आइमाईको शत्रु आइमाई !

आफ्ना बाजे–बराजुले पेटभरि नखाई, घुँडा टालेको सुरुवाल लगाएर जोगाइदिएको सम्पत्तिसमेत बाँडेर खान नसकी अड्डा–अदालतको ढोका ढकढक्याउन जाने पुरुषहरूले कुन मुखले भन्छन् होला– ‘आइमाईको शत्रु आइमाई’ ।
लीला लुइँटेल

काठमाडौँ — केही समय पहिले नेपाली साहित्यमा भएका भाँडभैलोको चर्चा गर्दै यसै पंक्तिकारले लेखेको ‘हावादारी विश्लेषण’ शीर्षक लेखमा केही महिला समालोचकको नाम पनि परेपछि मदन पुरस्कार प्राप्त एक बौद्धिक लेखकको टिप्पणी थियो– ‘आइमाईको शत्रु आइमाई भनेको ठिकै हो रहेछ । मैले प्रतिवाद गरेपछि उनको कुतर्क थियो– सासू–बुहारी, नन्द–भाउजू, देउरानी–जेठानीका बीचमा झगडा भइरहेको प्रत्येक घरमा देखिन्छ, तर तपाईंले ज्वाइँ–ससुरा, साला–भिनाजु कहिल्यै झगडा गरेको देख्नुभा’छ ?’

कठैबरी उनको कुतर्क ∕ हो सासू–बुहारी, नन्द–भाउजूका तुलनामा ज्वाइँ–ससुरा, साला–भिनाजुको कहिल्यै पनि विवाद र झगडा हुँदैन । किनकि झगडा र विवाद भनेको समान वर्ग र हैसियतका बीचमा हुन्छ । हाम्रो समाजमा ज्वाइँलाई ‘नारान’को उपमाले विभूषित गर्दै मान्छेको तहभन्दा माथि राखेर सत्कार र सम्मान गरिन्छ । यसरी एउटा मालिक र अर्काे दास भएर प्रस्तुत हुने यस स्थितिमा ज्वाइँ–ससुरा, साला–भिनाजुको बीचमा विवाद र झगडा पर्न सक्ने कुरै भएन । हाम्रो सामाजिक यथार्थ यति छर्लङ्ग हुँदाहुँदै पनि बुझ पचाउँदै किन यस्ता अनर्गल टिप्पणी गरिन्छ कुन्नि ?

हाम्रो सामाजिक संरचनामा परिवारभित्र पुरुषभन्दा महिला बढी समय एकै ठाउँमा बस्नुपर्ने स्थिति हुन्छ । पुरुष घरभित्रका अधिकांश काममा संलग्न हुँदैन । सासू–बुहारी, नन्द–भाउजू, देउरानी–जेठानी एकै ठाउँमा बसेर लामो समय झिनामसिना देखिने काममा सक्रिय हुनुपर्ने भएकाले उनीहरूबीच कतिपय सन्दर्भमा वादविवाद हुन सक्छ ।

जहाँसम्म देउरानी–जेठानीका तुलनामा दाजु–भाइको कुरा छ, घरपरिवार एवं समाजमा कुनै कार्य एवं पर्व पर्दा हरेक कार्यमा अधिकांशत: महिलाहरू जोतिइरहेका हुन्छन् । तर त्यही सन्दर्भमा भने पुरुषचाहिँ मिल्ने स्थितिमा भए बोतल खोल्न थाल्छ र त्यसको सितनका लागि पनि महिलालाई नै आदेशात्मक ‘फर्माइस’ गर्न थाल्छ । यदि बोतल खोल्ने परिस्थिति अनुकूल नभए ऊ तास लिएर पलेँटी कस्छ । अब यहीँनेर हेरौँ, आफ्नो भोकतिर्खालाई बेवास्ता गर्दै काममा एकोहोरो जोतिने महिला वर्गमा सामान्य विवाद एवं भनाभन भएको सुन्ने बित्तिकै बोतलमा झुमिरहेको तथा तासमा रमाइरहेको पुरुष यता आफ्नो तिघ्रा ठटाउँदै भन्न थाल्छ– ‘आइमाईको शत्रु आइमाई’ ।

बेमेल र झैझगडा त पुरुषका बीचमा पनि नहुने होइन । सरसर्ती हेर्दा देउरानी–जेठानीका तुलनामा पनि दाजु–भाइका बीचमा विवाद एवं झगडा कमै परेजस्तो देखिन्छ । तर जब अंशबन्डाको स्थिति आउँछ, दाजु–भाइ एकआपसमा मिल्न नसकेर अड्डा–अदालत धाएको दृश्य हाम्रै समाजमा प्रशस्तै देख्न पाइन्छ ।

