दलितलाई आवासको हक

जब तराई तथा पहाडमा बस्ने ठूलो हिस्सा दलित भूमिहीन छ भने उनीहरूका लागि आवासको हकको अर्थ के ?
हीरा विश्वकर्मा

काठमाडौँ — संसदमा अहिले बजेट अधिवेशन चलिरहेको छ । संविधानमा व्यवस्था भएका ३१ वटा मौलिक हकलाई सार्थक बनाउन विभिन्न विधेयक संसदमा दर्ता भइरहेका छन् । छलफल तथा संशोधनका लागि पिजनहोलमा राखिएका धेरै विधेयक पढेर धारणा बनाउन सांसदसंँग समय नहुन सक्छ ।

नीलकण्ठ–९ को नमुना बस्ती निर्माणमा संलग्न कामदारहरू । तस्बिर : हरिहरसिंह

यस्तो अवस्थामा सरकारले जे प्रस्ताव गरेको छ, त्यही पारित गर्नुको विकल्प उनीहरूसँंग हुँदैन । यसबाट संविधानले ग्यारेन्टी गरेको दलित लगायत अन्य सीमान्तकृत समुदायका हक सुनिश्चित हुन्छन् त ?


आवासको अधिकार सम्बन्धमा व्यवस्था गर्न विधेयक बनेको छ । यो विधेयक संविधानको धारा ३७ को प्रत्येक नागरिकको आवास सम्बन्धी हकलाई सुरक्षित गर्न ल्याइएको हुनुपर्छ । तर प्रस्तावनामा उक्त धारालाई सार्थक बनाउन ल्याइएको वा अत्यावश्यक भएकाले भनिएको छैन । संविधानको मौलिक हकलाई बेवास्ता गरेर प्रस्तावना बनाइन्छ भने त्यसले संवैधानिक मर्यादालाई भंग गरेको देखिँदैन र ?


मानवीय सभ्यतालाई हेर्दा जंगली युगमा समेत उनीहरूले विभिन्न ऋतुबाट बच्न ओढार र गुफामा आश्रय लिएको त्यसभित्र कोरिएका चित्रहरूले देखाउंँछन् । आधुनिक समयमा मान्छेको आधारभूत आवश्यकता गाँस, बास र कपास भएको छ । अहिलको सञ्चार र प्रविधिको युगमा पनि बल्ल जनताको आवासको अधिकारको कुरो गर्दैछौं । संविधान निर्माणका बेला आवास र जमिनको हक हुनुपर्ने विषय सबैभन्दा बढी दलित सांसद तथा अधिकारकर्मीले उठएका थिए । त्यसलाई संविधानले सम्बोधन गरेको छ, तर त्यस सम्बन्धी विधेयक ‘जसको बिहा उसैलाई अगाडि नल्या’ भनेजस्तो देखिन्छ ।


संविधानको धारा ४० (६) ले राज्यले आवासविहीन दलितलाई कानुन बमोजिम आवासको व्यवस्था गर्ने भनेको छ । पहाडका दलित समुदायमध्ये आधाभन्दा बढी वादी (जनसंख्या ३८ हजार, जनगणना ०६८) तथा धेरै संख्यामा गन्धर्व आवासविहीन छन् । यी दुवै जातिलाई संस्कृतिका नाममा अरुको मनोरञ्जन गर्दै मागेर खान बाध्य पारेको थियो । परिणामस्वरुप उनीहरू एक स्थानमा स्थायी बसोबास गर्न पाएनन् र खेती गर्ने संस्कार विकास भएन । राष्ट्रिय दलित आयोगले गरेको एउटा सर्वेक्षणमा पहाडका ३६.७ र मधेसका ४१.४ प्रतिशत दलितहरू भूमिहीन छन् ।


सन् २००४ मा युएनडीपीले प्रकाशित गरेको मानव विकास प्रतिवेदनमा पनि तराईका ४४ प्रतिशत दलित भूमिहीन छन् । भूमि र आवासको गहिरो सम्बन्ध छ । भर्खरै सुरु भएको अपार्टमेन्ट संस्कृतिलाई छाड्ने हो भने आवासका लागि भूमि चाहिन्छ । जब तराई तथा पहाडमा बस्ने यत्रो हिस्सा दलित भूमिहीन छन् भने उनीहरूका लागि आवासको हकको अर्थ के हुन्छ ? सरकारले सुरेन्द्र पाण्डे अर्थमन्त्री भएपछि लागू गरेको जनता आवास कार्यक्रमले दलित, मुस्लिम तथा अन्य सीमान्तकृत आदिवासी जनजातिका लागि समेट्दै आएको छ । तर त्यसले भूमिहीन दलितलाई असर पार्नसकेको छैन ।


