ज्ञान–सीप सम्मेलन

अध्ययनदेखि आयआर्जनका लागि आफ्नै मुलुकमा पर्याप्त अवसर हुन्थे भने आज एक चौथाइ जनसंख्या मुलुक बाहिर हुने थिएन ।
कुमार पन्त

काठमाडौँ — भनिन्छ, पहाड जतिसुकै अग्लो होस्, भुइँ छाडेपछि उसले ढल्नुपर्छ  । सागर जतिसुकै गहिरो होस्, मूल छाडेपछि उसले सुक्नुपर्छ  । हामी मानव भएर जन्मेपछि बाध्यता वा रहरले जहाँ–जहाँ पुगौं, जेजति संघर्ष र प्रगतिका गाथा बुनौं, आफ्नो मातृभूमिसँगको सम्बन्ध टुटेपछि हाम्रो पहिचान र अस्तित्व सकिन्छ ।

संसारभर छरिएका नेपालीलाई आफ्नो मातृभूमिसँग जोडिरहने प्रयासस्वरुप असोज २६ र २७ मा काठमाडौंमा गैरआवासीय नेपाली संघ (एनआरएनए) र परराष्ट्र मन्त्रालय मिलेर यसको आयोजना गरिएको हो ।


विदेशमा रहेर विभिन्न क्षेत्रमा विशेषज्ञता हासिल गरेका नेपाली र नेपालप्रति चासो राख्ने विदेशी विज्ञहरूले सम्मेलनमा भाग लिनेछन् । दक्ष गैरआवासीय नेपालीको पहिचान गर्दै उनीहरूको ज्ञान र सीपलाई कसरी स्वदेशको समृद्धिमा सदुपयोग गर्न सकिन्छ भन्ने प्रश्नको खोजी सम्मेलनको मूल उद्देश्य हो ।

सम्मेलनमार्फत समृद्ध नेपाल निर्माणका लागि आवश्यक जनशक्ति, ज्ञान र सीप हामीसँग पर्याप्त छ/छैन भन्ने प्रस्ट हुनेछ ।


सम्मेलनमा नेपालको विज्ञान तथा प्रविधि नीति र प्राविधिक जनशक्तिको अवस्था, आर्थिक विकासको मार्ग, उपयुक्त नीति एवं प्रविधिको खोजी र लगानीबारे बहस हुनेछ । कृषि उत्पादन र ऊर्जामा स्वनिर्भरता, सुरक्षित खाद्य, वातावरणीय प्रदूषण न्युनीकरण, व्यवस्थित सहरको विकास, पूर्वाधार निर्माण, जलविद्युत, व्यावसायिक शिक्षा, स्वास्थ्यजस्ता विकास प्राथमिकता सम्बन्धी कार्यपत्र प्रस्तुत हुनेछन् । हामीजस्तै परिवेश भएका तर छोटो समयमा विकासको फड्को मारेका देशका विज्ञहरूको अनुभव हाम्रालागि उपयोगी हुनेछ ।


सम्मेलनमा निजी क्षेत्रको पनि सहभागिता रहनेछ । ज्ञान, सीप र प्रविधिलाई आर्थिक लगानीबाट अलग राख्न सकिँदैन, यी एकअर्काका परिपूरक हुन् । विदेशमा ज्ञान, सीप सिकेर फर्कनेहरूका लागि अवसर र चुनौती के छन् भन्ने पहिल्याउन र अनुभव साट्न सम्मलेन उपयोगी हुनेछ ।


नेपालीले विश्व बजारमा खुला रूपमा प्रवेश गरेको धेरै भएको छैन । २०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनसँगै उपभोग गर्न पाएको खुलापनले हामीलाई बाहिर निस्कन ढोका खोल्यो । विभिन्न परिबन्दले संसारका अनेक कुनामा पुर्‍यायो । विश्वको जुनकुनै भागमा पुगेका होऔं, यसमा रहरभन्दा बाध्यताको अंश बढी छ । अध्ययनदेखि आयआर्जनका लागि आफ्नै मुलुकमा पर्याप्त अवसर हुन्थे भने आज एक चौथाइ जनसंख्या मुलुक बाहिर हुने थिएन ।


गैरआवासीय नेपाली संघका मात्रै ७९ मुलुकमा संगठन छन् । आबद्ध सदस्य र विस्तारित भूगोलका दृष्टिले नेपालीको सबैभन्दा ठूलो संगठन गैरआवासीय नेपाली संघ बनेको छ । पहिलो पुस्ताका अगुवाले संघको परिकल्पना गर्नुभयो । आज करिब ३ पुस्ता यसमा आबद्ध भइसकेका छन् । विश्वभरका नेपाली यो अभियानमा कुनै न कुनै रूपमा जोडिएका छन् ।