आफ्ना बाजे–बराजुले पेटभरि नखाई, घुँडा टालेको सुरुवाल लगाएर जोगाइदिएको सम्पत्तिसमेत बाँडेर खान नसकी अड्डा–अदालतको ढोका ढकढक्याउन जाने पुरुषहरूले कुन मुखले भन्छन् होला– ‘आइमाईको शत्रु आइमाई’ भनेर । यसरी एउटै लाम्टो चुसेका दाजु–भाइमाझ समझदारी गर्न नसकेर शत्रुतापूर्ण व्यवहार गरेको देखिन्छ भने भिन्न वर्ग, हैसियत, परिवेश एवं मानसिकता भएका परिवारबाट जम्मा हुनपुगेका महिलामाझ सामान्य विवाद हुनुलाई स्वाभाविक रूपमा नलिएर एउटा पुरुष भन्न थाल्छ– ‘आइमाईको शत्रु आइमाई’ ।

अर्काेतिर आइमाईको शत्रु आइमाई देख्ने पुरुषले आफ्नी जन्मदातृ आमा बिरामी हुँदा आफू स्याहार्न अघि सर्दैन, आमाको शत्रुका रूपमा व्याख्या गरिएकी त्यही बुहारीलाई आमा जिम्मा लगाएर ऊ निर्धक्कसँग पन्छिन खोज्छ । अझ कुनै आमा गम्भीर एवं दीर्घरोगी भएको कतिपय अवस्थामा छोरोभन्दा प्रतिभाशाली, योग्य एवं बढी आम्दानी भएकी बुहारीलाई सासूको सेवा गर्नकै लागि जागिर छोड्न बाध्य बनाइएको कतिपय सन्दर्भ हामीले देखेसुनेकै हो ।

बिरामी स्याहार्दा हैरान भएकी पत्नीले आमाका बारे सामान्य गुनासो गर्दा पनि ‘आइमाईको शत्रु आइमाई’ नै देख्ने पुरुषलाई आफ्नी आमा बुहारीको जिम्मामा निर्धक्क छोड्न कुन नैतिकताले दिन्छ ? के त्यतिखेर आमालाई शत्रुकै रूपमा रहेकी अर्की आइमाईले जेसुकै गरोस् भनेर हिँडेको हो त ऊ ? हाम्रो सामाजिक व्यवस्थाले छोरा र छोरी, छोरा र बुहारीका बीचमा असमान व्यवहार गर्न–गराउन पनि महिलालाई नै सक्रिय गराएको स्थिति छर्लङ्ग छ । यसले गर्दा पनि महिला नै महिलाको विरोधीजस्तो देखिन पुगेको मात्र हो, अन्यथा घरभित्रका श्रमको समान वितरण हुन्थ्यो भने परिस्थिति पृथक् देखिन सक्थ्यो ।

यसरी नारीहरूकै कारणले नारीहरूले अधिकार र स्वतन्त्रता नपाएको पुष्टि गर्न हाम्रा शिक्षित एवं बौद्धिक भनिएका दाजुभाइ पनि उक्त टिप्पणी गर्न खुबै सक्रिय देखिन्छन् । पितृसत्तात्मक सङ्कीर्ण सोचाइले महिलालाई होच्याउने अभीष्टले यस्ता टिप्पणी सिर्जना गरेको अनुमान गर्न सकिन्छ ।

लामो समयदेखि थोपरिएको पितृसत्तात्मक हैकमवादी मानसिकताले महिलालाई सहनशीलताको उपमा दिँदै ‘सहनु नै ठूलो धर्म हो’ भनेर कमजोर बनाउन गरिएको प्रयास पनि लामो समयसम्म सफल भएकै हो । यसले गर्दा पुरुष वर्गले उद्दण्डताका साथ नाजायज काम र व्यवहार गर्न छुट लिइरहेको छ । यी विविध कारणले गर्दा घरेलु कार्य व्यवस्थापनमा पुरुष वर्गलाई सहभागी गराउनेतर्फ महिलाको सजगता नदेखिएको हुन सक्छ ।

