चिनियाँ रेलको दिवास्वप्न

चीनले ऋण या अनुदानमै केरुङ–काठमाडौं रेलवे निर्माण गरिदिने बताए पनि सम्भाव्यता अध्ययनदेखि निर्माणसम्म पारदर्शिता र सहभागिताका साथै अन्तर्राष्ट्रिय ठेक्का प्रचलन अनि खरिद सम्झौतामा खुलापनको प्रश्न उठ्न सक्छ ।
डा. नारायण खड्का

काठमाडौँ — प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले २०७४ चैत तेस्रो साता भारत र २०७५ असार पहिलो साता चीनको भ्रमण गरे । ती देशका प्रधानमन्त्रीहरूबाट न्यानो अँगालो नपाए पनि ‘रातो गलैँचा’को स्वागतचाहिँ पाए । त्योभन्दा ठूलो कुरा दुवै देशको भ्रमणमा प्रधानमन्त्री हुनासाथ उनले ‘दिवास्वप्न’ भनेको रेल, जल ऊर्जा लगयात अन्य केही महत्त्वपूर्ण विकास कोशेलीको समझदारी पत्रमा हस्ताक्षर पनि गरे ।

यी दुवै भ्रमणमा ‘रेल कूटनीतिले’ धेरै महत्त्व पायो । यस लेखमा प्रधानमन्त्री ओलीले बारम्बार भट्याइरहेको चिनियाँ रेल काठमाडौंसम्म विस्तार गर्नेे सपनाका वास्तविकता र चुनौतीको विश्लेषण गरिएको छ ।

भारत भ्रमणका बेला प्रधानमन्त्रीले रक्सौल–काठमाडौं विद्युतीय रेल निर्माण, भारतको गंगा नदीबाट नेपालका नदीसम्म आफ्नै पानीजहाज चलाउने सहमति र सम्झौता गरे । चीन भ्रमणका बेला ‘बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ’ अन्तर्गत ट्रान्स हिमालयन मल्टी डाइमेन्सनल कनेक्टिभिटी नेटवर्क फ्रेमवर्कको दायरामा चिनियाँ रेल केरुङबाट काठमाडौंसम्म विस्तार, यातायात, ऊर्जा, कृषि र पर्यटनको एकसाथ विकास गर्ने सहमति गरे । २०७३ मार्चमा आफैले हस्ताक्षर गरेको पारवहन तथा यातायात सन्धिको प्रोटोकलमा हस्ताक्षर गर्न भने चुके ।

प्रधानमन्त्री ओलीले भारतको रक्सौलबाट काठमाडौं विद्युतीय रेलभन्दा पनि चिनियाँ रेल नेपालमा विस्तारलाई आफ्नो भ्रमणको सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण उपलव्धिको रूपमा लिएका छन् । चिनियाँ रेल नेपालमा विस्तार गर्ने सहमतिका ३ महत्त्वपूर्ण प्रश्न छन् । (क) चिनियाँ रेल विस्तार के ओलीले देखेको आफ्नो दिवास्वप्न थियो ? (ख) यसको भूराजनीतिक र प्राविधिक पक्ष के छन् ? (ग) यसको सम्भावित लागत र वित्तीय मोडालिटी के हुने ?

नेपाली जनतालाई प्रधानमन्त्रीले सदनमा नीति र कार्यक्रममा बोल्दा ‘चिनियाँ रेल आफ्नो ‘दिवास्वप्न भएको’ बताए । प्रधानमन्त्री ओलीले २००६ अगष्ट २६ देखि सेप्टेम्बर ३ सम्म उपप्रधान तथा परराष्ट्र मन्त्रीको हैसियतमा चीन भ्रमण गर्दा चीनको स्वशासित प्रदेश तिब्बतका अध्यक्ष किंग्वा पुनचोगले किगाई रेलवे ल्हासा हुँदै सिगात्से पुग्ने र त्यहाँबाट नेपालको खासासम्म विस्तारको सम्भावना रहेको बताएका थिए । त्यही वार्ताको ठिक २ महिना अघिमात्रै अर्थात २००६ जुलाई १ मा ल्हासामा चीनका तत्कालीन राष्ट्रपति हु जिनताओले किगाई–ल्हासा रेलवे उद्घाटन गरेका थिए । त्यसैबेला चीनले देखाइदिएको रेलको सपनालाई ओलीले प्रधानमन्त्री भएपछि आफ्नो दिवास्वप्न भनी स्वामित्व लिन खोजेको देखिन्छ ।

चिनियाँ चाहना
२०१३ सेप्टेम्बरमा चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङले घोषणा गरेको ‘सिल्क रोड आर्थिक बेल्ट’ र त्यही वर्ष अक्टोबरमा ‘एक्काइसांै शताव्दी मेरिटाइम सिल्क रोड’को परिकल्पना अनुसार चीनले नेपालमा बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ अन्तर्गत रेल विस्तार गर्ने आफ्नो सोचलाई सन् २०१४ पछि भएका उच्चस्तरीय सबै भेटमा उल्लेख गरेको छ । प्रधानमन्त्री ओलीको भ्रमणका बेला दुई देशबीच २०१६ मार्च २३ मा सम्पन्न १० बँुदे समझदारीमा ‘दुवै पक्ष कनेक्टिभिटी वृद्धि गर्न सहमति भए’ भन्ने उल्लेख छ । यसलाई ओलीले पनि गत असारको भ्रमणमा ‘चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनफिङ नेपालमा रेल ल्याउने पक्षमा भएकाले समस्या नभएको’ भनी बताएका थिए ।

