त्यसैले बाजपेयी "अटल" भए 

दिवाकर बागचन्द

काठमाडौँ — अटल बिहारी बाजपेयीलाई श्रदान्जली दिन पुगेका सामाजिक न्याय  अभियन्ता स्वामी अग्निवेश  तथाकथित भारतीय जनता पार्टीका कार्यकर्ताद्वारा कुट्पिट  गरिएपछि आफु हिन्दू हुनुमा मलाई लघुताभास हुनथाल्यो । 

८० वर्षीय क्रान्तिकारी स्वामीमाथि भएको आक्रमणले अटलजीको निधनबाट रसाएका मेरा आँखाबाट आशु बर्सिन समय लागेन । अनेक कमजोरीका बाबजुद एउटा लोक्तान्त्रिक धर्मको रुपमा रहेको हिन्दू धर्ममाथि सोही धर्मका स्वघोषित ठेकेदारहरुद्वारा गरिएको "बसु दैव कुटुम्ब कम" को सिद्धान्त र सामजिक न्याय माथिको घिन लाग्दो आक्रमण थियो त्यो । यो दृश्यले कथित धर्मका रक्षकहरुको बौधिक "दिवालीयापन" अर्थात "इन्टेलेक्चुयल ब्यान्क्रप्सी" उजागर गर्थ्यो । यस्ले अटल बिहारी गलत पार्टीका सही नेता भन्ने ९० को दशकको भनाइलाई पुष्टी गरे झैं लाग्यो।


अहिले पुरा भारत शोकाकुल छ । अटल सबैका प्रिय थिए । यस दुखको घडीमा राजनीति र ईतिहासको निर्मम चिरफार गर्नु न्याय संगत हुँदैन । राजनीतिको सरलिकरण सजिलो पनि हुँदैन र अहिले बिबेकपूर्ण पनि ठहरिन्न । अटल मलाई मन पर्ने राजनेता थिए । म राजनेता भनिरहेछु यस्को कारण छ । जो आँफै स्पष्ट हुनेछ । अटल घुँडाको समस्याले गर्दा बिस्तारै हिड्थे । भाषण गर्दा शब्दमा जोड दिएर बोल्थे । बोल्दा बोल्दै कल्पनामा हराउन्थे । त्यो केही पलको शुन्यतामा जनता धैर्यतापूर्वक ध्यान मग्न हुन्थे, मानौ अटलको मुखारबृन्दबाट मोती टप्कदै छ ।


नेताको भाषण सुनाउन गाडी भरेर लग्नु पर्ने अवस्थामा अटलको भाषण सुन्न जनता प्रतिक्षारत रहनु आँफैमा अद्भुभुत थियो । उनको भाषणले यति महत्व किन राख्थ्यो त? भाषण शब्द मात्र होइन । त्यसमा जवाफदेहिता हुनुपर्छ भन्ने अटलले बुझेका थिए । उनको बोलीको नैतिक धरातल हुन्थ्यो । नकरात्मकता उनको परिचय थिएन । अरुलाई पछार्नु, निच देखाउने दाउपेचमा उनी सामेल भएनन् । अरुझै उनी पनि "पोलिटिसियन" त थिए । त्यो हुनै पर्छ । सत्ताको त्रासदी पनि यही हो । चाहेर नचाहेर "पोलिटीसियन" बन्नु पर्ने हुन्छ । पोलिटिसियनले जोड घटाउ गर्छ । अटल भने अलि भिन्न प्रकारका थिए । गुजरात दङ्गामा मौन रहेको आरोप खेपे । तर, बर्तमान प्रधानमन्त्री गुजरातका तत्कालीन मुख्यमन्त्री नरेन्द्र मोदीलाई कडा शब्दमा "राज धर्म" निभाउन आदेश पनि दिए । कार्गिल युद्ध पश्चात कट्टर भारत बिरोधी पर्बेज मुसरफलाई भारत निम्ताए ।


कम्युनिस्ट भएर बिद्यार्थी छँदा, राजनीतिक यात्रा सुरु गरेका बाजपेयी भारत छोडो आन्दोलनमा होमिए । जनसंघका अध्यक्ष पण्डित दिन दयाल उपाध्यायको रहस्यमय हत्यापछि जनसंघका अध्यक्ष बने । अटल बिहारी बाजपेयी हिन्दूवादको वकालत गर्ने पार्टीको मुखिया बन्नु अनौठो थियो । साम्यबादी बिगत भएका अटलको हिन्दूवादी "अवतार" आँफैमा एउटा बिरोधाभास थियो ।


उनको यो बिरोधाभासले मलाई आकर्षित गर्‍यो । आजीवन अबिबाहित अटल फिल्मका शौकिन थिए । जवानीका दिनहरुमा आफ्ना परम मित्र लालकृष्ण अड्वानीको स्कुटरमा बसेर पहिलो दिन, पहिलो शो, फिल्म हेर्न जाने यि दुईको मित्रताको किस्साले उनी मेरा लागि झन तिलस्मी ब्यक्तित्व बन्न पुगे ।


उनको जीवनको बहुआयामिक पाटो छ । उनको आम जीवनशैलीले मलाई झन उनीप्रति खिच्यो । जीवनका साधारण रस र स्वाद, अद्वैत वाकपटुता, विश्वज्ञान र बुद्धिमता, कुट्नीतिक कला र दुरदृस्टीले उनलाई बिराट छबी प्रदान गर्‍यो । उनको जीबनका अनेक रङ थिए । एक साधारण मान्छेका गुण र दोष अनि असाधारण मान्छेमा हुनुपर्ने बिशेषता दुबै उनमा मौजुद थिए ।


उनी कसरी राज नेता भए त? यसको एउटा प्रमुख कारक थियो, उनको ओजस्वी भाषण । उनी भित्र एउटा कवि थियो, जसले उनलाई कल्पनाको उचाई दियो । उनको मानवीयता र बिद्वताले उनको कल्पनाशिलतालाई यथार्थमा उतार्ने सामर्थ्य दियो । फलस्वरुप उनी बिश्वको सबभन्दा ठुलो लोकतन्त्रको सफलतम् प्रधानमन्त्रीमा गनिन्छन् । पण्डित नेहरुलाई यसको पुर्वानुमान थियो किनकी उनी पनि आँफै एउटा बिलकक्षण विद्वान राजनेता थिए । पण्डित नेहरु आफ्ना सांसदलाई अटलका कुरा गम्भिरतापूर्वक सुन्न आग्रह गर्थे ।


कुरो फेरी भाषणकै, भाषण त मोदी पनि गर्छन् । उनले भाषण कै कारण चुनाव जिते । शायद फेरी जित्ने छन् । तर, उनको भाषणमा कल्पनाशिलता छैन । एउटै रटान लाउदा लाउदै उनको भाषणको "डिप्रिसियसन" हुँदैछ। जुन मोदीकै ब्यापारिक शैलीमा भन्ने हो भने कुनै आर्थिक वर्षको अन्तमा “राइट अफ" गरिने छ ।


अटल हिन्दूवादी थिए । तर, जातीवादलाई कलंक मान्थे । उनले एक भाषणमा भनेका थिए, “मन्दिर तो प्रेरणाका केन्द्र है, कैसा मन्दिर जिस्केद्वार सबके लिए खुले नहो ? उनले भाबुक हुँदै भनेका थिए, “ हम ने अपने भाई बहेनको वेद पढ्नेसे रोका । मेरा हिन्दूत्व सिमित नही है, अन्तर जातीय विवाहको बढावा देता है, सम्मान करता हैु ।"


अटल महिलामाथि हुने बिभेद अन्त गर्न चाहन्थे । हिन्दूत्वलाई उचाइ दिन चाह्न्थे । तेसैले उनी हिन्दू धर्मलाई, धर्म होइन जीवनशैली हो भन्ने गर्थे । “पराइलाई पनि अंकमाल गर्ने शक्ति देउ प्रभु" भन्ने उनको हिन्दूत्वको परिभाषा थियो । जुन परिभाषाभित्र उनले ९३ वर्ष बिताए । सायद त्यसैले बाजपेयी "अटल" भए। प्रकाशित : भाद्र ६, २०७५ १६:२३

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पाकिस्तान : लोकतन्त्र 'नजरको धोखा' नहोस् 

दिवाकर बागचन्द

न्युयोर्क, अमेरिका — म क्रिकेट धेरै खेल्ने गर्थें । अहिले खेल्नुभन्दा बढि हेर्छु । एउटा महान् क्रिकेटर चुनाव जितेर प्रधानमन्त्री बन्न लागि रहँदा, हेरिरहन मन लागेन । कलमसँग खेल्न मन लाग्यो । इमरान अहमद खान नियाजी अर्थात लोकप्रिय "इमरान खान" युवतीहरुका प्रिय पात्र हुन् ।

उसो त सबै क्रिकेटर युवतीहरूका प्रिय हुन्छन नै, चाहे भगवानले सुन्दर रुप दिएको होस् या नहोस् । कारण जगजाहेर छ । तर इमरानले सुडौल शरीर, सुन्दर मुहार दुवै पाएका छन् । उनी बलिवूड या हलिवूडका नायक भन्दा कम छैनन् । क्रिकेटको दुनियामा अल-राउन्डर सफलतम् खेलाडी मानिन्छन इमरान खान ।

अहिले उनको क्रिकेट र सुन्दरताले भन्दा उनले रचेको राजनीतिक इतिहासको कारण बढी चर्चामा छन् । उनको चुनावी जितको बारेमा थुप्रै लेख लेखिई सकेका छन् । किताबहरू लेखिईसकेका होलान् र भविष्यमा अझै किताबहरू लेखिइने छन् । उनी आफैले पनि किताब लेखेका छन् । मैले लेख्ने आवश्यकता थिएन र मेरो आलेखले भिन्दै "इनसाइट" दिने या विश्लेषण गर्ने ध्येय राख्दैन । इमरान खानको "पाकिस्तान : अ पर्सनल हिस्ट्री" भन्ने किताव झैं मेरो लेख पनि व्यक्तिगत विचार, बुझाई र भोगाईको अभिव्यक्ति मात्र हो ।

म कुनै राजनीतिक विश्लेषक होइन, न कुनै "पोलिटिकल साईन्टिस्ट” नै हुँ । पत्रकारिता गरिरहँदा पनि राजनीतिक सवालमा कमै रिपोर्टिंग गरें । त्यसको आफ्नै राजनीति छ । जसको चर्चा अर्थहिन हुन्छ । तर, मनन् योग्य के छ भने हामीलाई मन परोस् वा नपरोस् राजनीतिको परिधिभन्दा बाहिर कोही रहन सक्दैन । मानवीय अस्तित्वको टार्न नसकिने कालजयी यथार्थ हो राजनीति । राजनीतिलाई नजर अन्दाज गर्न मिल्ला तर यसबाट भाग्न सकिन्न । राजनीतिको परिणामबाट भाग्न सकिन्न । यो हत्केलाले सूर्य छेक्न खोजे जस्तै हो ।

१९९२ वर्ल्ड कप क्रिकेट विजेता पाकिस्तानी पूर्वकप्तान इमरान खानको पाकिस्तान तेह-रि-के इन्साफ पार्टीले यस चुनावमा सबभन्दा ठुलो पार्टी बन्न पुग्यो । इमरानले ११ अगस्तमा सपथ लिने छन् । आफुलाई मन पर्ने खेलाडी प्रधानमन्त्री बन्ने कुराले उनका लाखौं प्रसंशक जस्तै म खुशी हुनु स्वभाविक थियो । तर यो खुशी क्रिकेटको जितका लागि भए स्वभाविक हुन्थ्यो । मलाई यो राजनीतिक जितको खुशीमा केही अस्वभाविकता देखियो । यो खुशी नै दक्षिण एसियाको अलपत्र राजनीति र दुर्दशाको कारक हो झै लाग्यो ।

प्रथमत : हामी चेतन या अर्धचेतन अवस्थामा एउटा संरक्षक या मालिकको खोजीमा हुन्छौं । अर्थात “ पेट्रोन क्लाइन्ट” मा सुरक्षित महशुस गर्छौं । हामी कुनै व्यक्तिलाई “लार्जर देन लाईफ” को आकार दिन्छौं । नेता त्यो आकार पाएर फुल्छन् र आफ्नो धरातल छाड्छन् । दोस्रो, हामी संस्था अर्थात “इन्स्टिच्यूसन” खडा गर्नमा लाग्छौं । त्यसपछि संस्थामा मुल्य र मान्यताका कुरा गर्न थाल्छौं । जबकी पहिले मुल्य र मान्यता तय गरेर त्यसको जगमा संस्था निर्माण गर्नुपर्ने हो ।

यी दुई प्रवृतिले दक्षिण एसियाको लोकतन्त्रले सामाजिक न्याय, विकास र सम्वृद्धि दिनु भन्दा नाम ठुला भएका नेता मात्र जन्माएको छ । लोकतन्त्रलाई चुनावमा सिमित गरेको छ । चुनाव पछि सरकार र जनताबीच सम्बन्ध शून्य प्राय: बन्न पुग्छ ।

पाकिस्तानको राजनीति अलि विचित्रको छ । त्यहाँको लोकतन्त्र सेनाले चलाउँछ । त्यहाँ कुनै पनि नेताको अरोह र अवरोह बडो नाटकीय हुन्छ । यसो भनि रहँदा पाकिस्तानी जनमतको अपमान गर्न खोजेको होइन । इमरान खान चुनाव जितेर आएका हुन् । यसमा कुनै सन्देह छैन । २०१८ को चुनावको केही समय अगाडि “लाहोर जल्सा” अर्थात र्‍यालीमा उनले पाकिस्तानी जनतालाई चार आग्रह गरे । जस्ले उनको राजनेता बन्न सक्ने क्षमता दर्शाउँछ । लाहोर जल्सामा उनले गरेका चार आग्रह :

१) हामी कहिलै झुटो नबोलौं, सदैब सत्य बोलौं ।
२) हामी अहम् त्यागौं र राष्ट्रको बारेमा सोचौं । जहाँ ११ करोड मानिस गरिवीको रेखामुनि जीवन व्यतित गर्द्छन् ।
३) हामी डरको साग्लो तोडौं ।
४) हामी न्यायपूर्ण समाज स्थापना गर्न लागौं । यदी हाम्रो आफन्तले पनि अन्याय गर्दछ भने उसलाई पनि न्यायको काठघरामा ल्याऔँ ।

लोकतन्त्र र सामाजिक न्यायको सुन्दर अभिव्यक्ति थियो त्यो ।

यसरी न्याय र भ्रष्टाचारविरुद्ध नारा दिएर दक्षिण एसियामा थुप्रै पार्टी र व्यक्ति सत्तामा पुगेका छन् । तर भ्रष्टाचार झन जरो गाड्दैछ किनभने हामीले जनताको समस्यालाई सम्बोधन नै गरेनौं । पैसा, पद र शक्तिले सफलताको मापन गर्ने हाम्रो घर, समाजको मानसिकता परिवर्तन गर्ने राजनीतिको प्रारम्भ नभएसम्म, राजनीति चुनावमुखी मात्र हुनेछ । लोकतन्त्र शब्दमा सिमित रहनेछ । जसरी इमरान खानको व्यक्तिगत सफलताको चर्चा हुँदै छ यो ठिकै हो । उनलाई यहाँसम्म पुर्‍याउन शतप्रतिशत उनको धैर्यता, मेहनत र लगनशीलताले काम गरेको हो । तर चुनावी जितमा भने यो सतप्रतिशत लागु नहोला । किनभने १९९९ मा पर्वेज मुसर्रफको “कु” को समर्थन गर्ने इमरान नै हुन् र मुसर्रफले दिएको प्रधानमन्त्रीको कुर्सी नकार्ने पनि इमरान नै हुन् ।

लाहोर जल्सामा भने झैं पाकिस्तान बनाउन इमरान खानले मुल्य र मान्यताको जग बसाल्नु पर्ने हुन्छ । पाँच सालभन्दा परको दुरदृष्‍टि राख्नु पर्ने हुन्छ । सेना र आइएस्आइको शासन चल्ने देशमा उनले यो गर्न सक्लान् ? जवाफ खोज्न धेरै पछाडि इतिहासको गर्भमा जानु पर्दैन । मुसर्रफ र नवाज सरिफलाई हेरे पुग्छ ।

क्रिकेटमा झैं इमरान खानको कार्यकाल सफल रहोस् । तर उनको आरोह जति नाटकीय छ, अवरोह त्यस्तै भयो भने ? लोकतन्त्र फेरी एक पटक “नजरको धोखा” साबित हुनेछ।

प्रकाशित : श्रावण १७, २०७५ १२:२१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×