कोही–कोही शिक्षित एवं चेतनशील महिलाले पुरुष वर्गलाई घरभित्रको श्रममा संलग्न गराउन खोज्दा परिवार नै तहसनहस भएको स्थिति पनि प्रशस्त देखिएको छ । यसले गर्दा कहिल्यै नटुङ्गिने घरायसी श्रमको बोझ नारीहरूलाई एक्लै बोक्न बाध्य बनाइएको छ । अनि अहिलेका पढेलेखेका शिक्षित एवं बौद्धिक भनिने पुरुष पनि सदियौँदेखि प्राप्त ठालु पल्टेर खान पाइने सुविधालाई सजिलै त्याग्न तयार छैनन् ।

त्यसैले पनि उसको मानसिकताले महिला–महिलामाझको सम्बन्धलाई सौहार्दपूर्ण हुन दिइरहेको छैन । त्यसैले यस्ता झमेलामा फँस्न नचाहेरै बेला–बेला यस्तै अनर्गल टिप्पणी गरेर पुरुष सरक्क पन्छिदिन्छ— ‘आइमाईको शत्रु आइमाई’ ।

प्रकाशित : श्रावण २६, २०७५ ०७:५४
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

सेरेमोनियल श्रीपेच

जतिसुकै क्षमता किन नहोस्, स्त्रीलाई हाम्रो सामाजिक सत्ताले एउटी भोग्या बाहेक केही सम्झिनसकेको छैन ।
अनुपम रोशी

काठमाडौँ — ‘साँच्चै तपाईं कति सुन्दर ?’ ‘अनि बिहे किन नगर्नुभएको ?’ ‘तपाईं भौतिकशास्त्रलाई मान्ने मान्छे, शरीरको आवश्यकता त पूरा गर्नुपर्छ होला नि ?’ ‘हामी हुँदाहुँदै उमेरमै जोगी हुने कुराचाहिँ नगर्नु है ।’ साँच्चै तपार्इंलाई भगवानले फुर्सदमै बनाएका हुन् के ।’

कैयौं पुरुषले मलाई प्रत्यक्ष भेट, म्यासेन्जर र सामाजिक सञ्जालहरूमा यस्तो भनेका छन् । मान्यजन, केही वरिष्ठ लेखक, पत्रकार, साथीभाइ, अधिकारकर्मी लगायतका पुरुष मित्रहरू नै उनीहरू ।

मेरो कुनै लेख पढेर उक्त पुरुष त्यसको ‘कमेन्ट सेक्सन’मा गएर केही लेख्न मुटु कमाउँछ । तर सबभन्दा पहिला म्यासेन्जरमा लेख्छ, ‘यु आर ग्रेट † ओ हो तपाईंको लेख कति खतरा । म त तपाईंको फ्यान नै भएँ † साँच्चै यस्तो लेख त पुरुषहरूले पनि लेख्न सक्दैनन्... ब्ला, ब्ला, ब्ला...!’

‘ग्रेट माई फुट’ म घृणा गर्छु, यस्ता छुद्र प्रशंसाहरूलाई । त्यस्तो राम्रो लागेको हो भने खुलेआम कमेन्ट गर्नु नि । अझ सेयर गरिदिनु र भन्नु– यो चिज समाजका लागि साँच्चिकै महत्त्वपूर्ण छ, एकपटक सबैले पढौं । दुर्भाग्य † म्यासेन्जरमा सुटुक्क राम्रो भनेर आफ्नोपन देखाउनेले कहिल्यै त्यस्तो गर्न सक्दैन । बस्, उसले त खोजिरहन्छ विभिन्न बहानामा नजिक हुने उपाय । यस्ता प्रशंसाले महिलाको योग्यता माथि होइन, उसको व्यक्तित्वमाथि आँखा गाडेका हुन्छन् । र यो महिलाको अस्तित्वमाथि गरिएको निम्नस्तरीय व्यंग्य बाहेक अरू केही होइन ।
***

महिला गौरवको एउटा शालिन इतिहास । वर्तमान विश्वको आँखामा एउटा यस्तो देश– जहाँ राष्ट्र प्रमुख, न्यायपालिका प्रमुख र व्यवस्थापिका प्रमुखमा महिला आसिन भए । अर्थात् एक समय, नेपालका प्रमुख पाँचमध्ये तीन पद महिलाको हातमा पुग्यो ।