पहिलो पुस्ताले बाहिर स्थापित हुन धेरै संघर्ष गर्नुपर्‍यो । अहिले यो समुदाय क्रमश: तलबी जागिरेबाट व्यवसाय र लगानीमुखी बन्दैछ । अर्थात् विस्तारै आर्थिक रूपमा सबल हुँदैछ । योभन्दा बढी प्रवासी नेपाली ज्ञान, सीप र प्रविधिको क्षेत्रमा सशक्त छन् । प्रख्यात अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालय, अनुसन्धान केन्द्रदेखि राज्यका नीतिगत तहमा पुगेका छन् ।


अतिथि सत्कार एवं पर्यटन व्यवसाय, सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको क्षेत्रमा धेरै नेपालीले विशेषज्ञता हासिल गरी व्यावसायिक उचाइ बनाएका छन् । अमेरिकामा मात्र ७ हजार मेडिकल डाक्टर र १७ हजार इन्जिनियर रहेको अनौपचारिक आँकडा छ । मध्यपूर्वी एसियामा २० लाख युवा छन् ।


मुलुकको एक तिहाइ अर्थतन्त्र रेमिटान्स अर्थात् प्रवासी नेपालीको कमाइबाट चलेको छ । तर रेमिटान्सको सबैजसो हिस्सा गैरउत्पादनमूलक क्षेत्रमा खर्च भइरहेको छ । वैदेशिक रोजगारमा जानेहरू विकसित देशको सीप र प्रविधिमा पोख्त भएर फर्कंदा पनि उनीहरूले सिकेको सीपलाई स्वदेशमा सदुपयोग गर्ने अवसर पाएका छैनन् । जस्तो कि खाडी, मलेसिया, इजरायल लगायतबाट फर्केका नेपालीले कृषि, निर्माण लगायत क्षेत्रमा हासिल गरेको ज्ञान–सीप फ्रिज भएर बसेको छ ।


खाडीका सुख्खा मरुभूमिमा फसल उब्जाउन सक्ने हातहरू आफ्नै हरिलो भरिलो देश फर्केपछि बेरोजगार बस्नुपरेको छ । उनीहरूको सीप र पुँजीको प्रयोग गरी स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्ने र उत्पादनमूलक क्षेत्रमा परिचालन गर्ने नीति र संयन्त्रको अभाव छ । अब पुँजी मात्र होइन, विदेशमा सिकेको ज्ञान, सीप र अनुभवसँगै प्रविधिलाई पनि स्वदेशको समृद्धिका लागि उपयोग गर्नुपर्छ भन्ने सम्मेलनको उद्देश्य हो ।


भूकम्प, नाकाबन्दी, बाढी–पहिरोजस्ता राष्ट्रिय संकटका घडीमा संसारभर छरिएका नेपालीले अभूतपूर्व ऐक्यबद्धता देखाएका छन् । यति ठूलो समुदाय—सञ्जाल नेपालीत्वको भावनामा एकाकार भई प्रस्तुत हुनु संसारमै उदाहरणीय छ । यतिखेर विदेशमा रहेका नेपालीले पुन: त्यही तहको ऐक्यबद्धता, प्रतिबद्धता र संकल्प स्वदेशका नाममा गर्नुपरेको छ, स्वदेशको समुन्नतिको सर्तमा । आफूले विदेशमा कमाएको धन, ज्ञान, सीप, प्रविधि, अनुभव जे–जे हुन्छ, त्यसको निश्चित अंश राष्ट्र निर्माणमा योगदान गर्नका निम्ति ।


राज्यले पुँजी भित्र्याउन सहयोगी संवैधानिक, कानुनी एवं नीतिगत व्यवस्था गरिदिएको छ । यसले परिणाम दिन थालेको छ । यद्यपि विदेशमा नेपालीले कमाएको ज्ञान, सीप कसरी भित्र्याउने र स्वदेशको हित एवं उन्नतिमा कसरी उपयोग गर्ने भन्नेमा ठोस बहस हुनसकेको छैन । सोही बहसको सुरुवात गर्नु सम्मेलनको ध्येय हो । सम्मेलनमा सरकारको साझेदारी रहेकाले अपेक्षित परिणाममा पुग्ने आशा गर्न सकिन्छ ।


१० वर्षे सशस्त्र द्वन्द्व, आन्दोलन, शान्ति प्रक्रिया, राज्यको पुन:संरचना, संविधान निर्माणजस्ता राजनीतिक मुद्दा करिब किनारा लागेका छन् । यही मौकामा हामीले आर्थिक समृद्धि र विकासको मुद्दालाई अभियानकै रूपमा अगाडि बढाएनौं भने फेरि पुरानै घनचक्करमा फँस्न सक्नेछौं । राजनीतिक रूपान्तरणपछि आर्थिक रूपान्तरण भन्दै नेतृत्वले विकास एवं समृद्धिको अभिलाषा बाँडेको छ । त्यस अनुरुप काम हुनसकेन भने आशा निराशामा परिणत हुन बेर लाग्दैन ।


समृद्धिका लागि राजनीतिक प्रतिबद्धता, स्रोत व्यवस्थापन र परिचालनको कौशल जरुरी छ । तर राष्ट्र निर्माणमा लाग्नुपर्ने ठूलो मानवस्रोत बाह्य श्रम बजारमा भौंतारिनुपरेको छ । स्वदेशमा आशा र भरोसा दिन सकेनौं भने अझै यो क्रम बढ्नेछ । एक चौथाइ जनसंख्या, त्यो पनि सक्रिय र उत्पादक उमेर समूहलाई बाहिर राखेर समृद्धि सम्भव हुँदैन ।


स्वदेशमै सम्भावना र अवसर छ भन्ने सन्देश दिन विदेशका विभिन्न ठाउँ, ओहदा र विधामा विशेषज्ञता हासिल गरेका प्रतिभाहरूलाई स्वदेश फर्काउन सक्नुपर्छ । उनीहरूको ज्ञान, सीप, अनुभव र विशेषज्ञतालाई स्वदेशले उपयोग गर्ने तत्परता देखाउनुपर्छ । बाहिर रहेको जनशक्तिले पनि आफ्नो मातृभूमिलाई छातीमा राखेर योगदान गर्न तयार हुनुपर्छ, छ पनि ।


डायस्पोराहरूले देश बनाएका धेरै उदाहरण छन्– दक्षिण कोरिया, फिलिपिन्स, आयरल्यान्ड आदि । हामी देशै बनाउँछौंै भन्ने दाबा गर्दैनौं । तर स्वदेशको पहल र प्रयत्नमा इँटा थप्न चाहन्छौं । नेपालीहरूले बाहिर सिकेको ज्ञान, सीप र आर्थिक लगानी स्वदेशको रोजगारमूलक क्षेत्रमा गर्न चाहन्छौं । स्वदेशमा लगानीको वातावरण छ, काम गर्ने अवसर छ र देश बन्न सक्छ भन्ने सन्देश दिन चाहन्छौं । र हामी चाहन्छौं– आर्थिक समृद्धिको अभियानका साझेदार बन्न सकौं । किनभने व्यक्ति होइन, आफ्नो देश धनी भएमात्र बाहिरी संसारमा पनि सम्मान र स्वाभिमान पाइन्छ भन्ने हरेक गैरआवासीय नेपालीले अनुभूत गरेको छ ।


गैरआवासीय नेपाली संघका उपाध्यक्ष लेखक ज्ञान सम्मेलन आयोजक समितिका संयोजक हुन् । प्रकाशित : आश्विन २७, २०७५ ०७:४२

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दुर्गा सप्तशतीझैं

आफूलाई पराजित गर्न सक्ने सामथ्र्य भएको पुरुषसँग मात्र विवाह गर्ने प्रतिज्ञा गरेकी देवीले त्यस्तो किसिमको शक्तिशाली पुरुष कतै पनि नभेटेपछि विवाह नै नगरेको सन्दर्भलाई दुर्गा सप्तशतीमा उल्लेख गरिएको छ ।
ज्ञानु अधिकारी

काठमाडौँ — दृष्टिकोण धर्म र संस्कारबाट निर्मित छन्  । यिनै परम्परित संस्कारको प्रभावले बनेका नारी सम्बन्धी मूल्य– मान्यता आज पनि यथावत् छ  । बहुसङ्ख्यक नेपालीले मान्ने हिन्दु धर्मको आधारग्रन्थ वेद हो र यसमा पनि ऋग्वेद सर्वप्राचीन ग्रन्थ मानिन्छ ।

ऋग्वेदको अध्ययन गर्दा कतै पनि नारी–पुरुष भनेर भेदभाव गरिएको र पुरुषलाई सर्वोच्च सत्तामा चढाइएको पाइँदैन । त्यसमा नारीलाई ‘सम्पूर्ण देवगणबाट शक्ति लिएर सबैलाई आफ्नो वशमा राख्न सक्ने बल भएकी’ भनेर अथ्र्याइएको छ । ऋग्वेदका कैयौं ऋचाहरू स्वयम् नारीले नै रचना गरेकाले त्यसमा नारी अनुभूति अभिव्यक्त भएको कुरा कतिपय विद्वानले उल्लेख गरेका छन् ।


उत्तरवैदिक कालबाट भने विस्तारै नारीप्रति नकारात्मक धारणा बन्दै जान थालेको देखिन्छ । त्यसपछि लेखिएका शास्त्र तथा अन्य ग्रन्थहरूमा विरोधाभासपूर्ण र पूर्वाग्रही दृष्टिकोण विकसित हुँदै आएको कुरा अध्ययनले बताउँछ । वैदिक रचनापछि लौकिक रचनाहरूसम्म आइपुग्दा त नारीप्रतिको दृष्टिकोण अझ सङ्कीर्ण र नकारात्मक बन्दै गएको पाइन्छ ।


हिन्दु धर्मको आधार सामग्रीका रूपमा रहेका रामायण, महाभारत, मनुस्मृतिपछिका स्मृतिग्रन्थ नारीप्रति अनुदार बन्दै गएका देखिन्छन् । हामीले परम्परागत रूपमा मनाउँदै आएको दसैं पर्वमा पनि नारीशक्तिको पूजा गरिन्छ, अनि स्तुति गाइन्छ । तर तिनै देवीजस्ता नारीलाई भने तुच्छ ठान्ने गरिन्छ र यो नै धार्मिक परम्पराको सबैभन्दा विरोधाभासपूर्ण पक्ष हो ।


पूजा गरिने देवीहरूलाई हाम्रो धर्मशास्त्रमा विभिन्न प्रतीकका रूपमा बुझाइएको छ । नौवटा नारी स्वरूपलाई शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी र सिद्धिदात्री नामले चिन्ने गरिन्छ । शास्त्रमा शैलपुत्रीलाई पर्वतपुत्री पार्वती भनी बुझाइएको छ र यिनलाई शीतलताको प्रतीकका रूपमा मानिन्छ भने ब्रह्मचारिणीलाई ब्रह्मचर्ययुक्त नारीका रूपमा मान्दै शुद्धता र ओजको प्रतीकका रूपमा लिइएको छ ।


चन्द्रघण्टालाई चन्द्रमाको सौन्दर्यका रूपमा अर्थात् सौन्दर्यको प्रतीकका रूपमा मानिएको छ भने कुष्माण्डालाई कुभिन्डोको रूपमा प्रस्तुत गर्दै वनस्पतिको प्रतीकका रूपमा लिइएको छ । स्कन्दमातालाई मातृस्वरूप नारीहरूको प्रतीकका रूपमा, कात्यायनीलाई तन्त्रमन्त्र र अन्य विभिन्न शक्तिको स्वरूप अर्थात् शक्तिको प्रतीकका रूपमा, कालरात्रिलाई तमोगुणकी प्रतीकका रूपमा, महागौरीलाई महान चरित्रयुक्त र आदर्श नारीको प्रतीकका रूपमा र सिद्धिदात्रीलाई हरेक किसिमका कार्यसिद्धिको प्रतीकका रूपमा वर्णन गरिएको छ । यसरी नारीलाई प्रकृति, शक्ति, सृष्टि, आदर्श, सिद्धि र सौन्दर्यको प्रतीकका रूपमा यहाँ जसरी व्याख्या गरिएको छ, यी वास्तवमा नारीभित्र लुकेर रहेका शाश्वत गुण नै हुन् । बरु यसलाई पारख गर्ने विवेक आजको समाजले गुमाएको छ ।


धर्मशास्त्रहरूमा यसरी नारीका गुणलाई चिन्ने, पर्गेल्ने र त्यसको सम्मान गर्ने गरिएको भए पनि ती केवल अलौकिक देवीहरूका हकमा मात्र व्याख्या गरिएको छ । शास्त्रले आममानिसमा केचाहिँ ज्ञान दिनसकेन भने देवीका रूपमा पुजिएका नारीहरूमा जेजस्ता गुणहरू छन्, शक्ति र क्षमता छन्, ती सबै आम नारीभित्र पनि लुकेको हुन्छ र उनीहरूलाई पनि त्यसैगरी सम्मान गर्नुपर्छ । ती शास्त्रले लौकिक संसारका नारीहरू कहिल्यै त्यस्तो हुनसक्दैनन् भन्ने अनुभूत गराउनका लागि देवीहरूको चित्रण नै स्वैरकाल्पनिक रूपमा गरिदिएका छन् । ती पुजिने वस्तुका रूपमा अतिमानवीय गुणहरू थुपारेर व्यावहारिक मानिसभन्दा माथि उठाएकाले ती नारीभन्दा पनि देवीका रूपमा वर्णित भएका देखिन्छन् ।


पौराणिक नारीदेखि आजका उत्तरआधुनिक नारीसम्म आइपुग्दाको मानव इतिहासलाई हेर्दा आजपर्यन्त नेपाली नारीले थुप्रै शारीरिक र मानसिक कहर काटेका छन् । अनमेल विवाह, बालविवाह, बहुविवाह, पतिव्रता, सतीप्रथा, छाउपडी प्रथाजस्ता धेरै शोषणयुक्त प्रथाको सिकार भएर नारीको जीवन कष्टकर र पीडादायी बनेको कुरा इतिहासमा उल्लेख छ । यस्ता प्रथा वा चलनको स्थापना गर्ने र यसलाई बढावा दिने काम प्रारम्भमा पुरुषले नै गरेका हुन् ।


पितृसत्ताको आडमा पुरुष वर्गमा बढ्दै गएको अहम् र नारी–पुरुषका बीचमा समतामूलक व्यवहारको अभावमा समाजमा नारी–पुरुषको सम्बन्ध दिन–प्रतिदिन खुकुलो बन्दै गएको छ । यसरी युगौँदेखि जरा गाडेर बसेको पितृसत्तावादी समाजका विभेदको अन्त्य र नारी स्वतन्त्रता र अधिकारको कुरा गर्नेलाई नारीवादी आरोप लगाएर आग्रही आँखाले हेर्ने गरेको पनि पाइन्छ । पछिल्लो समय नारीमाथि हुने शोषण र अत्याचारले हिंसात्मक रूप लिँदै गएको छ ।


आजको बदलिँदो परिस्थितिमा सचेत नारीहरू अब चुपचाप लागेर बस्ने अवस्था छैन । पितृसत्ताले निर्माण गरेका आदर्शले नारीको जीवनमा आँसु र सन्ताप बाहेक अरू केही दिँदैन । प्राचीनकालमा नारी जसरी शक्तिशाली, विवेकी र बौद्धिक मानवका रूपमा परिचित थिए, त्यही रूपमा फेरि आफ्नो अस्तित्व र क्षमता प्रतिस्थापन गर्ने बेला आएको छ । अब नारीलाई हेर्ने सामाजिक दृष्टिकोण र नारीप्रति पुरुषले गर्ने व्यवहारमा परिवर्तन आउनु जरुरी छ ।


दसैँ पर्वमा पाठ गरिने दुर्गा सप्तशतीमा दुर्गादेवीको उद्घोषले नारीशक्तिलाई उजागर गरेको छ, जसमा भनिएको छ— यो मां जयति सङ्ग्रामे, समे भर्ता भविष्यति । अर्थात् जसले मलाई यस युद्धमा परास्त गर्न सक्छ, म त्यसैलाई पति स्वीकार गर्नेछु । यसरी आफूलाई पराजित गर्नसक्ने सामथ्र्य भएको पुरुषसँग मात्र विवाह गर्ने प्रतिज्ञा गरेकी देवीले त्यस्तो किसिमको शक्तिशाली पुरुष कतै पनि नभेटेपछि विवाह नै नगरेको सन्दर्भलाई दुर्गा सप्तशती (चण्डी) मा उल्लेख गरिएको छ ।


यस्ता पाठहरू कर्मकाण्डी पूजामा मात्र सीमित भएकाले र आमनारीको पहुँचबाट टाढा राखिएकाले पनि नारी स्वयम् आफ्नै शक्ति र सामथ्र्यबाट अनभिज्ञ रहन पुगेका हुन् । समाजमा हुने विभिन्न प्रकारका हिंसालाई रोक्न र सभ्य, सुसंस्कृत समाज निर्माण गर्न पनि नारी शक्तिशाली हुन र दुर्गा सप्तशतीमा वर्णन गरिएको दुर्गाजस्तै बन्नु आवश्यक छ ।

प्रकाशित : आश्विन २७, २०७५ ०७:४१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×