कांग्रेसको कामधेनु

सुवर्ण शमशेरले नेपाली कांग्रेसको खर्च आफू बाँचुन्जेल धानेछन् । त्यसैले मैले उनलाई कांग्रेसका कामधेनु भनेको हुँ ।
भैरव रिसाल

काठमाडौँ — सुवर्ण शमशेर आश्चर्यचकित भएछन् र भनेछन्, ‘बस् २५–३० लाख रुपैयाँ । त्यतिले पनि कहाँ क्रान्ति हुन्छ ? नचाहिने कुरा । विना संकोच, दिल खोलेर भन्नोस्, कोइरालाजी । २५–३० लाख भए पुग्छ भन्नुहुन्छ भने ल अहिले नै लिनोस्, १ करोड तपाईहरूलाई ।

एकैचोटी पैसा लिनुहुन्छ भने ५ दिन समय चाहिन्छ, बिभिन्न बैंकहरूमा पैसा जम्मा गर्न, होइन पैसा मैकहाँ रहोस् भन्नुहुन्छ भने जाहिएजति समय–समयमा लिनुहोला ।’ उनले यो पनि थप भनेछन्, ‘कोइरालाजीलाई यो थाहा छ कि छैन, राजनीतिक काममा मैले जति योगदान गर्छु, त्यसको आधाचाहिँ भाइ महावीर शमशेरले ब्यहोर्छन् ।

हाम्रो समझदारी यस्तो छ कि एकले अर्कालाई सोधिरहनै पर्दैन । त्यतिमात्र होइन, तपाईंलाई अरू थप पैसा चाहियो भने कुनै धक नमानी भन्नुहोला, अर्को १ करोडसम्म हामी दिन्छौं ।’ यो कुरा २००७ सालमा कलकत्तामा सुवर्ण शमशेरको फ्ल्याटमा भएको हो । कुरा भइरहेको थियो, विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला, गणेशमान सिंह र सुवर्ण शमशेर राणासँग । कुरा सकिएपछि सुवर्ण शमशेरले सोधिपठाउनु भएछ एकदिन, बीपी र गणेशमानजीसँग कुरा गर्नुछ, कहिले आऊँ भनेर ।

थर्टिन थिएटरको घरमा प्राय: सबैजसो कांग्रेसीहरू नै बस्ता रहेछन् । त्यहाँ भेट्ने कुरा गोपनीयताको दृष्टिले उपयुक्त नहुने देखी कोइराला र गणेशमान सुवर्णकै फ्ल्याटमा एकान्त हुनसक्छ भनी खबर गरी त्यहाँ गएछन् । कोइरालाले गणेशमानको मुख हेरे रे । गणेशमानको आँखा कोइरालामा नै थियो रे । गणेशमानको इसारा विना नै बीपीले भनेछन्, ‘कति चाहिएला र सुवर्णजी ? २५–३० लाख ।’ बढी भन्यो भने भड्केलान् भन्ने आशंका रहेछ ।

सुवर्णको अडानमा छक्क
विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको त्यस्तो कुरा सुनेपछि सुवर्ण शमशेरले माथिको कुरा गरेका रहेछन् । गणेशमान सिंहले सुवर्ण शमशेरलाई पैसाको मामलामा उदार भए पनि फ्रन्टमा लड्ने कुरामा उत्साह देखाउँदैनन् भन्ने शंका गरेछन् । अब संघर्षको क्रममा गणेशमान जेल परेपछि थाहा पाएछन्, सुवर्ण पूर्वी कमाण्डमा आफैं फ्रन्टमा गएछन् ।