२०१७ मार्च अन्तिम साता चीन भ्रमणमा गएका प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहालले चिनियाँ समाचार एजेन्सी सिन्ह्वासित ‘चीनले प्रस्ताव गरेको’ बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभमा नेपालको सहभागिताको प्रतिबद्धता व्यक्त गरे । तिनै समझदारी अनुसार तत्कालीन माओवादी–कांग्रेस संयुक्त सरकारको पालामा २०१७ मे १२ मा नेपाल र चीनले काठमाडौंमा बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभको ढाँचाको (फेमवर्क) समझदारी पत्रमा हस्ताक्षर गरे । त्यसको ३ दिनपछि बेइजिङमा भएको बी एन्ड आर अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा नेपालले औपचारिक रूपमा हस्ताक्षर गर्‍यो ।

बी एन्ड आर अन्तर्गत नेपालमा चिनियाँ रेल विस्तारको भूराजनीतिक आयाम महत्त्वपूर्ण छ । पहिलो, ढिलो या चाँडो बी एन्ड आरमा भारतले सहभागिता जनाउनेछ भन्ने चिनियाँ सोचबाट निर्देशित छ । नेपालसंँगको द्विपक्षीय वार्तामा चिनियाँ पक्षले सदैव रणनीतिक साझेदारीमा चीन, नेपाल र भारतबीच रेलवे लिंकमार्फत त्रिपक्षीय कनेक्टिभिटीमा आपसी सहयोग तीनै देशका लागि लाभदायक हुन्छ भन्दै आएको छ । चीनको उद्देश्य चीन–नेपाल–भारत इकोनोमिक करिडोर निर्माण गर्ने हो ।

नेपाल चीन–भारतबीच आर्थिक पुल बन्नुपर्छ भन्ने चिनियाँ रणनीति हो । यो त्रिदेशीय पक्षलाई चिनियाँ विज्ञहरूले तिब्बतलाई चीन र दक्षिण एसियाको आर्थिक र सांस्कृतिक केन्द्रको रूपमा विकास गर्न सकिने धारणा राखेका छन् । २०१६ मार्चमा नेपालका प्रधानमन्त्रीले चीन भ्रमण गर्दा चीनका राष्ट्रपति सी जिनपिङले नेपाल, भारत र चीनबीच त्रिदेशीय साझेदारीको विषय उठाएका थिए । नेपालमा रेल विस्तार भए नेपालको मार्ग भएर बंगलादेश र भुटानमा चिनियाँ बजार र प्रविधिले पहँुच पाउन सक्छ भन्ने पनि चिनियाँ दृष्टिकोण छ ।

भारतको असहमति
चीन–पाकिस्तान इकोनोमिक करिडोर लगायत दक्षिण एसियामा बढ्दो चिनियाँ प्रभावको कारणले भारतले बी एन्ड आरमा तत्कालै आफ्नो सहभागिता जनाउने सम्भावना देखिँदैन ।

त्यस्तै अर्को भू–राजनीतिक सरोकार र सुरक्षाको विषयलाई पनि भारतले गम्भीरतापूर्वक लिएको छ । नेपालको राजधानीसम्म चिनियाँ रेलको विस्तारलाई भारतको सिक्किम र उत्तराखण्ड राज्यहरू र ल्हासापूर्व भारतीय सीमा नजिक र भुटानको सीमा क्षेत्रमा निर्माण हुन लागिरहेको रेलवेको सन्दर्भमा हेर्दै यसलाई आफ्नो ‘प्रभाव क्षेत्र’प्रति सन्तुलन (काउन्टर व्यालेन्स) र सुरक्षाको संवेदनशील विषयको रूपमा हेरेको छ । यो बाहेक भारतले भूगर्भीय दृष्टिकोणबाट उच्च भूकम्पीय जोखिम क्षेत्रमा रेल निर्माण गर्दा हुनसक्ने वातावरणीय खतराप्रति पनि सचेत हुनसक्ने भारतीय विज्ञहरूले बताएका छन् ।

यी सबै कारणले चिनियाँ थिंकट्याङ्कले ‘भारतले अवरोध खडा गर्न सक्छ’ भनेको छ । चिनियाँ सोचमा यदि भारतले बी एन्ड आरमा सहभागी नभए पनि चिनियाँ रेल काठमाडौंसम्म विस्तार गर्दा रसुवागढी–वीरगन्ज २४० किमि दूरीमा रहेको भारतको करिब १२ करोड जनसंख्या भएको विहार राज्यको बजारमा चीनको पहुँचको सम्भावना खोजिएको हुनसक्छ । चिनियाँ दृष्टिकोणमा विहारलाई पनि दूरी, लागत र समय बचत हुनेहुँदा नेपालमार्फत व्यापार र लगानी वृद्धिको सम्भावनालाई नकार्न सक्दैन ।

चिनियाँ रेल नेपालमा विस्तार योजनाको अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न यसको वित्तीय मोडालिटी हो । नेपालमा चिनियाँ रेल विस्तार गर्न चिनियाँ पक्ष नै बढी इच्छुक देखिएको सन्दर्भमा रेल जोड्ने विभिन्न विकल्पदेखि, भूगर्भीय र प्राविधिक लगायत वित्तीय मोडालिटीको प्रारम्भिक अध्ययनका लागि २०१७ नोभेम्बरमा र २ महिनाअघि चिनियाँ प्राविधिकहरूले पूर्वसम्भाव्यता अध्ययन गरिसकेका छन् । चिनियाँ पक्षले पूर्वसम्भाव्यता अध्ययन प्रतिवेदन भदौ १५ मा नेपाल सरकारलाई बुझाउने बताएका छन् । प्राविधिक पक्षले लागत निर्धारण गर्नेछन् ।

कति लाग्छ, चिनियाँ रेल आउन ?
अहिलेको प्रारम्भिक अनुमान करिब ४ अर्ब डलर (कुनै अनुमानमा नेरु ३ खर्ब पनि छ) देखि ८ अर्ब डलर (चिनियाँ सञ्चार माध्यमलाई साभार गर्दै २०१७ मे १५ मा बीबीसी नेपाली सेवा) सम्म हुने उल्लेख छ । न्यूनतम ४ अर्ब डलर (करिब नेरु सवा चार खर्ब) भए पनि यो लागत नेपालले बोक्न सक्दैन ।

चीन भ्रमणबाट फर्कँदा काठमाडौंमा प्रधानमन्त्री ओलीले ‘जोसंँग पैसा छ, उसले बनाउँछ’ भन्ने हल्का टिप्पणी गरेका थिए । वित्तीय मोडालिटीमा दुई परिदृश्य छन् । पहिलो, यदि बी एन्ड आरमा भारत भविष्यमा सहमत हुन्छ भन्ने चिनियाँ निष्कर्ष रहेमा वा भारतले विहारको बजारमा नेपाल हुँदै चिनियाँ वस्तु र लगानी निर्यातका लागि सकारात्मक हुनसक्छ भन्ने लागेमा वा भारतले नेपाललाई बंगलादेश र भुटानको व्यापारिक मार्गमा प्रशासनिक र व्यापारिक अवरोध नगरी व्यापार गर्न दिने नीतिलाई पूर्ण कार्यान्वयन हुनसक्छ भन्ने लागेमा प्रधानमन्त्री ओलीलाई विश्वास दिलाए जस्तो चिनियाँ सरकारले अनुदानमा रेल निर्माण गरिदिन सक्छ । तर चीनको एसिया, अफ्रिका र हाम्रो छिमेकका कम विकसित देशहरू बंगलादेश र म्यान्मारको अभ्यास हेर्दा सायद त्यो सम्भव नहोला ।

नेपालमा पूर्ण बहुमतको कम्युनिष्ट सरकारलाई सद्भाव र सहयोग प्रदान गर्न ‘कूटनीतिक भाव’स्वरूप कुल लागतको २५–५० प्रतिशत अनुदान र बाँकी सहुलियत ऋणमा निर्माण गरिदिने सम्भावना हुन्छ । यो परिदृश्यमा न्यूनतम करिब ४ अर्ब डलरको लागतलाई लिँदा ५० प्रतिशत अर्थात २ अर्ब डलर ऋणको भार नेपालले बोक्नु पर्नेछ ।

पुरा अनुदानमा निर्माण गरिदिने कुराचाहिँ ५ वर्षपछि कम्युनिष्ट दलको सत्तासीन हुने सम्भावना चिनियाँ राजनीतिक हिसाब–किताबभित्र पर्छ । किनकि रेल निर्माण आगामी ४–५ वर्षभित्र सम्भव छैन । यस्तो परिस्थिति आउनुको कारण चिनियाँ ऋण या लगानीमा निर्माण भइरहेका या सहमति भएका परियोजनाहरूमा खासगरी मेलम्ची, चिनियाँहरूले बेल्ट एन्ड रोडको दायरामा राखेको साढे दुई अर्ब डलरको बुढीगण्डकी विद्युत परियोजना जुन अघिल्लो सरकारले गतवर्ष रद्ध गर्ने निर्णय गरेको थियो र १ अर्ब ६० करोड डलरको पश्चिम सेतीमा उत्पन्न समस्या लगायत चिनियाँ वित्तीय लगानीका योजनाहरूमा विश्वासको संकट सिर्जना भएको छ ।

अफ्रिका र एसियामा चिनियाँ ऋण लगानीको औसत सर्तमा होइन, पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा २१ करोड डलरको चिनियाँ ऋणको भन्दा उदार सर्त राखी नेपाललाई विशेष सहुलियतमा ऋण दिँदा पनि २ अर्ब डलरको ऋण सम्झौतामा २०२० बाट निर्माण भयो भने पनि २०२५ मा पूर्ण हुन्छ । यसमा ५ वर्षको सहुलियत अवधि (ग्रेस) दिँदा र १ प्रतिशत व्याज र ४० वर्षमा भुक्तानी गर्नुपर्ने सर्त राखियो भने सन् २०३० बाट यो ऋणको व्याज र सावाँ भुक्तानी गर्न सुरु हुन्छ ।

यसको अर्थ अबको १२ वर्षपछि प्रत्येक वर्ष सावाँ र व्याज गरी करिब ७ करोड डलर भुक्तानी गर्नुपर्ने हुन्छ । २ अर्ब डलरको वार्षिक लाभदर कति हुने हो ? नेपालको कुल वैदेशिक ऋण, वार्षिक रूपमा थपिँदै गएको ऋणको बोझको प्रवृत्तिलाई आगामी वर्षहरूमा हाम्रो निर्यात, कुल राजस्व, विदेशी सञ्चितीको प्रवृत्ति र कुल गार्हस्थ उत्पादनको समग्र भावी तस्बीरमा हेर्ने हो भने चिनियाँ रेलमा थपिने ऋणभारको हिस्सा उल्लेखिय हुन्छ ।

हाम्रो चीनसंँगको व्यापारमा सन् २०१२/१३ मा निर्यात २ अर्ब रुपैयाँको थियो, जुन २०१६/१७ मा घटेर १ अर्ब ७० करोड रुपैयाँमा झरेको छ । यही अवधिमा चीनबाट आयात ६२ अर्बबाट १ खर्ब २७ अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ । चालु वर्षमा व्यापार घाटा करिब १ खर्ब ३० अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ । व्यापार संरचनाको अहिलेको हाम्रो बनोटले चीनमा निर्यात व्यापार वृद्धि गर्न त्यति सहज देखिँदैन ।

चिनियाँ रेलबाट चिनियाँ सामान नेपालमा आइरहँदा काठमाडौंबाट फर्कने रेलमा कति र के सामान पठाउन सक्छांै ? त्यसको आर्थिक, रणनीतिक केही पनि योजना छैन । चीन–नेपालबीच वस्तु, सेवा र मानिसको सरल अवात–जावत भएर चिनियाँ पर्यटक उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि भए त्यो एउटा परियोजनाको सबल आर्थिक पक्षमा एउटा विचारणीय बुँदा हुन्छ । अन्यथा श्रीलंका, पाकिस्तान लगायत अन्य ७ देश जो चिनियाँ ऋणको बोझबाट थिचिएका छन्, नेपालको अवस्था पनि त्यही हुनसक्छ ।

श्रीलंकाको हामबानटोटा बन्दरगाह र मतला विमानस्थल जुन चिनियाँ बी एन्ड आर अन्तर्गत ऋण लगानीमा निर्माण सम्पन्न भए, तर सेवाग्राही नभएर करिब रित्तोजस्तो हुनपुगेको छ । श्रीलंकाले चीनलाई तिर्नुपर्ने कुल ८ अर्बमा यी २ परियोजनाको हिस्सा पनि ठूलै छ । अति कमजोर आयआर्जन भएको हामबानटोटा बन्दरगाहको ऋणभारका कारण श्रीलंका सरकारले गतवर्ष जुलाईमा चीनको चाइना मर्चेन्ट पोर्ट होल्डिङ्सलाई ९९ वर्षसम्म भाडामा दिन बाध्य भयो ।

हामीले यदि सहुलियत दरमा चीनले प्रस्तावित गरेको केरुङ–काठमाडौं रेलवे निर्माण ऋण लगानीमा गर्ने हो भने यसको आर्थिक सम्भाव्यता, आय र व्यय तथा यसको मर्मत–सम्भार र लागतको सम्भावित अध्ययन, अनुसन्धान गर्नु आवश्यक छ । चीनले ऋणमा या अनुदानमै दिए पनि सम्भाव्यता अध्ययनदेखि निर्माणसम्म पारदर्शिता र सहभागिताका साथै अन्तर्राष्ट्रिय ठेक्का प्रचलन र खरिद सम्झौतामा खुलापनको प्रश्न पनि उठ्न सक्छ । यो विषय पनि चीन–नेपाल रेलवे निर्माण सम्झौताको महत्त्वपूर्ण पक्ष हुनुपर्छ ।

खड्का नेपाली कांग्रेसका नेता तथा संघीय संसदका सदस्य हुन् ।

प्रकाशित : श्रावण ५, २०७५ ०७:४५
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

फेरिएको रूस

१ महिना अघिसम्म सुनेको थिएँ, रसियनहरू अंग्रेजी भाषा बोल्दैनन्, बोल्न चाहँदैनन् । विदेशी भनेपछि हेर्न पनि चाहँदैनन् । सारै असहयोगी हुन्छन् । विश्वकप यात्रामा मेरा ती सबै भ्रम तोडिए ।
राजु घिसिङ

काठमाडौँ — विगतका विश्वकपले महिनौं अघिबाट मिडियामा ठूलै स्थान लिने गरेका थिए । यसपालि भने त्यस्तो देखिएन । न्युजविक, टाइम लगायतले ६ महिना अघिदेखि बारम्बार विश्वकप फुटबललाई लिएर कभर स्टोरी बनाउने गरेका थिए । यसपालि त्यस्तो अंक दुर्लभै देखियो र भएका पनि नकारात्मक मात्रै । जसमा रूसको शासकलाई गाली गर्ने शब्दहरूमात्र खर्चिएका हुन्थे । बेलायती मिडिया बीबीसी पनि त्यस्तै रह्यो ।

अमेरिकी, बेलायती मिडिया आफ्ना राष्ट्रिय स्वार्थ बाहिर जाँदैनन् भन्ने सतही जानकारी थियो । किनभने पाठकको रूपमा हाम्रो पहुँचमा भएका मिडिया यिनै हुन् । अमेरिकी, बेलायती लगायत पश्चिमी मिडियाले सन् २०१४ को विश्वकप र २०१६ को ओलम्पिक खेलकुद आयोजक ब्राजिलको पनि चर्को आलोचना गरेका थिए । तर ब्राजिलले विश्व खेलकुदका दुई ठूला प्रतियोगितालाई सफलतापूर्वक सम्पन्न गरेर देखाइदिएको थियो । त्यसैले विश्वकपको रूस संस्करणमाथिका नकारात्मक टिप्पणी र समाचारहरूलाई शतप्रतिशत सही भनेर पत्याइहाल्ने आधार यसपालि भएन ।

अमेरिकी पक्षधर देशहरूसहित युरोपेली युनियन (ईयू) लगायत धेरैले आफ्ना नागरिकलाई भ्रमणका लागि खतराको सूचीमा राखिएको देश हो– रूस । नेपालीको लागि पनि खर्चिलो छ, यो देश । अखिल नेपाल फुटबल संघ (एन्फा) ले पहिलोपल्ट खुला रूपमा विश्वकपको टिकट बिक्री गरेपछि १ महिने प्रतियोगिताको उद्घाटनबाटै हुलका हुल नेपालीले रूसको यात्रा गर्न थालेका थिए । अनलाइन वा एन्फामार्फत विश्वकपको टिकट लिनेलाई भिसा अवश्यक थिएन, टिकट लिएको आधारमा अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल महासंघ (फिफा) ले बनाइदिएको ‘फ्यान आईडी’ पर्याप्त थियो ।

नेपाली राष्ट्रिय टिम विश्वकप छनोटको प्रारम्भिक चरणबाटै बाहिरिएको थियो । तर ४ सय बढी नेपालीले विश्वकपका खेल सञ्चालन गरिएका रंगशालामा चन्द्र–सूर्य अंकित झण्डा फहराएका थिए । फ्यान आईडी भएकालाई खेलको दिन सार्वजनिक यातायातमा भाडा नलाग्ने र अर्को सहरमा यात्राको लागि पनि पहिला बुक गरिएको टिकट भएमा निशुल्क यात्रा गर्न पाउने सुविधा भएकाले धेरैले मस्को, सेन्ट पिटर्सबर्ग, सोची लगायत विश्वकपका ११ आयोजक सहर घुम्ने अवसर गुमाएनन् ।

‘खेल हेर्ने र रूस घुम्ने राम्रो अवसर विश्वकप हो । रूसलाई राम्ररी नियाल्ने अवसर मिल्यो । सुनिएको भन्दा फरक रहेछ,’ प्रारम्भ दाहालले भने । मस्को, पिटर्सबर्ग, सोची, भोल्गोग्राड, मइकाप, क्रास्नोडार घुम्न भ्याएका उनले थपे, ‘एकदमै व्यवस्थित आयोजना देखेँ । सबै मनिस सहयोगी भेटेँ । यस्तो सोचिएको पनि थिएन ।’ उनले समूह चरणमा जापान र पोल्यान्डको खेल भोल्गोग्राडमा हेरेका थिए । उनलाई मात्र होइन, सबैलाई लाग्ने त्यस्तै रहेछ ।

मैले पनि त्यस्तै अनुभव गरेँ । ४ वर्ष अघिको विजेता जर्मनी यसपालि समूह चरणबाटै घर फर्कियो । लियोनल मेसीको अर्जेन्टिना, क्रिस्टियानो रोनाल्डोको पोर्चुगल र २०१० को च्याम्पियन स्पेन अन्तिम १६ भन्दा अगाडि बढ्न सकेनन् । त्यसपछि विश्वकपका खेलहरू प्रत्यक्ष नियाल्न रूस पुगेको थिएँ । मस्कोस्थित भुनुकोभा विमानस्थलमा ओर्लने बित्तिकै रातो ड्रेसमा स्वयम्सेवक तैनाथ थिए । उनीहरूले आगन्तुकहरूलाई सबै किसिमको सहयोग गरिरहेका थिए ।

रोमाञ्चक प्रतिस्पर्धा
भनिन्छ, फुटबल मैदानमा खेलिन्छ, तर त्यसमा पनि इतिहासका नतिजाले मनोवैज्ञानिक रूपमा सबभन्दा ठूलो भूमिका खेल्छ र हारजितको आधार त्यही हुन्छ । ८८ वर्षअघि दक्षिण अमेरिकी देश उरुग्वेबाट सुरु भएको विश्वकप फुटबलको इतिहास त्यस्तै थियो । ठूला टिम विरलै चाँडै घर फर्केका थिए । त्यसैले त ८ टिमले मात्र विश्वकपको ट्रफी चुम्ने अवसर पाएका छन् । र रूसमै आएर मात्र क्रोएसिया फाइनल खेल्ने १३ औं देश बन्यो ।

सर्वाधिक ५ पल्टको च्याम्पियन ब्राजिलको हैसियत पनि क्वाटरफाइनलमा बेल्जियमले देखाइदियो । बेल्जियमले यसपालिको उपाधि होडमा सबभन्दा बलियो मानिएको ब्राजिल र उसका स्टार खेलाडी नेयमरको साख झारिदिएको थियो । अन्तर्राष्ट्रिय फुटबलमा कुनै पनि उपाधि नजितेको भएर पनि बेल्जियम कुशल खेलाडीहरूको उपस्थितिमा भने बलियो टिम थियो । उसले सेमिफाइनलमा फ्रान्स विरुद्ध निराश भएर पनि फुटबलको जन्मदाता इङल्यान्डलाई हराएर अहिलेसम्मकै सबभन्दा ठूलो उपलब्धिको रूपमा कास्यपदक हात पार्‍यो ।

युवा खेलाडीले भरिएको इङल्यान्ड पनि अन्तिम चारसम्म पुग्ने अनुमान गरिएको थिएन, नत क्रोएसियाले फाइनल खेल्ने भविष्यवाणी गरिएको थियो । तर फ्रान्सेली प्रशिक्षक डिडियर डेसच्याम्पले भनेजस्तै क्रोएसिया कागजी रूपमा मात्र सानो टिम थियो । किनभने पूर्वी युरोपको यो टिमसँग रियल म्याड्रिड, बार्सिलोना, युभेन्ट्स, लिभरपुल, इन्टरमिलान, एसी मिलान लगायत ठूला क्लबहरूमा खेलिरहेका खेलाडी थिए । ल्युका मोडरिच प्रेरित टिमले लुजनिकी रंगशालामा ७८ हजार दर्शकसामु फाइनलमा लोभलाग्दो खेल पस्किएर फुटबलप्रेमीको मन जित्यो, उपाधि भने फ्रान्सले कब्जा गर्‍यो ।

हरेक तहमा उत्कृष्ट खेलाडीहरूको सम्मिश्रण भएकोले फ्रान्स दोस्रोपल्ट विश्वकप च्याम्पियन बन्ने धेरैले अनुमान गरिसकेका थिए । तर फाइनलमा उसको प्रदर्शन त्यति फितलो भने अपेक्षा विपरीत थियो । उसका १९ वर्षीय फरवार्ड किलियन एम्बाप्पे नयाँ पेलेका रूपमा उदाए । २० वर्षपछि विश्व विजेता बनेको खुसियाली फ्रान्सेलीहरूले यसरी मनाए कि प्रहरीले गोली चलाउनुपर्ने अवस्था आयो । क्रोएसिया र बेल्जियमले ऐतिहासिक उपलब्धिमा खेलाडीलाई लाखौंले स्वागत गरेका थिए ।

फाइनल खेल टेलिभिजनमा ९० करोड बढीले हेरेको फिफाले जनाएको छ । आयोजक ११ सहरमा बनाएको फ्यन फेस्टका ठूला स्क्रिनमा १ महिनासम्म खेल हेर्नेको संख्यामात्रै ७७ लाख थियो । यसले फुटबलको लोकप्रियता देखाउँछ । लाखौं खर्च गरेर ४ सय बढी नेपालीले रूसको यात्रा गरे । आयोजक रूसको अन्तिम ८ यात्रा, क्रोएसियाको ऐतिहासिक फाइनल र साना टिमहरूको जुझारु खेलले यसपालिको विश्वकपलाई अझै रोमाञ्चक बनाइदियो । भिडियो असिस्टेन्ट रेफ्री (भार) को प्रयोगले रेफ्रीको दोषलाई कम गरिदियो । फिफाका अध्यक्ष जियानी इन्फान्टिनोले पनि अहिलेसम्मकै सबभन्दा राम्रो विश्वकपको रूपमा रूस संस्करणलाई घोषणा गरिदिए ।

फ्रेन्च स्टाइल
डिडियर डेसच्याम्प फ्रान्सले घरेलु मैदानमा १९९८ मा भएको विश्वकप उपाधि जित्दा कप्तान थिए । यसपालि प्रशिक्षकका रूपमा उनले ट्रफी उचाले । खेलाडी र प्रशिक्षकका रूपमा विश्वकप जित्ने उनी तेस्रा व्यक्ति हुन् । विश्वकपमा हरेक खेलपछि पत्रकार सम्मेलन हुन्छ । यसमा प्रशिक्षकको अनिवार्य उपस्थिति हुन्छ भने कुनै बेला खेलाडीलाई पनि बोलाइन्छ । लुजनिकीमा उपाधि जितेपछि डेसच्याम्प पत्रकार सम्मेलनमा बोल्ने तयारी गरिरहेका थिए । एक हुल खेलाडी हलभित्र प्रवेश गरेर उनलाई उचाल्दै च्याम्पियन गीत गाउन थाले । पउल पोग्बा, एन्टोइन ग्रिजमन, ओलिभर जिरोउ, एम्बाप्पे, उम्टिटी लगायत टिमका आधाजसो खेलाडीले टेबलमा राखिएका पानीलाई हलभरि छरे । सजाइएका बल उडाइदिए । सिसाकै फ्रेममा चढेर पनि पोग्बाले नाच्न भ्याए ।

पत्रकार सम्मेलनमा मोबाइलले फोटो, भिडियो खिच्न मनाही थियो । तर पोग्बा शैलीको हर्षोल्लासको भिडियो कैद गर्न भने पाइएको थियो । दुईपल्ट गरी ४ मिनेटसम्म चलेको यस्तो खुसियालीमा खेलाडी सारै उच्छृङखल देखिएका थिए । प्रशिक्षक डेसच्याम्पले भने पनि, ‘यी खेलाडीहरू युवा छन् । १९ वर्षमै विश्व विजेता भएका छन् । आज यिनीहरूले के मात्रै गर्ने हुन्, मलाई थाहा छैन ।’ खेलाडी हर्षले उन्माद नहोउन् पनि कसरी ? ८८ वर्षको इतिहासमा बल्ल त दोस्रोपल्ट फ्रान्स च्याम्पियन भएको छ ।

फाइनल जितेपछि आलोचकलाई इंगित गर्दै मुख बन्द गर्न हातले संकेत गरेका पोग्बाले हलभित्र भने भलाद्मीपन देखाए । म्यानचेस्टर युनाइटेडका यी मिडफिल्डरले माफी माग्दै टेबल पुछिदिए, फाइल मिलाइदिए, नाच्दा कुल्चिएको सिसाको फ्रेमलाई पनि मजाले नियालेर सफा गरिदिए । केही मजाक पनि गरे । पत्रकार सम्मेलनमा यस्तो दृश्य दुर्लभै हुन्छ । कारण खुसियाली मनाउने उत्तेजक शैली प्राय: ड्रेसिङ रुममा हुन्छ, जहाँ पत्रकारको पहुँच हुँदैन ।

राष्ट्रपतिको रूप
भीआईपी प्यारापिटमा बसेर खेल हेरेका फ्रान्सेली राष्ट्रपछि इम्यानुएल म्याक्रोनको खुसी मनाउने शैली गज्जबकै थियो । उनी फ्रान्सले गोल गरेपछि कोट खोलेर आफ्नो सिटबाट उप्रिँmदै अघि बढेका थिए । ठिक त्यसबेला क्रोएसियाका राष्ट्रपति कोलिन्डा ग्रेभर—कितारोभिचले भने टाउकोमा हात राख्न पुगेकी थिइन् ।

म्याक्रोन, कोलिन्डा, रूसका राष्ट्रिपति भ्लादिमिर पुटिनसँगै फाइनल हेर्न गेबोन, आर्मेनिया, सुडान, मोल्दोभाका राष्ट्रप्रमुख तथा कतारी आमिर पनि लुजनिकी रंगशालामा थिए । भीआईपी स्ट्यान्डमा म्याक्रोनको खुसी मनाउने शैलीले ध्यान तानेको थियो । पुरस्कार वितरण समारोहमा भने पुटिन र कोलिन्डाले ध्यान खिचे । वर्षाबीच भएको समारोहमा पुटिन एक्लैलाई छाता ओढाइएको थियो । त्यसको चर्को आलोचना पश्चिमी मिडियाले गरे । म्याक्रोन र कोलिन्डा भने निथ्रुक्कै भिजेर पनि खेलाडीलाई बधाई दिइरहेका थिए ।

रातो—सेतो जर्सीमा उपस्थिति कोलिन्डाले प्रतियोगिताकै सर्वोत्कृष्ट खेलाडीको पुरस्कार गोल्डेन बल जितेका ल्युका मोडरिचलाई अंकमाल मात्र गरिनन्, फाइनल हारेको पीडामा आँसु पनि बगाइन् । उनले क्रोएसियाका सबै खेलाडीलाई अंकमाल गरिन् । फ्रान्सका नयाँ स्टार एम्बाप्पेलाई पनि अंकमाल गरेर बधाई दिइन् । क्रोएसियाले यो विश्वकपमा खेलेका ७ मध्ये ६ खेलमा कोलिन्डा आफै रंगाशाला पुगेकी थिइन् । ड्रेसिङ रुममै पुगेर खेलाडीलाई हौसला दिन भ्याएकी उनले ब्रसेल्समा भएको नाटो समिटको कारण इङल्यान्ड विरुद्ध भएको सेमिफाइनल मात्र गुमाएकी थिइन् । कोलिन्डाप्रति सामाजिक सञ्जालमा प्रशंसाको ओइरै लाग्यो । धेरैले ट्विट गरे, राष्ट्रपति होस् त कोलिन्डाजस्तो ।

विरोधीमाथि गरिएको जेनोसाइड आक्रमणलाई लिएर सुडानी राष्ट्रपति ओमार हसन अल अहमद अल बसिरको भने फाइनलमा अथिति बनाइएको भन्दै रूस र फिफाको पश्चिमी मिडियाले खुबै आलोचना गरे । तर ती आलोचना अनलाइनमा मात्रै देख्न पाइन्थ्यो, रूसमा कतै आभाष भएन । रूसमा मानव अधिकारको लागि कार्यरत पुसी रुटका ४ कार्यकर्ता फाइनलमा मैदानमै दौडन पुगेका थिए ।

पुटिन शासनमा मानव अधिकार हनन भइरहेको भन्दै संसारको ध्यान आकर्षित गर्न उनीहरूले केही क्षण खेल बिथोलेका थिए । प्रहरी पोसाकमा मैदान छिरेका उनीहरूलाई १५ दिनको जेल र ३ वर्षसम्म खेल मैदानमा प्रवेश निषेधको सजाय सुनाइएको छ । त्यस घटनाले रूसमा विपक्षीको आवाज दबाइएको हुनसक्ने देखाउँछ । हुन पनि सक्छ, किनभने पछिल्लो चुनावमा विपक्षी नेताहरूले खर्च कसरी संकलन गर्छन् भनी बाहिरी सहयोगलाई सरकारी टेलिभिजनमा रिपोर्ट नै बनाइएको रहेछ ।

भ्रमको खेती
ओलम्पिक र विश्वकप जस्ता ठूला खेल महोत्सव आफ्नो समृद्धि देखाउन चाहने देशहरूले आयोजना गर्ने चलन छ । आयोजनाका लागि पैसाको खोलो बगाउन पनि तयार हुन्छन् । विश्वकप आयोजनामा रूसले १४ अर्ब अमेरिकी डलर लगानी गर्‍यो । बेलायतलाई पन्छाएर ८ वर्षअघि आयोजना गर्ने अधिकार रूसलाई फिफाले दिएको निर्णयप्रति अझै प्रश्न तेस्र्याइन्छ । तर रूसले वास्तवमै सफल आयोजना गरेर संसारलाई देखाइदियो ।

विश्वकै महाशक्तिको लडाइँमा अमेरिकी अलायन्सलाई टक्कर दिने पहिलादेखिकै देश रूस हो । युरोपमा ८० प्रतिशत ग्यास सप्लाइ रूसले गर्छ । त्यसैले उसलाई युरोपेली देशहरूले भने हेप्ने हिम्मत गर्दैनन् । तर सन् २०१४ मा युक्रेनको एक भाग क्रिमिया कब्जा गरेपछि रूसमाथि ईयू र अमेरिकी अलायन्सले नाकाबन्दी लगाएको छ, जुन अहिलेसम्म कायमै छ ।

‘क्रिमिया युद्धपछि व्यापार व्यवसाय चौपट भएको छ,’ मस्कोमा अनलाइन व्यवसाय गरिरहेका नेपाली गणेश रामदामले भने, ‘पहिला रसियनहरू मनग्गे खर्च गर्थे । चाहेको सामान किनिहाल्थे । तर क्रिमिया युद्धपछि थोरै खर्च गर्न पनि धेरै सोच्ने भएका छन् । अति आवश्यक सामग्री मात्र खरिद गर्छन् ।’ २६ वर्षदेखि रूसमा रहेका उनी ७५ प्रतिशतसम्म व्यापार घटेको बताउँछन् ।

५ वर्षअघि रुबल (रसियन मुद्रा) को मूल्य प्रतिअमेरिकी डलर २३ थियो, अहिले ६३ पुगेको छ । त्यसैको प्रभाव बजारमा परेको हुनसक्छ । ‘विदेशबाट सामान ल्याएर गरिने व्यवसायमा ठूलो गिरावट आएको छ । स्थानीय उत्पादनको बजार भने बढिरहेको छ,’ मस्कोका अर्का नेपाली व्यवसायी गोविन्द आचार्यले भने । रूसमा ठूला नेपाली व्यवसायी रहेका उपेन्द्र महतो, जीवा लामिछाने पनि यहाँबाट बाहिरिइसकेका छन् । अरूको अवस्था पनि नेपाल फर्किन हतार भए जस्तै देखियो ।

क्रिमिया कब्जा गरेपछि रूसको पर्यटन व्यवसाय खस्किएको थियो । जताततै नकारात्मक समाचारमात्र आइरहेको थियो । विश्वकपपछि भने अनुमान गरेभन्दा फरक रूस रहेको भन्दै बीबीसीले एउटा लेख प्रकाशित गरेको छ । पश्चिमी मिडियाले रसियन भन्ने बित्तिकै लुटपाट, ठगी, विदेशीलाई शंकालु दृष्टिले मात्र हेर्ने र एकदमै असहयोगी चित्रण मस्तिष्कमा बसाइदिएको थियो । तर १७ दिने रूस बसाइको अनुभव ठ्याक्कै उल्टो रह्यो ।

मस्को बाहिर १८ घन्टाको रेल यात्रामा सामरा पुगेँ । काजान र सेन्ट पिटर्सबर्ग पनि डुलेँ । तर रातभरि एक्लै डुल्दा पनि कहीं कतै समस्या भोग्नु परेन । धेरै ठाउँ गुगल म्यापले काम गर्‍यो । स्वयम्सेवक प्राय: सबैले अंग्रेजी बोल्थे । स्थानीयको भाषा नबुझे पनि गुगल ट्रान्सलेसन उपयोगी बन्यो । ट्याक्सी, मेट्रोको लागि एप काफी भयो । कहीं कतै बाटो बिराउँदा वा ट्याक्सीको खोजी गर्दा स्थानीयले ४० मिनेटसम्म लगाएर व्यवस्था गरिदिए । यसरी सहयोग गर्ने मैले कल्पना पनि गरेको थिइन, नेपालमा सुनेको–देखेको पनि थिइन । अपराधको एउटा खबर पनि आएन । विश्वकपको अवसरमा रूस पुगेका १० लाख पर्यटकको अनुभव यस्तै हुनुपर्छ ।