तर यति सब भइसक्दा महिलाका हक–अधिकार र अस्तित्व कति सुनिश्चित हुनसक्यो ? महिला माथिका अन्याय र अत्याचार कति कम हुनसके ? यो अझै विचारणीय छ । पछिल्लो समय ‘बंगलादेशमा डाक्टर पढ्न जाने युवतीले शरीर सुम्पेपछि मात्र डाक्टरको सर्टिफिकेट पाउँछन्’ भन्ने कुराले ठूलै तहल्का मच्चायो । चारैतिर विरोध भएपछि कानुनमन्त्रीले राजीनामासमेत दिन बाध्य भए । एकजना मेडिकल सञ्चालकले छ्यापेको हिलोमा माछा मार्न खोज्दा मन्त्री नराम्ररी चिप्लिएर लडे । ती मेडिकल सञ्चालक र मन्त्री सामान्य उदाहरण मात्र हुन् । यहाँ त हरेक सेकेन्डमा महिलाको चरित्रहत्या हुन्छ ।

चरित्र मात्रै होइन, जीवनकै हत्या हुन्छ । छ वर्षकी बालिकादेखि असी वर्षकी वृद्धासम्म त्यसको सिकार बन्दै आएका छन् ।

सिमोन डी बुउभोले लेखेकी छन्– महिला आफैमा महिला हुन्न, उसलाई महिला बनाइन्छ । सामाजिक, सांस्कृतिक तथा देशको राजनीतिक प्रक्रियाहरूले महिलालाई ‘महिला’ बनाएको हुन्छ । त्यसै अनुरूप महिला कोमल हुन्छे । भावुक हुन्छे, सुन्दर हुन्छे र त्यसलाई सशरीर हेर्न सकिन्छ, मात्र सशरीर । उसको अस्तित्व भनेको आँसु हो, डर हो, सौन्दर्य हो र यौन हो । बुउभोले लेखेजस्तै आज पनि समाजका हरेक पुरुष महिलालाई मात्र सशरीर हेर्छ, अनुभव र व्याख्या गर्छ ।

महिला अस्तित्वलाई यौन दृष्टिले खर्लप्प निलेर अगाडि बढ्ने राजनीतिक अभ्यासलाई आखिर कहिलेसम्म स्वीकार गर्न बाध्य भइरहने ? यहाँ महिलाको चरित्रहत्या हुने शब्द फलाक्न कसैलाई कुनै अप्ठेरो लाग्दैन ।

गायत्री स्पिवाकले लेखेकी छन्, ‘समाजलाई गहिरिएर अध्ययन गर्ने हो भने महिलालाई हेर्ने एउटा गम्भीर प्रकृतिको पुरुष मनोरोग फेला पर्छ । जो समाजका औसत पुरुष मनोविज्ञानमा विद्यमान छ । उनीहरूलाई लाग्दै लाग्दैन कि महिलाको पनि आफ्नो स्वतन्त्र अस्तित्व छ ।’

हाम्रो समाजका सबैजसो मानसिकतामा यस्तो मनोरोगको गहिरो प्रभाव छ । महिलाको मिहेनत, लगन, संघर्ष र अध्ययनलाई नजरअन्दाज गर्ने अवस्था घट्नुको साटो झन्–झन् बलियो भएर गइरहेको छ ।

पुरुषकै छायामा महिलाको अस्तित्व विकास गर्ने परम्परालाई राजनीतिक प्रक्रियाले बदल्नुपर्ने हो । तर यहाँ खुलेआम महिलाको क्षमतामाथि धावा बोलिन्छ ।

जतिसुकै दक्षता र योग्यता भए पनि कार्यक्षेत्रको प्रमुखलाई, मन्त्रीलाई, हुँदा–हुँदा शिक्षक/प्राध्यापकलाई समेत खुसी पारेर दक्षता प्राप्त गरेको अभियोग नखेप्ने महिला कोही छैनन् । जोसुकै होस्, एक आमस्त्री कसैलाई पनि यस्तो श्रापित सोचले डस्न छोडेको छैन । जतिसुकै क्षमता किन नहोस्, स्त्रीलाई हाम्रो सामाजिक सत्ताले एउटी भोग्याबाहेक केही सम्झिनसकेको छैन ।
***

यो धरतीमा जन्मिने महिलाको जीवन अभिशाप होइन । अभिशाप त बनाइएको छ । र त्यस्तो अभिशाप बनाउने जिम्मा पितृसत्तालाई दिइएको छ । त्यो पितृसत्ताले एउटा मनोरोगको रूपमा महिलालाई हेर्ने दृष्टिकोण तय गर्दै आएको छ । त्यही मनोरोगले स्त्रीको सिंगो अस्तित्वलाई पाखा लगाउँछ । उनीहरूको शरीरलाई मात्र सोच्छ, अनुभव गर्छ र त्यही अनुभवलाई व्याख्या गर्ने अक्षम राज्य प्रणालीलाई थप विकास गर्छ ।