यो कुरा सुनेपछि सुवर्णप्रति आफ्नो धारणा गलत रहेछ भन्ने कुरा स्वयं गणेशमान सिंहको नामको २०४१ मा प्रकाशित पुनर्जागरण तत्कालीन मासिक पत्रिकामा मुद्रण भएको छ । उनले लेखेका छन्– जनकपुरको एउटा मोर्चामा एकदिन सुवर्ण अस्थायी क्याम्पको कौशीमा भएका बेला विपक्षबाट गोली चल्न थालेछ, उनकै टाउको माथिबाट । गोली चलिरहँदा किञ्चितमात्र पनि विचलित भएनछन् । यो कुरा सुनेपछि सुवर्णको शौर्य र साहसलाई गणेशमानले मानेको कुरा उल्लेख गरेका छन्, त्यही लेखमा ।

सुवर्णका बारेमा गणेशमानलाई लागेको रहेछ, राणा–कांग्रेस संयुक्त मन्त्रीमण्डलमा जसको प्रधानमन्त्री स्वयं मोहन शमशेर थिए । हिजो सम्मका श्री ३ महाराज नातामा पनि भतिजो वा नाति पर्ने । उहाँले मोहन शमशेरको कसरी सामना गर्नुहोला भन्ने लागेछ । तर त्यहाँ पनि सुवर्णले सिद्धान्तप्रति अडान राखेर सबैलाई छक्क पारेको कुरा पनि स्पष्ट लेखेका छन्, गणेशमानले ।

विश्वेश्वर पैसा चाहने, सुवर्ण दिने
मातृकाप्रसाद फरेस्ट्रीमा एकपल्ट सुब्बा भइसकेकाले भन्थे रे गणेशमानसँग ‘म कांग्रेस अध्यक्ष डिक्टेटर भए तापनि मन्त्रीमण्डलमा गएँ भने मोहन शमशेरको व्यक्तित्वले थिच्छ । म ऊसँग घुँडा धसेर कुरा गर्न सक्तिन । एकपल्ट सुब्बासम्म भएका मातृकाबाबु त त्यसो भन्छन् भने सुवर्ण कसरी सामना गर्लान् भन्ने लागेछ, गणेशमानलाई । तर सुवर्णले मोहन शमशेरसँग सिद्धान्तमा अडान लिएको देखेर छक्क पो परेछन् ।

सुवर्ण शमशेरले आजको २ करोड रुपैयाँ होइन, २००७ सालको हो, त्यो बेला सुन तोलाको कति थियो होला ? त्यो २ करोड पनि नेपाली रुपैयाँमा होइन, भारतीय रुपैयाँमा । गणेशमानको मूल्याङ्कनमा बरु मातृकाप्रसादले आफू प्रधानमन्त्री छँदा राजकीय शक्तिहरू राजालाई सुम्पँदै जानलागे । यता सुवर्ण शमशेर मातृका मन्त्रीमण्डलबाट विना हिचकिचाहट राजीनामा पत्रमा सहसा सही गर्नुभयो भन्ने मूल्याङ्कन छ, सुवर्ण शमशेरको व्यक्तित्वको गणेशमान सिंहको ।

सुवर्ण शमशेरकै बारेमा पुनर्जागरण तत्कालीन मासिकमा २०४१ मा विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको नाममा प्रकाशित ‘एक समर्पित प्रजातन्त्रवादी नेता’ लेखमा सुवर्णले ‘पैसाको बारेमा फिकिर नगर्नुस्’ भनेको कुरा स्पष्ट उल्लेख छ । सुवर्णले एकपल्ट विश्वेश्वरलाई बोलाएछन्, कलकत्ताको कनक विल्डिङको वातानुकूलित अफिसमा र भनेछन्–कोइरालालाई, होइन सशस्त्र क्रान्ति नगरीकन हुँदैन । हाम्रा नेता गान्धीवादी भए ।’ विश्वेश्वरले भने रे, ‘त्यसको फिकिर नगर्नोस्, उहाँलाई गान्धीवादी चर्चा गर्न दिनोस् । हामी सङ्गठित गर्न सक्छौं, त्यसको निम्ति पैसा भयो भने किन गर्न सकिँदैन ?’ सुवर्णले भनेछन्– ‘हामीले कति कोसिस गर्‍यौं, हतियार पाइएन । बरु तपाईंले र मैले हतियारको सेक्सन लिनुपर्छ । फेरि दोहोर्‍याएछन्, पैसाको बारेमा फिकिर नगर्नुस् ।’

पहिलो बजेट, तीन करोड ५ लाख
सुवर्ण शमशेर पनि पत्रपत्रिकामा आफ्नो पक्षमा त लेख्नै पर्दैन भन्दारहेछन् । कृष्णप्रसाद भट्टराईले आर्थिक समस्या परेका एकजना स्थानीय दैनिकका सम्पादक, प्रकाशक र मालिकलाई लिएर सुवर्ण शमशेरकहाँ गएछन् । प्रतिमास आर्थिक सहयोगको निधो भइसकेपछि पत्रकारले सुवर्णजीको पक्षमा सकभर बढी प्रचार गर्ने अठोट व्यक्त गरेपछि सुवर्णले, ‘मेरो पक्षमा त लेख्दै नलेख्नोस् ।

विपक्षमा कहिलेकाहीं लेखेको खण्डमा पनि म रिसाउने छैन’ भने रे । सुवर्ण शमशेर अर्थमन्त्री भएका बेला २००९ सालमा जनकपुरमा भएको पार्टी महाधिवेशनताक कृष्णप्रसादले जलेश्वर मालबाट पछि तिनेगरी चाहिएको पैसा झिक्न सक्ने अधिकारपत्र पाऊँ भन्दा सुवर्णले भने रे, यस्तो काम गर्नुहुन्न, किनभने पार्टी र सरकार बेग्लाबेग्लै इकाइ हुन् । यसो गरेको खण्डमा अनुचित परम्परा बस्न जान्छ भन्ने जवाफ दिए रे, कृष्णप्रसादको अनुभव । सुवर्ण शमशेर एकजना त्यस्तो ऐतिहासिक व्यक्तित्व पनि परे, जसले आधुनिक नेपालको पहिलो बजेट प्रस्तुत गर्ने अवसर पाए । २००८ माघ १९ गते रेडियो नेपालबाट प्रस्तुत बजेटको आम्दानी ३,०५, १६००० रुपैयाँमात्र थियो ।

कति महँगो राजसंस्था !
उक्त आम्दानीको मुख्य स्रोत भनेको मालमोत, भन्सार, मदभट्टी रकम, निकासी, पैठारी र जङ्गलबाट उठ्ने रकम आदि रहेछन् । जम्मा ३ करोड ५ लाख राज्यको आय भएको स्थितिमा पनि श्री ५ तर्फ ५ लाख ८४ हजार रुपियाँ जाँदोरहेछ । कति महंँगो संस्था रहेछ त्यो । सरकारको अनुमानित खर्च ५ करोड २५ लाख २१ हजार हुँदा २ करोड २० लाख ५ हजार घाटा बजेट थियो, सुवर्ण शमशेरको ।

कृष्णप्रसाद भट्टराई जेल परेको १० वर्षपछि विनासर्त छुट्नुभयो । त्यही दिन साँझपख किसुनजी सुवर्णको सर्वस्वमा परेको साविक ‘ललित निवास’ (हाल राष्ट्र बैंक बालुवाटार) को दक्षिण–पश्चिमको सानो घर, जसको नाम पनि ‘ललिता निवासै’ राखिएको थियो, भट्टराइलाई सुवर्ण दम्पतिले बडो आत्मीयतापूर्ण स्वागत गर्नुभएछ । । सुवर्णजीले आफ्नो जीवनको पुनरावलोकन गर्दै वासुदेव रिसालसँग भनेछन्, ‘वासुजी, म एक बडो अभागी राजनीतिज्ञ रहेछु ।

राजाबाट सदा हिन्दुस्थानको पक्षपाती सम्झेर व्यवहार भयो । हिन्दुस्थानले भने राजाको पक्षमा लाग्न सक्ने भनी शंका गर्दै रह्यो’ भन्ने गुनासो गरी चित्त दुखाएछन् । सुवर्णसँग निकटमा रहेर काम गरेका जगन्नाथ आचार्य सुवर्ण पैसाले मात्र राजनीति चल्छ भन्ने विश्वास गर्दैनथे भन्ने आशय व्यक्त गरेका छन् ।

२००७ देखि ०३४ सालसम्मको खर्च धाने
सुवर्ण शमशेरकै बारेमा उनको निकटतम रहेर लामो समय काम गरेका सुन्दरराज चालिसेले डिल्लीरमण रेग्मीलाई १३–१३ हजार गरी २६ हजार दिएका रे । त्यतिबेला रेग्मी नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसको सभापति थिए । त्यस अतिरिक्त केदारमान व्यथित र होराप्रसाद जोशीलाई हातहतियार किन्न भनी ९ हजार दिएको कुरा पनि लेख्छन्, सुन्दरराज ।

सुवर्ण शमशेरले राजा महेन्द्रले आफ्नै साली रत्नसँग बिहे गर्दा पनि ४० हजार रुपैयाँ सहयोग गरेको लेख्छन्, डायमण्ड शमशेर । सुवर्णका बारेमा हिमालय शमशेर राणा नेपालमा प्रजातन्त्र ल्याउन आफ्नो प्रचुर सम्पत्ति खर्च गरेका थिए, उनले भनी लेख्छन् । खनुरुपदे रामबाबु प्रसाईं लेख्छन्– हिरण्य शमशेरका छोरा सुवर्णको नेपालमा आदाक्ष सम्पत्ति थियो । राजनीतिमा लागेका कारण पछि आफंै गोठमा बस्ने भए । २००७ देखि ०३४ सालसम्म पार्टीको सारा खर्च धाने ।

खाली हात नफर्काउने
सुवर्ण शमशेरका बारेमा तिलकप्रकाश भन्छन्– पार्टीका लागि, प्रजातन्त्र, देश र राष्ट्रियताका अगाडि धनसम्पत्ति केही होइन । यिनका खातिर सम्पत्ति न्योछावर गरेका दानवीर सुवर्णलाई त्यही पार्टीका नेतृत्व वर्गले छायामा पारेका छन् । अरू के भन्ने † प्रदीप गिरी लेख्छन्– सन् १९६७ मा बनारसमा प्रजातान्त्रिक समाजवाद युवा दलले सम्मेलनको तयारीका सिलसिलामा सुवर्णले भा.रु. १ हजारसहित शुभकामना दिएका थिए ।

लेखनाथ न्यौपानेका अनुसार नेपालबाट भागेर भारत पुग्ने सम्पूर्ण मजस्ता पार्टीका साथीहरूलाई खाने, बस्ने र औषधोपचारको व्यवस्था सुवर्णजीले नै गर्नुहुन्थ्यो । कांग्रेसलाई बचाउने काम सुवर्णजीले नै गर्नुभएको थियो । नेपालबाट भारत पुगेकाहरूलाई भारतका बिभिन्न ८ ठाउँमा क्याम्प खडा गरी प्रशिक्षण दिइन्थ्यो । ती सम्पूर्ण क्याम्पको खर्च सुवर्णजीले नै बेहोर्नुहुन्थ्यो । लेखनाथ लेख्छन्– हामीलाई प्रतिमहिना २५ रुपैयाँ प्रतिव्यक्ति दिइन्थ्यो । (यहाँ रु. भनिए पनि भा.रु. हुनुपर्छ) । त्यसरी हामी सबैको अभिभावक नै सुवर्णजी हुनुहुन्थ्यो ।

सुवर्णले कैयौं पार्टीका कार्यकर्ताका छोराछोरीको उपचार, पढ्न छात्रवृत्ति पनि दिने गर्थे रे । केही मान्छे परिवार बिरामी भएको बहानामा बारबार जान्थे रे, सुवर्णकहाँ । यस अघि पनि सुवर्णजीसँग रकम लगिसकेको थाहा पाएर पनि फेरि सहयोग गर्थे रे । उनकहाँ जानेलाई खाली हात फर्काउँदैन थिए रे ।

दानवीर
माथिका यी सम्पूर्ण कुरा र अरू पनि कैयौं कुराका आधारमा मैले सुवर्ण शमशेरलाई नेपाली कांग्रेसका कामधेनु गाई हुन् भनेको हुँ । २००७ सालको सशस्त्र क्रान्तिमा कति रकम खर्च लाग्यो, त्यो मैले कतै पढ्न पाएको छैन । तर त्यतिबेलाको २ करोडसम्म खर्च गर्ने आँट भएका सुवर्ण र महावीर शमशेरहरू साँच्चै दानवीर हुन् भन्ने मान्नैपर्छ जस्तो लाग्छ । सुवर्णले नेपाली कांग्रेसको खर्च आफू बाँचुन्जेल धानेछन् । त्यसैले मैले उनलाई कांग्रेसका कामधेनु भनेको हुँ।

प्रकाशित : श्रावण २६, २०७५ ०७:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मनुजबाबु, कोलाहल र शान्ति

समय रेखा
भयावह लाग्ने कलाहरूको पछिल्तिर मनुजबाबुको यथार्थ मानवको चरित्र बुझ्ने जुन सामथ्र्य थियो, त्यो काव्यिक थियो ।
अभि सुवेदी

काठमाडौँ — बौद्ध गुम्बाको नजिकै गान्धीको सावरमती आश्रमजस्तो एकजना गृहस्थीको थलो छ । परिवार बस्ने सानो घर, एकाध साना टहरा अनि एउटा घर सदृश नेपाली शैलीको माटोका भित्ता र परिवेश भएको उपघर छ । त्यो कलाकार मनुजबाबु मिश्रको थलो हो ।

यसलाई उनले ‘हर्मिताज’ भन्ने नाम दिए, जसलाई ध्यान गरेर बस्ने, अलिकता जगतबाट अलग वा रिट्रिट भएर बस्ने थलोका रूपमा बुझिन्छ । यो थलोमा उनले आफूले बुझेको र देखेको अनि आउने युगको रचना गरे । ती रचना पेन्टिङ र रेखाचित्र हुन् । ती शान्त मानिसको विषय आँधी थियो । ती प्राय: मौन मानिसले आफ्नो वरिपरि कोलाहलको रचना गरे । रकेटहरू आकाशमा उडिरहेका छन् ।

विशाल आकारका नाग र अजिङ्गरहरू भयानक रूप लिएर उठ्छन् । पहिलो दृष्टिमै सर्पदंश र भेदनकारी बम बोकेका रकेटहरू, तोप र भालाबाट प्रताडित मानवका अभिघात तिनका विषय हुन् भन्ने बुझिन्छ । ती पेन्टिङमा प्रयोग भएका हरित, पहेँलो, रातो, कालो र श्वेत रंगका अनौठा मिश्रणले जीवन र जगतले भोगेका प्रताडनाको चित्रण गर्छन् । ती आफूलाई त्यो भयानक जीवनभन्दा ठूलो विषयमा पात्र बनाएर बिना कुनै संकोच लिएर जान्छन् ।

कलामा उतारिएको विभीषिका र कलाकारको जीवनको अनुभव एकै होइनन् भन्ने मान्यतालाई मनुजबाबुले मानेनन् । कलाकारको शिर छेडेर उतापटि रकेट गएको छ । ती कलाकार जगतमा छन् र ती अरूले जस्तै जीवन भोग्छन् । यसरी मनुजबाबुले आफूलाई यो कोलाहललाई आफ्नो जीवनको लय बनाएका थिए । यो कोलाहल र यसभित्र उनले भेटेका महान शान्त क्षणहरू २३ साउन २०७५ को उनको अन्तिम यात्रामा उनीसँगै गएनन् । ती हर्मिताज र जगतमा यत्रतत्र व्याप्त छन् । उनको मुहारका आत्मचित्रहरूमा छन् ।

मनुजबाबुलाई बुझ्न उनका पेन्टिङको विभीषिकाको सोझो अर्थबाट सकिँंदैन । तिनको शिक्षाको परिवेश पनि हेर्नुपर्छ । समीक्षक संगीता थापा ‘ड्रइङ्गस अफ मनुजबाबु मिश्र (२००९)’ किताबमा मनुजको शिक्षाको थलो, गुरु अनि कलाकारको प्रभाव पनि हेर्नुपर्छ भन्ने मान्यता राख्छिन् । पूर्व–पाकिस्तानको ढाकामा सन् १९६३–१९६९ सम्म तिनले पाएको शिक्षाको मनुजबाबुमाथि ठूलो प्रभाव छ ।

बंगालको अनिकालको चित्र र साहित्यमा सम्झिइने स्मृति, त्यहाँको दैन्य, गरिबी र तिनले देखेका मानिसको दुरावस्थाले तिनलाई प्रभाव पारेको देखिन्छ । भारतका गणेश पैन भन्ने कलाकारका कलामा चित्रित मानिसका भत्केका आकारहरू र शैलीको अनि यिनका गुरु जैनुल आवेदिन (१९१८–१९७६) को नव–बङ्गाल यथार्थवादको मनुजबाबु मिश्रलाई प्रभाव थियो भन्छिन्, संगीता थापा ।

तर आश्चर्यको कुरा म बंगलादेश बनेपछिको एक दशकपछिका वर्षमा त्यहाँ जाँदा त्यो दैन्यमा अर्को स्मृति हावी थियो । त्यो मुक्ति संग्रामको बेलाको भयावह नरहत्या र विस्थापित मानिसहरूका कथाले बनेको अवस्था थियो । त्यहाँका कलामा मनुजबाबुका कलामा जस्तै विषय, शैली अनि रङ्ग अभिव्यञ्जनाको प्रयोग देखेर म चकित परेको थिएँ । मनुजको समयका केही वयस्क शिक्षक कलाकार पनि भेटेंँ । मलाई त्यहाँ लाने ढाका विश्वविद्यालयका कला समीक्षक अंग्रेजीका प्राध्यापक मन्जरुल इस्लाम र कैसर हकले यो शैली र पद्धतिको व्याख्या गरेपछि मैले मनुजबाबुको शैली बुझ्ने निकै आधार भेटेको थिएँ ।

मनुजबाबुका विभीषिका बुझाउने पेन्टिङहरू कला हुन्, रचना हुन् । आफ्ना पेन्टिङको कोलाहलमा पसेर कलाकार नै हताहत भएको चित्रण गरे पनि ती अलग छन्, जसरी पिकासो जर्मनका बमहरूले ध्वस्त गरेको स्पेनी सहर गुएर्निकाको विभीषिकाको पेन्टिङ बनाए पनि त्यसबाट अलग थिए, जसरी सोह्रौं शताब्दीका इटालीका कलाकार काराभाज्जियो आफ्ना हिंसात्मक पेन्टिङबाट अलग थिए, जसरी लैनसिंह वाङ्देल आफूले पिकासोको प्रभावमा बनएका नील रङ्गका दुखियाहरूबाट अलग थिए ।

उन्नाइसौं शताब्दीका स्पेनेली चित्रकार फ्रान्सिस गोयाका पेन्टिङहरू मानिसका भयानक चरित्र र भञ्जनका चित्र दिन्छन् । बेलायती पेन्टर फ्रान्सिस बेकनका पेन्टिङ आधुनिक शैलीमा त्यस्तै भयानक हुन्छन् । धेरै उदाहरण छन् । तर मनुजबाबुको कलासँग मिल्ने नेपाली कलाकृति कमै भेटिन्छन् । एकदिन मनुजबाबु उनको घरको बरन्डामा पेन्टिङ गर्दै थिए । म हेरेर बसेको थिएँ । नील रङ्गी विद्रुप आकारहरू आउँदै थिए ।

त्यही बेलाको शान्त परिवेश भएको बौद्धको अलिक परबाट लाखे नाचको आवाज आउँदै थियो । मनुजबाबुले अकस्मात् भने, ‘अभि, थाहा छ ? यो लाखे नाचको मुखुन्डो र नाचबाट केटाकेटी तर्सिन्छन्, म त जानदिन्न ।’ लाखे नाचको दोहोरिने जात्राको शून्य मुखुन्डोभन्दा धेरै प्रभावकारी भयानक चित्र बनाउँदै थिए, ती । मलाई त्यस दिन लाग्यो, यी मानिसको हल्ला र विभीषिकाको पछिल्तिर एउटा भयानक निरपेक्ष शान्ति छ । एउटा बुद्धले देखेको शान्तिको क्षण छ । भयानक चित्रको पछिल्तिर यी त्यही शान्तिको रचना गर्दैछन् र गर्दैछन्, यो युद्ध र पारमाणविक मिसाइलहरू उडेको जगत् पछिल्तिर मानिसको मुक्तिको रचना ।

मनुजबाबु वयमा मभन्दा निकै जेठा भए पनि हाम्रो साहित्यिक, सांस्कृतिक चलनमा प्रयोग हुने शब्द ‘दाइ’ले मैले उनलाई कहिल्यै सम्बोधन गरिन । यो उनको हर्मिताज मैले एक्लै र केही मन मिल्ने मित्रहरूसहित धेरैपटक गएको र लामो समय बसेर, उनको कर्म हेरेर, अनि उनका विचारहरू सुनेर फर्केको थलो हो । कलाकारहरूले बसेर काम गरेका थलोहरू हेर्नु एउटा आपैंmभित्र मुक्तिबोध गर्नु र आपैंmलाई खोज्नु जस्तै हो ।

मैले यसरी कलाकार भएकै बेला तिनका कर्मस्थलमा गएर संवाद गरेका र हेरेका ठाउँहरू छन् । लैनसिंह वाङ्देलको माथिल्लो तलाको काम गर्ने थलो, बालकृष्ण समको बैठकबाट पसेपछिको पहिलो पेन्टिङ गर्ने कक्ष, अमर चित्रकारको घरको सहज परिवेशमा यसै बनेको कर्मशाला, उत्तम नेपालीको सर्वत्र चित्रले भरिएको काम गर्ने थलो, किरण मानन्धरको स्वयम्भू मुनिको आटेलियर भन्ने सानो कर्मथलो अनि उनको ताहाचलको घाम–छाया मिलाएको र पहराको गुफाजस्तो काम गर्ने कोठाहरू मेरा स्मृतिमा रङ्गरेखा, क्यानभासका आकार र तिनका तरङ्ग बोकेर अहिले पनि आउँछन् ।

ती थलोमा निकै पटक गएपछि एउटा तिनको छाप बस्छ । कलाकारले काम गर्ने थलो भनेको तिनले जीवनसँग कसरी संवाद गरे, मिलन र झगडा गरे, ती सबैको दृष्टिगोचर अस्थिर रूप र रङ्गले बनेको नाट्य मञ्च नै हो । तिनका खुसी र सङ्कट देखिन्छन्, तिनमा । मैले पश्चिमी र जापानी कलाकारका थलोहरू अनेकौं देखेंँ । तर फ्रान्सको मार्सेमा सेजानले समाजले तल्लो वर्गकी भनेकी महिलालाई लिएर एकान्तमा आश्रम गरेपछि पेन्टिङ गरेर जीवन चलाएको लेस्ताक भन्ने घर र थलोको सम्झना हुन्छ । तिनले मनुजबाबुले जस्तै समाजसँग विमति राखेर, अर्कै आत्मविश्वासले रचना गरेको थलो थियो त्यो । हर्मिताज थियो, त्यो उनको ।

मनुजबाबु मिश्रसँग मेरो साहित्यिक सम्बन्ध पनि थियो । तिनी एक निबन्धकार थिए । उनका निबन्ध ज्ञान र विज्ञानको बौद्धिक विषयको छलफल गर्छन् । उनी एक प्राज्ञिक र शिक्षक थिए, जसले कला इतिहासको किताब लेखेका छन् । उनले लेखेको ‘हर्मिताज : अढाई दशक गुफामा’ मैले भेटेको छैन । तिनले कथा र उपन्यास पनि लेखे, तर तिनले आफूलाई कलाकार मात्र ठान्थे । यथार्थमा मनुजबाबु मिश्रको चेतना एक कलाकारको थियो ।

तर हामी उनको नजिकका मानिसहरूले उनको अर्को आयाम पनि देख्यौं । मनुज २०४७ को राजनीतिक परिवर्तनपछि अत्यन्त निराश भए । यतिसम्म कि उनी आफ्नो आमजीवनमा हुने सहभागिता नै छिन्न गरेर रिट्रिटमा बसे । उनले मलाई भनेका थिए, ‘जर्मनबाट एकजना मित्रले उनलाई एउटा किताब पठाइदिएको छ ।’ त्यो उनको भनाइमा अलिक उग्रधारणाले लेखिएको थियो । मैले मनुजबाबुको यो पक्षलाई खासै महत्त्व दिइन, किनकि एकजना कलाकारका उद्वेलन र भावनाको अर्थ उनको कला व्याख्या गर्ने दर्शन र शैलीसँग सम्बन्ध राख्छ, राजनीतिसँग राख्तैन । मनुजबाबु र मेरा साझा चाखका कुरा अनेकौं थिए ।

कलाको व्याख्या, आधुनिक मानवको अवस्था, उनले मुहारचित्र बनाउँदा पाएका अनुभव र आविष्कारहरू, उनका पुत्र मेरा विद्यार्थी रवीन्द्र मिश्रले बीबीसी नेपाली सेवामा अत्यन्त सफलतापूर्वक गरेका काम, हाम्रा साझा विषय र चाखका विषय थिए ।

मनुजबाबुका कलाको चरित्रबारे छलफल गर्ने यहाँ ठाउँ छैन । तर भयावह लाग्ने कलाहरूको पछिल्तिर उनको यथार्थ मानवको चरित्र बुझ्ने जुन सामथ्र्य थियो, त्यो काव्यिक थियो । एक दिन उनले रेखा–रचनाले मेरो मुहारचित्र बनाउन चाहे, उनको घरमा । म बसेंँ । उनले केही पटक बनाएपछि चित्त नबुझेर अर्को बनाए । मैले सोधेंँ, ‘किन, के मिलेन ?’ उनले भने, ‘एकजना मानिस, त्यसमा पनि एकजना साहित्यिकको मुहारचित्र एउटा गति हो, जहाँ अनुहारमात्र होइन, बाहिर जगत पनि हुन्छ ।’ ‘ड्रइङ्गस अफ मनुजबाबु मिश्र’मा उनले समावेश गरेको त्यो मेरो चित्रमा प्रतिविम्बित जगत मेरानिम्ति एक अर्थ खुल्न बाँकी कविता हो । पशुपतिमा उनको अन्तिम दर्शन गरेर म भाषा र रङ्गको द्वन्द्व बोकेर फर्कें ।

प्रकाशित : श्रावण २६, २०७५ ०७:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्