारमा । उनीहरू माथि बस्न थाले, सिंहासनमा । बग्गीमा । रिसल्लाहरूसंँग । दरबारको बुर्जामा । सेवकहरूसँंग । उनीहरूको भाषा, भेष र संस्कारमा शाही गन्ध आउन थाल्यो । नयाँहरूले पनि ठ्याक्कै उस्तै लय टिपे, जसलाई उसबेला नारायणहिटीमा गाइन्थ्यो । यसरी पुराना राजाको श्रीपेचमा नयाँ राजाहरू जन्मिए । उनीहरू शीतल निवासमा हुर्किंदै गए ।


यो दसैंमा, तिनै नयाँ राजाहरू अक्षता र जमरा बोकेर आफ्ना प्रजाजनलाई आशिर्वाद दिन इन्द्रासनमा बसे । नभन्दै आफ्ना ख्वामितको जयजयकार गर्दै सयौं चाकरहरू दरबारको पटांगिनीमा लाइन लागे । त्यसरी नै जसरी हिजो पञ्चहरू लाग्थे । कोही बाँसजस्तो निहुरिएका । कोही सर्पजस्तो गुडुल्किएका ।

कोही हनुमानको जस्तो घुँडा टेकेका । मन्त्री लम्पसार छ । वकिल लम्पसार छ । व्यापारी लम्पसार छ । ठेकेदार लम्पसार छ । सबै प्रभूको जयजयकार गर्दैछन् । कस्तो विचित्रको दसैं । हिजो र आज कस्तो दुरुस्तै दृश्य । बस् नयाँ भूपतिहरू मुस्कुराउँछन् र आशिर्वाद दिन्छन् । इतिहासको यति निर्मम पुनरागमन ? गणतन्त्रको योभन्दा ठूलो सांस्कृतिक पतन अरु के हुन्छ ?

अब रामलालको कुरा गरौं । दरबारको बडादसंैलाई आफ्नो मैलो टिभीमा हेरेर भोकै निदाउने पात्रको नाम हो– रामलाल । ऊ गरिब छ । निर्धो छ । यसपाली उसले दसैंमा खर्च गर्न राखेको पैसाले तरकारी किन्न पुग्दैन ।

लुगा किन्यो, चामल नाई । चामल किन्यो, मासु नाई । मासु किन्यो, मसला नाई । उसका लागि दसैं आधा खुसी र आधा दु:ख लिएर आउँछ । किनभने दसैंले महंँगी बढाउँछ । कालोबजारी हुर्काउँछ । अपमान दिन्छ । भुक्तमान दिन्छ । ऋण थप्छ । महँगीमा गरिबलाई कस्तो दसंै आउँछ ? त्यसको पछिल्लो अनुभव हो, रामलाल । उसले सुनेको थियो, यो पाली काठमाडौंमा सर्वहारा सत्ता छ ।

उसले सुनेको थियो, यो पाली प्रदेशमा कम्युनिष्टहरूको सत्ता छ । कम्युनिष्टहरू गरिबको कुरा गर्छन् । कम्युनिष्टहरू समानताको कुरा गर्छन् । कम्युनिष्टहरू न्यायको कुरा गर्छन् । सरकार समृद्धिको कुरा गर्दैछ । उसलाई आशा थियो, यसपाली दसैं नयाँ आशा र उत्साह लिएर आउँछ । बजारमा । घरमा । समाजमा । तर जब दैलोमा दसैंको विवेकहीन आगमन हुन्छ, तब रामलालका सबै विश्वास भत्किन्छ । उसलाई यसपालीको दसैं पनि उस्तै लाग्छ । पञ्चायतको जस्तै । उस्तै निरंकुश । उस्तै अहंकारी । उस्तै सामन्तवादी । राजा फालेर गणतन्त्र आउँदा पनि दसैं उस्तै हुनु केको संकेत हो ? रामलाल प्रश्न गर्छ । तर उसका प्रश्नहरूको जवाफ दिने लाल कमरेडहरू कतै देखिँदैनन् ।

गणतन्त्र राज्यको उपरी संरचनामा आउने परिवर्तनमात्र हैन । गणतन्त्र राजा फाल्ने व्यवस्थामात्र हैन । गणतन्त्र एक आह्वान हो, जीवन पद्धति हो, संस्कृति हो । गणतन्त्रले भन्छ कि सबै मान्छे एकै हुन् । कोही पनि राजा हुँदैनन् । कोही पनि प्रजा हुँदैनन् । मान्छेका भाग्य उस्तै–उस्तै हुन्छन् । उस्तै हुनुपर्छ पनि ।