अलिकति कडा कुरा गर्‍यो भने एक सक्रिय राजनीतिक कार्यकर्तालाई नै पनि समकक्षी पुरुषले भन्छ– स्वतन्त्रताका नाममा छाडा हुनेहरू नै आफूलाई महिलावादी ठान्दैछन् । यसरी समाजमा महिलावादीको एउटा छुट्टै स्वरूप निर्माण गरिन्छ । उनीहरूलाई हेर्ने दृष्टिकोण नै फरक बन्छ । मानौं, उनीहरू छुट्टै ग्रहबाट आएका स्त्री हुन् । उनीहरूका नाममा ‘छाडा’, ‘बाइफाले’, ‘घमन्डी’ यावत शब्दका उपमाहरू थपिँदै जान्छ । जसलाई साथ दिन्छन्, कति पतिभक्त पत्नीहरू ।

किनकि उनीहरू अन्नपानी तिनै पतिसँग जोडिएको छ ।
***

महिला हुनुको पीडा पुरुषप्रधान समाजको संरचनामा बसेर प्रत्यक्ष लाभ उठाइरहेका पुरुषहरूले बुझ्न सक्ने कुरा होइन । विडम्बना त राजनीतिक दलका विभिन्न ओहोदामा बसेका महिलाहरूको आवाज किन सधैं दबिरहन्छ ? किन बोल्न सक्दैनन्, उनीहरू ? सधैं दलका टाउकेहरूको आवाज मात्र बोल्छन् भन्ने लाञ्छनाबाट मुक्त हुनुपर्छ कि पर्दैन, उनीहरू ? पार्टी अनुशासनको बन्धन भनेर यसरी चरित्रहत्या भइरहनदिनु कस्तो खालको क्रान्ति हो ? स्वविवेकको निर्णय गर्न उनीहरूलाई कठिनाइ भएको हो कि अरू नै बाध्यता छ ?

राजनीतिक होस् या पेसागत, सामाजिक होस् या सांस्कृतिक महिलाहरूको उपस्थिति सधंै ‘कस्मेटिक’ मात्र भयो ? मञ्चमा अतिथिलाई खादा वा माला लिएर उभिनु, स्वागत वा धन्यवाद भाषणको वक्ता हुनु वा केही गरिहाल्न सक्दैनन् भनेर कोषाध्यक्ष वा उपाध्यक्षजस्तो पदमा राखिनु । पुरुष सत्ताको ढाल बन्न निगाहमा प्राप्त हुने पदहरू मात्रै महिला सहभागिता हो र ?

पछिल्लो समय त झन् महिलाको अस्तित्वलाई सेरेमोनियल श्रीपेच बनाइएको छ । र पहिराइएको छ, छुन नमिल्ने उपपगरी जसको कुनै भूमिका छैन । सेरेमोनियल श्रीपेच लगाउन तँछाडमछाड गरिरहेका महिलाहरूले साँचो अर्थमा त्यस पदलाई अनुभूति गर्न सके कि सकेनन् ? त्यसको मूल्यांकन कहिले गर्ने ?

‘भोग्या चिन्तनको’ घेराबन्दीले निर्माण गरेको सेरेमोनियल श्रीपेचमै दंग छौं, हामी जसलाई परिचालन गर्छ, पुरुष सत्ताले । अस्तित्वको आधारभूमि नै विभेदको उद्गम विन्दुबाट सुरु भएपछि समानताको आकाश कल्पना गर्न सकिने कुरा होइन ।

केन्द्रीय तह, जस्तो प्रतिनिधिसभा र राष्ट्रिय सभामा केही संख्यामा महिला सदस्यहरू पुग्न सफल भए पनि राज्यको नीति निर्माण र विवादहरूको समाधान खोज्ने काममा महिलाको भूमिका खोइ ? दलले नै तय गरेको बाटोमा लुरुलुरु हिँड्नु भनेको त्यही चिन्तनलाई साथ दिनु होइन ? जबसम्म यो चिन्तनबाट बाहिर आइँदैन, पुरुष सत्ताबाट पुरुष मात्र होइन, महिला पनि उम्किन सक्नेछैनन् । किनकि यो पुरुष सत्ताका सञ्चालक केवल पुरुष मात्र होइनन्, त्यसमा महिला पनि उत्तिकै सहभागी छन्।

प्रकाशित : श्रावण २६, २०७५ ०७:५२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT