सामाजिक सञ्जालका असामाजिक प्रकृति

सामाजिक सञ्जालमा बहस गर्नु भनेको आणविक क्षेत्रमा कदम राखे सरह हुन्छ । आफ्नो सुरक्षा गर्नसक्ने अवस्थामा नभएको व्यक्ति पूर्णरूपमा ध्वस्त हुन्छ ।
शशी थरुर

काठमाडौँ — सामाजिक सञ्जालमा हुने टिकाटिप्पणी र प्रहारलाई विषवमनको संज्ञा दिँदै त्यसको आलोचना हुने गरेको छ । त्यो भारतकै समस्या बनेको सर्वविदित विषय नै हो । विदेशमन्त्री शुष्मा स्वराजलाई हेर्ने हो भने पनि भारतीय जनता पार्टीका समर्थकहरूले उनकै बारेमा गरिरहेको नकारात्मक टिप्पणीले त्यसलाई पुष्टि गर्छ ।

स्वराजले ट्विटरमा विदेश मन्त्रालयका गतिविधिबारे गरिएका जनताका गुनासाहरू सम्बोधन गर्ने छवि बनाएकी छन् । केही समय अघि भिन्न धार्मिक आस्था भएका एक जोडीलाई राहदानी नदिएको विषयमा एक अधिकारीलाई सरुवा गरिएपछि उनको विरुद्ध पुन: ट्विटरमा प्रहार हुनथालेको छ ।

स्वराज देश बाहिर रहेको अवस्थामा सरुवाको निर्णय राहदानी विभागमा कार्यरत मन्त्रालयका वरिष्ठ अधिकारीहरूले गरेका थिए । तैपनि बीजेपी कार्यकर्ता तथा समर्थकहरूलाई त्यसले रोक्न सकेनन् । उनीहरूले सरुवा गरिएका ती अधिकारीको पक्षमा ट्विट गर्दै स्वराज विरुद्ध निकै कठोर भएर प्रस्तुत भए । स्वराजलाई ‘वेगम’को संज्ञा दिँदै, आफ्नो सीमा नाघेकाले उनको श्रीमानलाई कुटेर भए पनि उनलाई नियन्त्रणमा राख्ने सल्लाहसम्म दिइयो ।

दशकयता बीजेपीले हिन्दु अहंकार, दलितहरूमाथि दमन र उग्र राष्ट्रवादको सन्देश दिँदै प्रतिपक्षीहरूमाथि प्रहार गर्नका लागि ‘साइबर सेना’को समूह नै खडा गरेको छ । यो प्रक्रिया बीजेपी आफैं प्रतिपक्षमा हुँदादेखि नै सुरु भएको थियो । मूलधारको सञ्चार माध्यमबाट बाहिर राखिएको बताउँदै उनीहरूले यसको सुरुआत गरेका थिए । सन् २०१४ मा बीजेपी सत्तासिन हुँदासम्म सामाजिक सञ्जालमा हुने ‘ट्रोल’ उनीहरूको राजनीतिक प्रचार–प्रसारका मुख्य अंग नै बनिसकेको थियो ।

निकै मलजल गरेर तयार पारिएको उक्त साइबर सेनाको ट्विटर, फेसबुक र ह्वाट्सएपमा निकै सशक्त उपस्थिति छ । पत्रकार स्वाती चतुर्वेदीले आफ्नो किताब ‘आई एम ट्रोल : इन्साइड द सिक्रेट वल्र्ड अफ द बीजेपीज डिजिटल आर्मी×’मा गरेको विश्लेषण अनुसार त्यस्ता ‘सेना’लाई देशभित्र र बाहिर रही धेरैवटा एकाउन्ट एकसाथ चलाउनका लागि उचित रूपमा पारिश्रमिक दिइएको छ ।

यी पैसा तिरिएका राजनीतिक सैनिकहरू सामाजिक सञ्जालमा धर्मनिरपेक्षी, उदारवादी र मुसलमान समुदायसँग नजिक रहेका कंग्रेसीहरूमाथि आक्रमण गर्न हरबखत तम्तयार रहन्छन् । बीजेपीको राजनीतिक मुद्दा वा मुसलमान विरोधी चिन्तनका लागि खतरा महसुस भएका कुनै व्यक्ति वा विषयलाई उनीहरूले आक्रमण गरिहाल्छन् ।

यसरी अनलाइन आक्रमण गर्नेहरूको झुन्ड यतिविघ्न असहिष्णु छ कि अपहेलित नभई र गाली नखाई उदारताका साथ सामाजिक सञ्जालमा आफ्नो भनाइ राख्ने कल्पनासम्म पनि गर्न सकिन्न । बीजेपीको शीर्षस्त नेता स्वराजले आफ्नै पार्टीको ‘ट्रोल आर्मी’बाट यस्तो प्रकारको प्रहार यसअघि कहिल्यै सामना गर्नुपरेको थिएन । जब उनीमाथि यस प्रकारबाट आक्रमण सुरु भयो, उनले आफूलाई प्राप्त समर्थन तथा यस प्रकारका उत्पीडनमा आम मानिस उनको साथमा छन् भनेर पनि देखाउन ट्विटरमा सानोतिनो जनमत संग्रह नै गराइन् । तर उनलाई आश्चर्यचकित तुल्याउँदै ४३ प्रतिशत ट्रोलको पक्षमा उभिएको देखिए ।

त्यसपछि शुष्मा स्वराजलाई यो कुरा थाहा भयो, जुन हामीलाई धेरै पहिला नै जानकारी भइसकेको थियो– उनकै पार्टीले भारतको सामाजिक सञ्जाललाई आफ्नो विषालु पोष्टहरूका कारण विषाक्त बनाइसकेको छ । त्यसैले सामाजिक सञ्जालमा बहस गर्नु भनेको आणविक क्षेत्रमा कदम राखे सरह हुन्छ । आफ्नो सुरक्षा गर्नसक्ने अवस्थामा नभएको व्यक्ति पूर्णरूपमा ध्वस्त हुन्छ । डा. भिक्टर फ्र्यांकेस्टाइनले पत्ता लगाए जस्तै आफूले बनाएको राक्षस कुनै पनि बेला आफ्नो नियन्त्रणबाट बाहिर जान सक्छ ।

यस्ता अनैतिक झुन्डले विशेष गरेर महिला पत्रकार तथा राजनीतिक कार्यकर्तालाई आफ्नो तारो बनाउन रुचाउँछन् । तिनले यस्ता महिलाहरूको नैतिकतामाथि मात्रै प्रश्न उठाउँदैनन्, पटक–पटक उनीहरूलाई बलात्कार गर्ने धम्कीसमेत दिन्छन् । एक बीजेपी कार्यकर्ताले केही अघिमात्रै ट्विटरमा कंग्रेस पार्टी प्रवक्ता रहेकी एक महिलाको दसवर्षे छोरीको बलात्कार गर्ने धम्की दिएका थिए ।

उक्त केसमा धम्की दिने व्यक्तिलाई पक्राउ गरियो । त्यस्ता व्यक्ति पक्राउको घटनाले महिलालाई दुव्र्यवहार गर्नेहरूले त्यस प्रकारको क्रियाकलाप भविष्यमा पुन: नदोहोर्‍याउने आशा गरिएको छ । तर त्यसले घरिघरि आइरहने छालको बहावलाई परिवर्तन गर्छ भनेर सोच्नु गलत नै हुन्छ । अन्तत: इन्टरनेटले कुनै न कुनै हिसाबमा अपमानजनक व्यवहारलाई प्रश्रय नै दिन्छ ।

किनभने त्यो स्थानमा आफ्नो गोप्यता कायम गर्दै आफ्नो लक्ष्यलाई टाढाबाटै प्रहार गर्न सजिलो हुन्छ । यी कारणहरूले गर्दा पनि आफ्नो राजनीतिक उद्देश्य पूर्तिका लागि बीजेपीका सामाजिक सञ्जालका सेनाहरूले झैं आफ्नो दिमागमा आएका कुनै पनि विचारलाई जोकोहीले पनि प्रकट गरी ट्रोल बनाउन सक्छन् ।

सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग बीजेपी कार्यकर्ताहरूसम्म मात्रै सीमित छैन । यसको प्रयोग विश्वका अन्य देशहरूमा झैं झुठा कुराहरू फैलाउन तथा कुनै पनि तथ्यको जाँच नगरी समाचार प्रसारित गर्न भएको देखिन्छ ।

यस्ता ‘फेक न्युज’ (झुठा समाचार) हरूको असर निकै गम्भीर हुन्छ । केही सातायता सामाजिक सञ्जाल विशेष गरेर ह्वाट्सएपमा फैलाइएको झुठा हल्लाका कारण धेरै व्यक्तिलाई बच्चा अपहरणकर्ता वा गौ हत्यारा रहेको आरोपमा भिडले कुटी–कुटी मारेको छ । विगतको वर्षमा मात्रै भारतका नौ राज्यमा १५ वटा त्यस्ता घटना भए जसमा २७ जनाले आफ्नो ज्यान गुमाएका छन् ।

खासगरी सामाजिक सञ्जालमा आउने झुठा तस्बिरहरूले धेरैलाई समस्या हुने गरेको छ । म्यानमारको समुद्री आँधी पीडितलाई उत्तरपूर्वमा मुसलमान मारिएको तस्बिर भनेर प्रचार–प्रसार गरिँदा केही मुसलमान अधिकारवादीहरूले अन्यत्र बसोबास गरिरहेका उत्तरपूर्वका गैरमुसलमानलाई धम्की दिए ।

त्यहाँको प्रशासनले स्थानीयहरूलाई सामाजिक सञ्जालमा गरिएका पोस्टहरू गलत हुन् भनेर स्पष्ट पार्नुपूर्व नै दसौं हजार उत्तरपूर्वीय भारतीयहरू त्रसित भएर आफ्नो घरबास र काम छोडेर ठूला सहर प्रवेशमा आश्रय लिन जानुपरेको थियो । सामाजिक सञ्जालको प्रकृति नै कुनै पनि सीमा र प्रमाणीकरण बिना नै कसैको संवेदनशीलतामा प्रहार गर्नसक्ने क्षमतालाई सम्मानित गर्ने रहेको देखिन्छ ।

यसको सजिलो समाधान पनि छैन । किनभने विभिन्न नियम र कानुनको परिधिमा यसलाई बाँध्नु भनेको व्यक्तिको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामाथि नै अंकुश लगाउनु हो । तर अहिले बीजेपी आफैं नै आफूले सिर्जना गरेका साइबर सेनाबाट पीडित भएपछि भने यो समस्यालाई वास्तवमै समस्याका रूपमा लिन थाल्न सक्छ ।

(प्रोजेक्ट सिन्डिकेटबाट अनुदित) प्रकाशित : असार ३०, २०७५ ०७:५८

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘नसोचिएको अनुभव’

समर्थकको चाहना पूरा गर्न नसके पनि युवा टिमले इंग्ल्यान्डको जर्सीमा आस गर्ने विश्वास यसपालि दिलायो, जुन एलान सिएरर, डेविड बेकह्याम, वायने रोनीको टिमले दिलाउन सकेका थिएनन् ।
राजु घिसिङ

मस्को — इंग्ल्यान्डको ५२ वर्षपछि विश्वकप फाइनल खेल्ने सपना क्रोएसियाले तुहाइदियो । तर, उमेरका आधारमा यो विश्वकपको दोस्रो कान्छो टिम इंग्ल्यान्डको रुस यात्रालाई सफलताका रूपमा लिइएको छ । कारण चार वर्षअघि ब्राजिलमा इंग्ल्यान्ड समूह चरणबाटै घर फर्किएको थियो ।

युरो २०१६ मा पनि इंग्ल्यान्डलाई नकआउटको पहिलो खेलमै आइसल्यान्डले सिकार बनाएको थियो । त्यसैले इंग्ल्यान्ड यसपालि नसोचिएको रूपमा सेमिफाइनल नै पुग्यो ।

गारेथ साउथगेटले सम्हालेको टिमले रुस यात्राको पहिलो खेलमा ट्युनिसियालाई २–१ ले हराएको थियो । इंग्ल्यान्डले विश्वकप २००६ यता पहिलोपल्ट ठूलो प्रतियोगिताको पहिलो खेल जितेको यसैपल्ट हो । उसले १२ वर्षयता नकआउट चरणमा पहिलो जित पनि रुसीभूमिमै हात पार्‍यो । विश्वकपमा टाइब्रेकरको पहिलो जित पनि यसैपालि रच्यो । र, विश्वकपमा २८ बर्षयता पहिलोपल्ट सेमिफाइनल रुसमै आएर खेल्यो ।

लन्डनबाट विमान चार्टर गरेर मस्को आइपुगेका हजारौं थ्री लायन्सका समर्थकको फाइनलमा इंग्ल्यान्डको टिम खेलेको हेर्ने चाहना थियो । यदि लुजनिकी रंगशालामा क्रोएसियालाई पन्छाएर अघि बढेको भए उनीहरू फाइनलमा फ्रान्सलाई हराएर इंग्ल्यान्ड दोस्रोपल्ट विश्वविजेता भएको हेर्न चाहन्थे । समर्थकका रूपमा यस्तो चाहना हुने नै भयो । उनीहरूको चाहना पूरा गर्न नसके पनि युवा टिमले इंग्ल्यान्डको जर्सीमा आस गर्ने विश्वास यसपालि दिलायो, जुन एलान सिएरर, डेविड बेकह्याम, वायने रोनीको टिमले दिलाउन सकेका थिएनन् ।

‘प्रतियोगिता अविश्वसनीय रह्यो,’ सेप्टेम्बर २०१६ मा साम एलिडायर्सको स्थान लिएर इंग्ल्यान्डको टिम सम्हालेका साउथगेटले भने, ‘यी खेलाडीको समूह धेरै प्रतिभावान छन् । उनीहरू धेरै राम्रा खेलाडी हुन् । मैले यी खेलाडीको समूहप्रति गर्व गर्नुपर्छ । यो टिमले खेलेरै देशलाई गर्विलो बनाएको छ । विश्वकप वास्तवमै सजिलो हुन्न । यो विश्वकप धेरै कठिन पनि भयो । त्यसैले पनि यो टिमसँग साच्चिकै गर्व गर्छु ।’

गारेथ साउथगेट

मारियो मान्जुकिचले अतिरिक्त समयमा गोल गरेपछि क्रोएसिया २–१ ले इंग्ल्यान्डलाई हराएर पहिलोपल्ट फाइनल पुग्यो । त्यसमा अग्रता भने काइरन ट्रिपियरको गोलमा पाँचौं मिनेटमै इंग्ल्यान्डले लिएको हो । त्यसबारे साउथगेटले भने, ‘हामीले पहिलो हाफमा पाएका अवसर उपयोग गर्न सकेनौं । तर, मलाई क्रोएसियाको प्रदर्शनप्रति आश्चर्य लाग्दैन । उसका खेलाडी अनुभवी र उत्कृष्ट छन् । हामीलाई दोस्रो हाफमा गाह्रो भयो । उनीहरूले अतिरिक्त समयमा आफ्नो अनभुव र कौशल उपयोग गरे ।’

इंग्ल्यान्डले सन् १९६६ मा घरेलु भूमिमा भएको विश्वकप उपाधि जितेको थियो । त्यसयता उसले दोस्रोपल्ट विश्वकपको ट्रफी उचाल्ने त के फाइनल खेल्ने अवसर पनि पाएको छैन । इंग्ल्यान्डले यसअघि १९९० मा इटालीमा भएको विश्वकपको सेमिफाइनल खेलेको थियो । तैपनि उसलाई दुई दशकयता ठूला टिम वा उपाधि दाबेदारका रूपमा लिन छाडेको थियो । किनभने ठूला प्रतियोगितामा इंग्ल्यान्डलाई चुक्ने बानी परेको थियो ।

जर्मनीको सफलतासँग बुन्डेस लिगालाई जोडिन्छ । स्पेनको लोभलाग्दो खेलको आधार ला लिगा मानिन्छ । र, इटालीको स्तर सिरी ए सँग दाँजिन्छ । विश्वकै सर्वाधिक लोकप्रिय र लगानी गरिएको घरेलु लिग भने इंग्ल्यान्डको प्रिमियर लिग हो । लिगका आधारमा इंग्ल्यान्डले अन्तर्राष्ट्रिय फुटबलमा सफलता पाएको छैन । त्यसैले यसपालिको सेमिफाइनल यात्रालाई लिएर प्रिमियर लिगको प्रतिफल सुरुआत भएको मानिएको छ ।

इंग्ल्यान्डको विश्वकप टिमका २३ खेलाडीको औसत उमेर २६ वर्षको छ । यो विश्वकपकै दोस्रो युवा टिम हो । विश्वकपअघि यो टिमको औसत क्याप २० थियो । इंग्ल्यान्डको पहिलो रोजाइका सबैभन्दा अनुभवी खेलाडी जोर्डन हेन्डरसन हुन् । उनले ४३ खेल खेलेका छन् । टोलीका कप्तान २४ वर्षे ह्यारी केन हुन् । उनी ६ गोलसहित गोल्डेन बुटको होडमा ‘पोल पोजिसन’ मा छन् । उनीपछि पोर्चुगलका क्रिस्टियानो रोनाल्डो र बेल्जियमका रोमेलु लुकाकु (दुवै ४ गोल) छन् । सेन्टर ब्याक जोन स्टोन्सले आफूलाई विश्वकै उत्कृष्ट डिफेन्डरका रूपमा विश्वकपमार्फत स्थापित गरे । गोलकिपर जोर्डन पिकफोर्ड र डिफेन्डर ह्यारी मगायर पनि ‘वल्र्ड क्लास’ खेलाडीका रूपमा उभिएका छन् ।

अन्तर्राष्ट्रिय फुटबलमा सफलताका लागि युरोपेली च्याम्पियन्स लिगको प्रदर्शन पनि हेर्ने गरिन्छ । च्याम्पियन्स लिगमा प्रिमियर लिग क्लबले बिरलै सफलता हात पारेका छन् । च्याम्पियन्स लिगमा इंग्ल्यान्डका खेलाडीको संयुक्त क्यापभन्दा बढी क्रोएसियाका लुका मोड्रिच र इभान राकिटिचको अनुभव छ । त्यसैले पनि प्रशिक्षक साउथगेटले युवा टिमलाई अब परिपक्व हुने बाटोमा रहेको बताए ।

‘अपेक्षा धेरै थियो, बढ्दो थियो,’ ४७ वर्षीय साउथगेटले भने, ‘यात्रा महान् रह्यो । स्थापित हुने राम्रो मौका थियो । तर हामी लामो समयसम्म सेमिफाइनल पनि पुगेका थिएनौं । तर त्यो (सेमिफाइनल/फाइनल) सम्भव छ भन्ने हामीले प्रमाणित गरेका छौं ।’ स्वर्णिम पुस्ताका रूपमा लिइएको टिमबारे उनले थपे, ‘यसपालि हामी पर्फेक्ट थिएनौं । धेरै राम्रो टिमसँग इंग्ल्यान्डले यसअघि जित हात पारेको पनि थिएन । युवा टिमले धेरै राम्रो खेल्यो । आकर्षक र आक्रामक फुटबल प्रदर्शन गरेका छौं ।’

बीस वर्षअघिको विश्वकपमा खेलाडीका रूपमा सहभागी साउथगेटले रुस यात्रा गर्नुअघिको तयारीबारे पनि भने, ‘असम्भवजस्तै लाग्छ, विगतका १८ महिनाको अनुभव भन्ने हो भने हामी सेमिफाइनल पुग्छौं भन्ने कसैले पत्याएका थिएनन् । तर, हामी पुग्यौं । यसमा गर्व गर्नुपर्छ । खेलाडीले सबथोक दिए । शारीरिक र मानसिक रूमा परिपक्व तथा ठूला खेलको अनुभवमा हामी क्रोएसियासँग पछाडि पर्‍यौंं । यात्रा स्मरणीय रहयो । नसोचिएको अनुभव हासिल गर्‍यौं । ठूलो रूपमा देशलाई निराश पार्ने त्यस्तो केही भएको छैन ।’

इंग्ल्यान्डले तेस्रो स्थानका लागि शनिबार बेल्जियमविरुद्ध पिटर्सबर्गमा खेल्दै छ । विगतमा पनि विश्वकपमा कांस्य पदकका लागि प्रतिस्पर्धालाई लिएर प्रशिक्षकहरूले आलोचना गरेका थिए । यसबारे साउथगेटले भने, ‘इमान्दारीपूर्वक भन्नुपर्दा यस्तो खेल (तेस्रो स्थानका लागि) खेल्न नपरे राम्रो हुने थियो । तर, हामीलाई अगाडि बढ्नु छ । यी खेलाडीको समूहमा गर्व गर्नुपर्छ । उनीहरूलाई निरन्तर साथ दिनुपर्छ । प्रतिष्ठाका लागि खेल्ने छौं । जित्नका लागि खेल्नेछौं ।’

इंग्ल्यान्डको विश्वकप २०१८ यात्रा
नतिजा प्रतिद्वन्द्वी
२–१ ट्युनिसिया
६–१ पानामा
०–१ बेल्जियम
१–१ कोलम्बिया
(४–३ टाइब्रेकर)
२–० स्वीडेन
१–० स्वीडेन
१–२ क्रोएसिया (अतिरिक्त समय)

प्रकाशित : असार ३०, २०७५ ०७:५६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×