जब मान्छे समान छन् भन्ने मान्यतालाई स्थापित गरिन्छ, तब संस्कृति, जीवनशैली, व्यवहार पनि सोही अनुसार निर्माण गर्नुपर्छ । अन्यथा राजनीतिमा आएको गणतन्त्रले सामाजिक तथा सांस्कृतिक जीवनलाई बदल्न सक्दैन । अनि हाम्रो गणतन्त्र पंगु बन्छ । अर्थहीन बन्छ । अनि सामन्तवाद सांस्कृतिक रूपमा फणा फिजाउँदै आउँछ र मान्छेलाई डस्न थाल्छ । यसले मानव समृद्धि र विकासमा योगदान गर्न सक्दैन । बरु विष भर्छ । त्यो विषले सबैलाई सिध्याउनेछ । दसैंमा सांस्कृतिक सामन्तवादको जुन भद्दा स्वरुप देखापर्‍यो, त्यसले गणतन्त्रको सौन्दर्यलाई बर्बाद बनाउने पक्का छ । आजको चिन्ता यही नै हो ।

फेरि रामलालकै कुरा गरौं । रामलालहरू अथवा सबैभन्दा गरिब वर्ग । उनीहरूका कुरा ‘साधारण’ छन् । उनीहरू चाहन्छन्, अर्को वर्ष दसैं पक्षपाती नहोस् । अबका दिनहरू राम्रा हुन् । दसंै पनि फेरियोस् र राजनीति पनि । राजा, रानी, मन्त्री, हाकिम र जनता सबै एकैठाउँमा उभिएर दसंै मनाउन पाऊँ । यहाँ उल्लेख गरिएको दसैं एक ‘प्रतीकात्मक’ कुरा हो । मुख्य कुरा गणतन्त्र ‘समानता, न्याय, विवेक र स्वाभिमानको’ नाम हो । याद गरौं कि गणतन्त्र भनेको नेपाली समाजको सांस्कृतिक उन्नयनको आह्वान हो । अग्रगमन तिरको यात्रा । गणतन्त्रमा दरबारहरू हुँदैनन् । गणतन्त्रमा सबैले सबैलाई आशिर्वाद दिन पाउँछन् । यसर्थ आशा गरौं, आउने साल त्यस्तै हुनेछ, जस्तो रामलालहरू सपना देख्छन् ।

dahal.keshab@gmail.com

प्रकाशित : कार्तिक १०, २०७५ ०७:५७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

न्याय र अन्यायको संघर्ष

यो मुद्दा निर्मलाको परिवारको मात्र होइन । न्याय र अन्यायको हो । न्यायका पक्षधर र अन्यायका पृष्ठपोषक बीचको संघर्ष हो ।
रश्मी भट्टराई

काठमाडौँ — भ्रष्टाचारी,अपराधी भए पनि पैसावाला वा शक्तिवाला भए राजनीतिक संरक्षण हुने संस्कारै बसिसकेको छ । कानुन शक्तिवाला र पैसावालाहरूको हातमा छ  ।

जनता भुक्तभोगी छन् । दुई तिहाइ मतले बनेको सरकारबाट जनताले धेरै अपेक्षा गरेका थिए, तर अब यो विश्वासमा धमिरा लागिसकेको छ ।

३३ किलो सुनकाण्डका आरोपीहरू फुकुवा हुनु निर्मला, पन्त बलात्कार र हत्याका आरोपीहरू नसमातिनुले जनतामा सरकारप्रति व्यापक निराशा र चिन्ता बढाएको छ ।

यो घटनामा प्रहरीको गल्ती छ कि छैन ? प्रमाणहरू कसले र किन नष्ट गर्‍यो ? के प्रहरीलाई प्रमाण नष्ट गर्नु हुँदैन भन्ने थाहा छैन ? गृहमन्त्रीकै शब्दमा लाज लाग्नेगरी सारा प्रमाण कसको निर्देशनमा नष्ट भए ? प्रहरीले यो घटनामा मात्र किन यति धेरै गल्ती गर्‍यो ? सरकारले प्रमाण नष्ट गर्नेहरूसँग गहिरो अनुसन्धान नगरी किन सर्वसाधारणलाई अनावश्यक दु:ख दिइरहेको छ ?

प्रहरीको निलम्बन जनताको आक्रोशलाई शान्त पार्नमात्र गरिएको हो । यति ठूलो अपराध गर्नेलाई जेल हाल्न किन ढिलो गरिएको छ ? के कारणले प्रहरीले यो घटनाको अनुसन्धानमा निम्छरोपन देखायो ? प्रमाण नष्ट गर्नु अनुसन्धानमा लापरबाही गर्नु नै अपराधलाई ढाकछोप गर्न खोजिएका प्रमाण होइनन् र ? प्रहरीलाई गरिएको निलम्बन कानुन अनुसार पुरा सजाय हो ? कानुनमा ठूलाठालु र पहुँचवालालाई सजाय हुँदैन ? हुँदैन भने कानुनमै सजाय हुँदैन भनी लेख्न अब सरकारले प्रयास गरोस् ।

सामान्य मानिसले प्रमाण नष्ट गरेको भए १ घन्टामा अपराधी समातिन्थ्यो । एउटा प्रहरीले एकपटक होइन, धेरै प्रहरीले धेरै ठाउँमा गल्ती गरेका छन् । यो कसरी अन्जानमा गरेको गल्ती हुनसक्छ ? यो घटना नियोजित, नियतवश र जानाजान भएको अब लुकाइरहनु परेन ।

सबै प्रमाण नष्ट गरिसकेपछि दिलिप सिंह विष्टले अपराध स्वीकार गरेको भिडियो सार्वजनिक गरियो । प्रहरीको यातनाबाट थप मानसिक तनावमा परेका दिलिपको अन्तर्वार्ता लिने व्यक्ति को हुन् ? कसरी दिलिपलाई अन्तर्वार्ता दिन मनाइयो ? निर्मलाको भनिएको डीएनए परीक्षण सही हो कि होइन ?

गृहमन्त्री स्वयम्ले लाज लाग्नेगरी गल्ती भएको भन्नुभएको छ । तर किन कानुन अनुरूप दोषीमाथि कारबाही अगाडि बढाइएन ? उल्टै यो घटनालाई राजनीतिक दाउपेचका लागि गरिएको भनेर अतिरञ्जित गरिंँदैछ ।

गृहमन्त्रीले आफूले तस्कर, दलाल, भ्रष्ट, गुन्डा र अपराधीको घेराबन्दीमा परेको अभिव्यक्ति दिनु र यो घटनालाई राजनीतिक निहुँ खोजिएकोले सरकार सुशासन कायम गर्ने बाटोमा चुकेको प्रस्ट हुन्छ । छानबिन समितिका सदस्यले शक्तिशाली व्यक्तिका धम्कीका कारण राजनीमा दिनुपर्‍यो भन्नुभयो । ती व्यक्ति को हुन् ? गृहमन्त्रीले जवाफ दिनुपर्छ । छानबिन समितिको प्रतिवेदन अहिलेसम्म किन सार्वजनिक गरिएको छैन ? किन यसमा राजनीतिक चलखेल हुँदैछ ?

यो अपराध अन्य अपराधभन्दा फरक छ । अनुसन्धानमा नियोजित लापरबाही र प्रमाण नष्ट गरिएका छन् । स्वयं गृहमन्त्रीले नै प्रहरीको गल्ती भन्नुभएको छ । तर यो घटनाका अपराधी छिटो पत्ता लाग्छन् नभनी १२ वर्ष पनि लाग्न सक्छ भन्नु, बम दिदीबहिनीप्रति मात्र सहानुभूति आउनु र उनीहरूलाई सामान्य सोधपुछ गरेर मात्र छोडिनुले प्रधानमन्त्री यो घटनाप्रति जिम्मेवार नभएकोले प्रधानमन्त्रीप्रति नै गम्भीर आशंका पैदा भएको छ । राष्ट्रपतिले भन्नुभएको छ– ढिलो न्याय पाउनु न्याय नपाउनु सरह हो । के अब जनताले न्याय नै पाउँदैनन् ? जबसम्म यसको चित्तबुझ्दो जवाफ आउँदैन, तबसम्म जनताले अपराध अरू कसैले गर्‍यो भनेर कसरी पत्याउँछन् ?

यो मुद्दा निर्मलाको परिवारको मात्र होइन । न्याय र अन्यायको हो । न्यायका पक्षधर र अन्यायका पृष्ठपोषक बीचको संघर्ष हो । सबैको घरमा छोरी छन् । बढ्दो महिला असुरक्षा न्युनीकरण गर्न हिंसा नियन्त्रणलाई राज्यले प्रमुख मुद्दा बनाओस् । बढ्दो यौनहिंसा नियन्त्रणलाई राष्ट्रिय अभियानका रूपमा सञ्चालन गर्न र अपराधी विरुद्ध कठोर कानुन र त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनको संयन्त्र बनाउन राज्यलाई चर्को दबाब दिऔं । महिला–मैत्री समाज निर्माणमा सबै जुटौं ।

प्रकाशित : कार्तिक १०, २०७५ ०७:५७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्