धुर्मुस–सुन्तली फाउन्डेसनले देश/विदेशमा रहेका सहृदयी नेपालीको सहयोग परिचालन गरी महोत्तरी तथा रौतहटमा सामुहिक आवास बनाइदिएर मुसहर तथा पासवानलाई गुन लगाएका छन् । केही वादी तथा गन्धर्वका लागि जनता आवास कार्यक्रममार्फत घर बनाएर सुरक्षित आवासमा बस्न पाउने व्यवस्था गरिएको छ । यी सरकारले आवासको हकलाई लागू नगर्दै गरिएका प्रयास हुन् । तर जब आवासको हक स्थापित गर्न कानुन बनाइन्छ, यस्ता सबै पक्षलाई गौण बनाइएको छ ।


त्रिविको समाजशास्त्र तथा मानवशास्त्रले सन् २०१३ मा गरेको देशव्यापी सर्वेक्षण तथा तथ्यांक विभागको तथ्यांकलाई विश्लेषण गरी तयार पारेको प्रतिवेदनअनुसार कुल जनसंख्याको २८ प्रतिशत राम्रो घरमा बस्छन् । ती मध्ये केवल ११ प्रतिशत दलित राम्रो घर (जस्ता तथा लिन्टल गरिएको छाना भएको घर) मा बस्छन् । सुरक्षित आवास व्यवस्था गर्न बनेको विधेयकले यस्ता विषयमा ध्यान दिनुपर्छ । विधेयकले एउटा परिवारलाई न्यूनतम मानवीय आवश्यकता पूरा गर्न कति वर्ग फिटको घर र त्यसमा के–के सुविधा हुनुपर्छ भन्ने कुरालाई पनि बिर्सिएको देखिन्छ । यसका लागि धुर्मुस–सुन्तलीले बनाइदिएका संयुक्त आवासलाई आधार मानेर मापदण्ड तोक्न सकिन्छ ।


विधेयकले केही हदसम्म आम जनताको सुरक्षित आवासको अधिकारलाई सुनिश्चित गर्न खोजेको छ । यो सकारात्मक पक्ष हो । तर के नेपाली समाज समान छ ? के त्यहांँ जातजाति, भाषा, धर्म संस्कृतिका नाममा विभेद छैन ? विभेदबाट सिर्जित आर्थिक समस्या जातजाति अनुसार फरक छ र त्यही फरकलाई सम्बोधन गर्न संविधानको धारा ४२ ले सामाजिक न्यायको हकको व्यवस्था गरेको छ । तर अहिले प्रस्ताव गरिएको विधेयकले सामाजिक न्यायलाई आत्मसात् गरेको देखिँदैन ।


विधयेकको दफा ८ मा कस्तो–कस्तो अवस्थामा आवास र त्यसका लागि आर्थिक तथा अन्य साधन उपलव्ध गराउने प्रस्ताव गरिएको छ । ती सबै प्रस्ताव सामान्य खालका छन् । कानुन बनाउँदा अहिले राज्यले प्रचलनमा ल्याएका व्यवस्था जस्तै– जनता आवास कार्यक्रम, हलिया तथा कमैयाको पुन:स्थापना कार्यक्रम, राउटेजस्ता आदिवासीको बसोबास कार्यक्रमको कहीं कतै उल्लेख छैन । यसो गर्दा भर्खरै मात्र सञ्चालनमा रहेका त्यस्ता कार्यक्रमको भविष्य के हुने भन्ने अन्योल हुन्छ ।


पूर्व कमैया पुन:स्थापना गर्दा सरकारले वनबाट निश्चित काठ सहुलियतमा उपलव्ध गराएको थियो । आवाससंँग सिधै प्राकृतिक तथा मानव निर्मित स्रोतसँंग सम्बन्ध हुने भएको हुंँदा राज्यको नियन्त्रणमा भएका त्यस्ता स्रोतसाधन आवासविहीनको हितमा कसरी प्रयोग गर्नुपर्छ भनी ऐनले बोल्नु पर्दैन ? राज्यसँंगै भएका स्रोतहरू सहुलियतमा उपलव्ध गराउँंदा त्यस्ता आवासको लागत कम भई राज्यलाई थप आर्थिक भार पर्दैन ।


विधेयकको दफा १० ले आवासविहीनको परिचयपत्र उपलव्ध गराउने र त्यसमा वर्गीकरण गरिएको आधारमा आवासको सुविधा उपलव्ध गराउने भनिएको छ । त्यसमा अहिले राज्यले पुन:स्थापनाको समेत कार्यक्रम सञ्चालन गरेको वा गर्न लागेको समूहहरू सुदूर तथा मध्यपश्चिमका हलिया, कमैया, पूर्वका हरूवा–चरुवा तथा अधिकतम संख्यामा घरबारविहीन भएका पहाडका वादी तथा गन्धर्व र भूकम्प पीडितलाई पनि समावेश गर्नु जरुरी छ । प्रस्तावित आवासको व्यवस्था गर्न बनेको विधेयक यथास्थितिमा पारित भयो भने यसले दलितको हकसम्बनधी धारा ४० को उपधारा ६ लाई पुरै बेवास्ता गर्नेछ । त्यसो हो भने उक्त उपधारालाई पनि संशोधनमार्फत खारेज गरिदिए हुँदैन र ?


प्रकाशित : भाद्र ६, २०७५ ०८:२०
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

बत्तीका पुतली

घुमुवा किराबाट बच्न मधुरो बत्ती बाल्ने, झ्यालढोकामा जाली लगाउने, जाली भए घरभित्रका मात्र र नभए बाहिरका मात्र बत्ती बाल्नुपर्छ ।
रामचन्द्र अधिकारी

काठमाडौँ — बत्तीका पुतली । यो एउटा नेपाली लोकोक्ति हो । यसले कुनै चिजमा आकर्षित भई फँस्नु वा त्यसमा फँसेर ज्यान गुमाउनु भन्ने बुझाउँछ । के साँच्चै बत्तीमा आएका पुतली फँसेकै हुन् त ? बत्तीमा किन पुतली या अन्य किरा आएका होलान् !

गर्मी होस् वा जाडो मौसम, साँझ र राति बालिएका बिजुलीका बत्ती, टुकी र आगोमा किरा झुम्मिन्छन् । किरा यसरी बत्तीमा किन आउँछन् भनेर वैज्ञानिकहरूले अनुसन्धान गरेका छन् । उनीहरूका अनुसार यसको पहिलो कारण हो– राति उड्ने किराले चन्द्रमा वा ताराको प्रकाशका आधारमा आफ्नो गन्तव्य पत्ता लगाउँछन् । तिनीहरू तारा वा चन्द्रमासँग निश्चित कोण मिलाएर उडिरहेका हुन्छन् । हामीले बालेको बिजुली बत्तीले तिनीहरूको उडाइको कोणलाई बाधा गरिदिन्छ अनि त्यही बत्तीमा अल्मलिन पुग्छन् । बाटो हराएको मानिसजस्तो तिनीहरू बत्तीमा गोलाकार कक्षमा घुमिरहेका हुन्छन् ।


दोस्रो कारण हो, झुक्किनु । भाले किरा झुक्किएर बत्तीमा झुम्मिन आइपुगेका हुन्छन् । भालेलाई आकर्षण गर्ने पोथीको जीउबाट एक प्रकारको रसायन निस्किने गर्छ । त्यसलाई फेरोमोन वा सेक्स हर्मोन भनिन्छ । फेरोमोनले इन्फ्रारेड किरण उत्पादन गर्छ । त्यो देखेर पोथीतिर भाले हान्निएर आउने हुन् । यस्तै किसिमको इन्फ्रारेड किरण बलिरहेको आगो वा टुकीले पनि निकाल्छ । भालेहरू पोथी भन्ठानेर आगोमा हामफाल्छन् । कहिलेकाहीं कारणवश झुक्किएर वा साँच्चै आकर्षित भएर पोथी किरा बत्तीमा आइपुग्यो भने सयौं भाले त्यही पोथीलाई पछ्याउँदै आइपुग्छन् ।


बत्तीमा आउने किरा सबै पखेटा भएकाहरू हुन्छन् । अधिकांश बसाइँ–सराइ गर्ने आनिबानीका हुन्छन् । बसाइँ–सराइकै क्रममा मानिसले बालेका बत्तीले अलमल्याइदिन्छ । तर कुनै रैथाने वा बसाइँ नसरी एकै बासस्थानमा बसिरहनेहरू पनि बत्तीमा झुम्मिने गरेको अनुसन्धानबाट देखिएको छ । किनभने कतिपय किराको स्वभाव उज्यालोमा आकर्षित हुने हुन्छ । तसर्थ बत्तीमा आउने किरा एकै किसिमका नहुन सक्छन् ।


बत्तीले कुनै–कुनै फूलले जस्तै अल्ट्राभ्वाइलेट किरण उत्पादन र प्रसारण गर्छ । त्यसैले फूल सोचेर केही किरा बत्तीमा जम्न पुग्छन् र त्यही हराउँछन् ।


साह्रै मसिना किराले समेत राति उड्नलाई चन्द्रमा र ताराको उज्यालोलाई आधार मान्छन् । ७० प्रतिशत किरा यस प्रकृतिका हुन्छन् । चन्द्रमाको उज्यालोलाई नखिच्नेगरी बत्ती बल्यो भने किरा चन्द्रमाकै उज्यालोको कोणमा उडिजान्छन् । पूर्णिमाका केही दिन अघि र पछि यस्ता किराको उपस्थिति र प्रकोप कम देखिन्छ ।


जीव जगतमा आथ्र्रोपोडा वर्गको इन्सेक्टा कक्षामा पर्ने इन्सेक्ट्सलाई हामीले किरा भन्ने गर्छौं । यिनको संख्या र मात्रा साह्रै धेरै छ । किरालाई जीव जगतमा सबैभन्दा सफल मानिएको छ । धरतीमा भएका प्राणीमध्ये सबैभन्दा धेरै सुख्खा तौल (बायोमास) इन्सेक्ट्सकै छ । प्रजाति संख्या र जनसंख्या सबैभन्दा बढी यिनीहरूकै छ । एरिजोना विश्वविद्यालयको ‘क्वाटर्ली रिभ्यु अफ बायोलोजी–सेप्टेम्बर २०१७’ का अनुसार संसारमा सजीवको प्रजाति संख्या दुई अर्ब छ । त्यही जर्नल अनुसार चार करोड प्रजातिका किरा पृथ्वीमा छन् । अर्को नमुना छनोटले संसारमा किराको संख्या एक करोड खर्ब भएको अनुमान लगाएको छ ।


कतिपय किरा एक्ले हुन्छन् भने धेरैजसो सामाजिक वा समूहगत रूपमा बसेका हुन्छन् । माहुरी, अरिंगाल, बारुला, कमिला, धमिरा आदि समूहमा बस्छन् । एउटै गुँड (घार) मा हजारौं हुन्छन् । कमिलाको एउटै गोलोमा औसतमा ६ लाख ३० हजारवटा हुन्छन् । धमिराको त झन् ठूलो परिवार हुन्छ । धमिराको एउटा गोलोमा ३० लाख सदस्य पाइएको छ ।


किराहरू हावापानी र परिवर्तित वातावरण अनुसार समायोजन भई आएकाले सफल मानिएका हुन् । उनीहरूको प्रजनन दर उच्च हुन्छ । जस्तो– अफ्रिकन धमिराकी रानीले एक दिनमा ४३ हजारवटा फुल पार्छे । धमिरा रात्रियात्री हो । छिचिमिराको रूपमा हिउँदे वर्षा भएका बेला राति बत्तीमा आउने गर्छ ।


बत्तीमा आएका किराले आँगनदेखि ओछ्यानसम्म पुगेर मानिसलाई दु:ख दिइरहेका हुन्छन् । यस्ता किरा मानव स्वास्थ्यका लागि निकै हानिकारक मानिन्छन् । बत्तीमा जीउभरि धुलैधुलो भएको मोथ पनि झुम्मिएर आउँछ । यसको धुलो जीउमा परे चिलचिलाउँछ । आँखामा धेरै परे आँखा बिग्रिने डर हुन्छ । जीउमा हानिकारक रसायन भएका किरा अरु पनि छन् । तिनले मानिसलाई चिलाउने र एलर्जी गराउने गर्छन् । यस्ता किरासँगको सम्पर्कले छालामा आएका विमिरा र एलर्जीका टाटामा संक्रमण हुनगए थप जटिल समस्या आउँछन् । ज्ञानेन्द्रीय, जनेन्द्रीय र अन्य कोमल भाग किरामा भएको रसायन र झुसको सिकार बढी हुने गर्छन् । बालबालिकालाई झन् बढी प्रभाव पर्छ ।


यस्ता घुमुवा किराबाट बच्न मधुरो बत्ती बाल्ने, झ्यालढोकामा जाली लगाउने, जाली भए घरभित्रका मात्र र नभए बाहिरका मात्र बत्ती बाल्ने गर्नुपर्छ । बत्तीमा स्याउला झुन्डाइदियो भने किरा कम झुम्मिन्छन् ।


ramchandra.adhikari@gmail.com

प्रकाशित : भाद्र ६, २०७५ ०८:१८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्