१ महिना अघिसम्म सुनेको थिएँ, रसियनहरू अंग्रेजी भाषा बोल्दैनन्, बोल्न चाहँदैनन् । विदेशी भनेपछि हेर्न पनि चाहँदैनन् । सारै असहयोगी हुन्छन् । विश्वकप यात्रामा मेरा ती सबै भ्रम तोडिए । बीबीसी, सीएनएन, न्युयोर्क टाइम्स, टाइम लगायत विश्वकै चर्चित मिडियाका समाचार अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले ‘फेक न्युज’ भन्ने गरेका छन् । रूसबारे उनीहरूका समाचार वास्तवमै नक्कली समाचार हो भन्ने महसुस भयो ।

च्याम्पियन प्रशिक्षक डिडियर डेसच्याम्पले पनि २१ औं संस्करणको आयोजनाको खुलेरै प्रशंसा गरे। ‘होटल राम्रो। मैदान राम्रो। रंगशाला राम्रो। मानिसहरूको व्यवहार राम्रो। त्यसैले रुसको बसाइ धेरै राम्रो भयो। अझ राम्रो त हामी च्याम्पियन नै भयौं,’ पत्रकार सम्मेलनमा उनले भने। इंग्ल्यान्डका डिफेन्डर एस्ले योङले पनि आयोजकको खुलेरै प्रशंसा गरे। ‘जे जस्तो सुनेको थिएँ यहाँ (रुस) आएपछि विल्कुलै फरक पाएँ। सबै कुरा राम्रो लाग्यो। व्यवस्थापन धेरै राम्रो। एकदमै खुशी छौं,’ उनले भने।

सात महिना अत्याधिक चिसो हुने राजधानीमा अनुहार हेर्दै रिसाए जस्तो देखिन्छ । कामको व्यस्तताले होला, मस्कोका धेरै रसियनको अनुहार रिसाए जस्तो देखिएको थियो । त्यसैकारण मस्को मन नपरेको काजानकी स्थानीय लियाले बताइन् ।

मस्को बाहिर भने हँसिलो मुहार देखिन्छन् । ‘रसियन भनेपछि बाहिरका सबै मिडियाले नराम्रो खबरमात्रै दिन्छन् । हाम्रोमा राम्रा कुरा धेरै छन् । त्यसलाई भने स्थान दिइँदैन । त्यसैले हामीलाई युरोपका अरू देश र अमेरिका मन पर्दैन,’ कानुन व्यवसायी लियाले भनिन्, ‘विश्वकपमा धेरै विदेशी आए । अब रूसबारे छरिएको भ्रम तोडिएला भन्ने लागेको छ ।’ मस्कोमा व्यवसाय गरिरहेका गैरआवासीय नेपाली संघ रूसका अध्यक्ष रामेश्वर गौतम भन्छन्, ‘सोभियत संघ विघटनपछि सुरु भएको समस्या केही वर्ष अघिसम्म कायमै थियो । ५ वर्षयता भने निकै परिवर्तन पाएका छौं । शान्ति छ । कतै लुटिएला, मारिएला भन्ने छैन । रातको १/२ बजे पनि कुनै युवती एक्लै सडकमा हिँड्नु यहाँ सामान्य हो ।’

एक तथ्यांक अनुसार सन् २०१३ मा ३ करोड ३० लाख पर्यटक रूस पुगेका थिए । त्यो क्रिमिया युद्ध अघि थियो । त्यसयता स्वात्तै घटेको छ । सन् २०१७ मा २ करोड १० लाखले रूसको भ्रमण गरेका थिए । विश्वकपको कारण यसमा तत्काल १५ प्रतिशत वृद्धि हुने रूसी सरकारले अपेक्षा गरेको छ । फ्यान आईडी भएकाहरूलाई २०१८ मा भिसा नलाग्ने पुटिनको घोषणाले पनि त्यसलाई सहयोग पुर्‍याउनेछ ।

अमेरिका यसपालि विश्वकपको छनोटमै असफल भयो । रूस जानुपर्ने भएकाले अमेरिकी टिम छनोट हुन नचाहेको हल्ला पनि आयो । तर ८८ हजार अमेरिकी फ्यान आईडी लिएर रूस पुगेका थिए । इङल्यान्डसहित धेरै युरोपेली दर्शक पनि सुरुमा रंगशालामा थोरै देखिन्थे । प्रतियोगिता अघि बढ्दै जांँदा लन्डनबाट दर्शक विमानै चार्टर गरेर ओइरिएका थिए ।

क्रोएसिया विरुद्ध फ्रान्सको फाइनल अघि लुजनिकी रंगशालामा ७८ हजार दर्शकलाई नचाउने अमेरिकी गायक विल स्मिथ र निकी जाम थिए । उनीहरूलाई एरा इस्त्रेफी र एइदा गेरिफुलिनाले साथ दिएका थिए । फाइनलमा मात्र होइन, हरेक खेलमा रंगशालाको माहोल कुनै म्युजिक पार्टीकै जस्तो हुन्थ्यो । चर्चित डिजेहरूले खेलको ३ घन्टा अघिदेखि आफ्नो संगीत कला देखाइरहेका हुन्थे । विश्वकपबाट खुलेको रूसको अर्को पाटोलाई पुटिन सत्ता अब कायमै राख्न चाहन्छ ।

ट्वीटर @rghising

प्रकाशित : श्रावण ५, २०७५ ०७:४३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT