कोमिन्ताङकै बाटोमा कांग्रेस

कांग्रेसलाई हिजोकै संघर्षका गाथा गाउँदै ठिक्क छ । जनता हिजोको इतिहास हैन, भोलिको भविष्य निर्माणकर्ताको खोजीमा छन् ।
सुदर्शन आचार्य

काठमाडौँ — जनमतका माध्यमद्वारा पूर्ण बहुमतको सरकार निर्माणसँगै कांग्रेसलाई निकै पछाडि छाडेर वाम एकताको इतिहासले सम्भावित लामो वेगका साथ पाइला अगाडि बढाउँदैछ ।

राजनीतिले अचम्मैसँग कोल्टे फेरेको आजको अवस्थामा जनमत र विगतको समीक्षा गर्दै अघि बढ्नुपर्ने कांग्रेस भने पुरानै मनोविज्ञानको बन्दी भएर इतिहासले त्यागेको सानो तत्त्वमा रूपान्तरण हुँदैछ ।

जसका कारण विश्व इतिहास विपरीत नेपालमा जनताको मतबाटै शासन व्यवस्थामा वामपन्थीहरू स्थापित बन्न पुगेका छन् । कांग्रेसलाई भने हिजोकै संघर्षका गाथा गाउँदै ठिक्क छ । जनता हिजोको इतिहास हैन, भोलिको भविष्य निर्माणकर्ताको खोजीमा छन् । जनता अबको २०, ३०, ५० र सय वर्षपछिको नेपाल कस्तो हुने, कुन दल र कुन नेताको भिजनले कस्तो बनाइने त्यसको खोजीमा छन् । तर कांग्रेस नेतृत्व जनमत र इतिहासको समीक्षासँगै भविष्यका बारे गम्भीर बहस र रचनात्मक छलफल गर्न तयार देखिएको छैन । गुण र दोषका आधारमा सबल प्रतिपक्षको भूमिकामा देखा पर्नुपर्ने कांग्रेस पार्टीभित्रको सानो समूह लिएर उल्टै विचारको बहस गर्नेउपर पाखुरा सुर्कंदैछ ।

कांग्रेस निर्वाचन समीक्षासँगै भावी रणनीतिबारे छलफलको नाटक मञ्चन गर्दैछ । छलफलकै क्रममा विशेष महाधिवेशनको माग उठेको छ । महासमिति बैठक बोलाउँदा सोही बैठकको बहुमतले विशेष महाधिवेशनमा जाने निर्णय लिई पो हाल्ने हो कि भन्ने संशय पार्टी नेतृत्वलाई भएको देखिन्छ । नेतृत्वदायी पदमा रहँदा लगभग संसारका धेरै मान्छेले दृष्टि गुमाउँछन् । तर अपवाद पार्टी र लोकतन्त्रका खातिर पदत्यागको इतिहास कांग्रेसमै थियो । २०१५ सालको आमनिर्वाचन पूर्व चुनाव हाँक्न बीपी कोइरालाको आवश्यकता देखेका सुवर्ण शमशेरले २०१२ साल माघमा आफैं निर्वाचित भएको पार्टी सभापति पद २०१४ सालमा विशेष महाधिवेशनद्वारा त्यागेर बीपीलाई सुम्पिए । २०४६ को ऐतिहासिक जनआन्दोलनको नेतृत्व गर्न पुगेका सर्वोच्च कमाण्डर गणेशमान सिंहले प्रधानमन्त्री पदप्रतिको आशक्ति देखाएनन् र सन्तनेता कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई उक्त पद सुम्पिए । तर आज पार्टी लट्टाइबाट चुँडिएको चङ्गा बन्दा पनि नेतृत्व छाड्न शेरबहादुर देउवा तयार छैनन् । सँगै दुनियाँ पुस्तकका ठेली कण्ठस्थ पार्ने प्रदीप गिरीहरू सभापति देउवालाई सल्लाहै दिंँदैनन् ? या उनीहरूको सल्लाह देउवाले ग्रहण गर्दैनन् ?

पार्टी नेतृत्वमा रहेका देउवा इतर दुइटा समूह कांग्रेसमा क्रियाशील छन् । नेताहरू रामचन्द्र पौडेल, कृष्णप्रसाद सिटौला, प्रकाशमान सिंह र अर्जुननरसिंह केसीको एउटा समूह र युवा नेताहरू गगनकुमार थापा, गुरुराज घिमिरे र प्रदीप पौडेलको अर्को समूह छ । पहिलो समूहभित्र देउवाको हातबाट पार्टी फिर्ता ल्याउँदा पुन: आफैंभित्र नेतृत्व कसले लिने भन्ने चालबाजी देखिन्छ । उक्त समूहले रसातलमा पुग्नलागेको पार्टीलाई जोगाउने अभियानलाई प्राथमिकता दिनुपथ्र्यो ।

तर चिन्ता आफ्नो स्थानको देखिन्छ । यो स्थितिको प्रत्यक्ष फाइदा पुग्ने देउवालाई नै हो । दोस्रो समूह जसमा युवा नेताहरू छन्, उनीहरूको चाहना देउवादेखि रामचन्द्र पौडेल हुँदै अर्जुननरसिंह केसीसम्मबाट अब पार्टी चल्दैन भन्ने छ । तर यी सबै नेताबाट नेतृत्व खोसेर आफ्नै हातमा ल्याउने तागत यो समूहले कम्तीमा आजका मितिमा राख्दैन । तसर्थ यी दुबै समूहबीच साझा एजेन्डासहित साझा सहमति खोज्न पर्ने आवश्यकता छ ।

व्यक्तिका कारण आज कांग्रेसको चौतर्फी बदनाम भइरेहको छ । आफैं सम्भ्रान्त परिवारको छोरा भएकाले धनी थिए, कांग्रेस सभापति सुवर्ण शमशेर । उनी बाहेक कांग्रेसका सुशील कोइरालासम्मका सभापतिको कुनै बन्द–व्यापार, उद्योगधन्दादेखि होटल, हाइड्रोसम्म कहीं पनि साझेदारी थिएन । तर आजका सभापतिबारे बजारमा हुने गरेका चर्चाको जवाफ फर्काउने र खण्डन गर्ने उच्च नैतिकता कांग्रेस कार्यकर्तासँग छैन । मुहानै धमिलो भएपछि कार्यकर्ताले पानी सफा छ भन्दा पनि कसले पत्याउने ? कांग्रेसजस्तो ‘मास बेस्ड’ पार्टीमा नेताको हरेक विषयमा जनताको चासो रहनु स्वाभाविक हो ।

प्रतिपक्ष कांग्रेस कमजोर हुँदा सत्तापक्षले बाटो बिराउँछ । सत्तापक्ष आवश्यकताभन्दा बढी बलियो र प्रतिपक्ष नाम मात्रको बन्नपुग्दा मुलुक स्वयं भयानक संकटको भुमरीमा पुग्छ । मुलुकको समृद्धि नत उग्र नाराबाट सम्भव छ, न प्रतिपक्षले जवाफदेहितापूर्ण कर्तव्य छोडेर नै । समृद्धिका लागि प्रतिपक्षबाट रचनात्मक सहयोगको जरुरी छ भने सत्तापक्षबाट कर्तव्यबोधको । पक्ष–प्रतिपक्ष दुबैले धरातल बिर्संदा मुलुक पुन: अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिकेन्द्रको खेलमैदान हुनबाट रोक्न सक्ने क्षमता हामीमा रहन्न । यसको बोध सत्तापक्षसँगै मूलत: कांग्रेसका दोस्रो र तेस्रो पुस्तामा हुन जरुरी छ । किनकि पहिलो पुस्ता अर्थात् पार्टी नेतृत्व सुन्न, मान्न र कार्यान्वयन गर्न तयारै छैन ।

कमजोर प्रतिपक्ष हुँदा लोकतन्त्रको भविष्यसम्ममै टड्कारो रूपमा प्रश्न उठ्न सक्छ । तसर्थ सभापति शेरबहादुर देउवालाई अभिभावकीय भूमिकामा सीमित पारेर कांग्रेसले सामूहिक भावनामा चल्ने नयाँ नेतृत्व चयन गर्दै पार्टी रूपान्तरण गर्न जरुरी छ । अन्यथा यथास्थितिमै चलाउन खोज्दा २० औं वर्ष चीनमा शासन गरेको कोमिन्ताङकै हालतमा जानबाट कांग्रेसलाई कसैले रोक्न सक्दैन ।

sacharya.pcn@gmail.com

प्रकाशित : वैशाख ६, २०७५ ०८:१६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बलात्कार न्यूनीकरणको बाटो

घटना घट्यो भने कहाँ, कसरी उजुरी गर्ने विषयमा जानकार बनाउनुपर्छ । घटना घट्नु उसको कुनै अपराध होइन भन्ने बुझाएर आत्मविश्वास जगाउने खालका कम गर्नुपर्छ ।
राधा पौडेल

काठमाडौँ — नेपालमा बलात्कार आजभोलि बढ्यो भन्ने म मान्दिन, पक्कै पनि समाज परिवर्तन हुदै गर्दा केही अवयव परिवर्तन हुन्छन् र त्यहाँ शक्तिको नयाँ स्वरूप सिर्जना हुन्छ, अनि हिंसा वा अर्को रूप बलात्कार ।

नेपाली समाज बलात्कार स्वीकारेको समाज हो, सुन्दा अप्ठ्यारो लागे पनि वास्तविकता त्यही हो । यसबारे मैले पहिल्यै लेखिसकेकी छु । बलात्कार किन हुन्छ भन्नेतिर नलागी के र कसरी काम गर्‍यो भने बलात्कार न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा यहाँ आफ्नो विचार राख्दैछु ।

सरकारको दायित्व
हरेक नागरिकको सुरक्षा सरकारको हुन्छ, जुन संविधानले ग्यारेन्टी गरेको छ । कानुन कति छैनन् भने कति अपुरा छन्, तथापि गर्न सकिने प्रशस्त बाटा वा माध्यम छन् । सरकारले तुरुन्तै गर्नसक्ने मसिना तर महत्त्वपूर्ण काम यस्ता छन्–पीडितलाइ केन्द्रित गरेर बलात्कार विरुद्ध लड्न छुट्टै डेस्क गृह मन्त्रालय अन्तर्गत खडा गर्ने, २४ घन्टा सेवा लागू गर्ने, जो कसैले फोन वा मेसेज गरेर सूचना दिनसक्ने, सूचना दिनेको जानकारी गोप्य राख्ने, सूचना पाएको एक घन्टामा पुलिस घटनास्थलमा पुग्ने (नेपालभरि नै पुलिसको संरचना भएकाले हिमाली जिल्लामा पनि हिउँ परेका बेलाबाहेक खासै समस्या हुँदैन), सूचना दिने व्यक्तिलाई पुरस्कृत गर्ने, निर्धारित समयमा काम फत्ते गर्ने पुलिसलाई पनि पुरस्कृत गर्ने, पीडितको सुरक्षा, मानसिक, शारीरिक उपचारको ग्यारेन्टी गर्ने, पीडितको अभिभावकलाई सुरक्षासहित व्यवसाय गर्न बिना धितो निब्र्याजी ऋण व्यवस्था गर्ने । यस्तै डेस्कले स्थानीय पुलिसलाई परिचालन गरेर २४ घन्टाभित्र नै पीडितलाई न्याय र पीडकलाई कारबाही गर्न सक्छ ।

जुन पुलिसले मिलेमतोमा प्रेरित गर्छ वा तुरुन्तै काम गर्दैन वा नेताको भनसुनपट्टि लाग्छ भने त्यसलाई कारबाही गर्नुपर्छ । भनसुन गर्ने नेताको नाम गोरखापत्र र पुलिसको वेबसाइटमा प्रकाशित गर्नुपर्छ । त्यसैगरी पीडकको नाम र फोटो पुलिसको वेबसाइटमा प्रकाशित गरेर, जेलबाट निस्केपछि पनि पेसागत काम गर्ने, कुनै महिला वा केटी काम गर्ने वा रमाइलो गर्ने कुनै ठाउँमा जान निषेध गर्नुपर्छ । विगतमा पुलिसले केही काम गर्न नखोजेको हैन, तर ती संस्थागत भएनन् । कुनै व्यक्ति विशेषको शक्ति वरपर मात्र घुमे ।

नेता वा स्थानीय सरकारको दायित्व
नेपाली नागरिकको सेवक हुँ भनेर नथाक्ने नेता र तिनै तहमा निर्वाचित जनप्रतिनिधि जवाफदेही हुनु पहिलो न्यायको अनुभूति दिनु हो । उनीहरूले नेतृत्व गरेको ठाउँमा कुनै पनि महिला वा पुरुष बलात्कारको सिकार हुनुहुँदैन । तसर्थ पुलिसमा खबर आउने बित्तिकै पीडितलाई न्याय दिने र पीडकलाई कारबाही गर्ने कुरामा नेताले सहजीकरण गर्नुपर्छ । सरकारी संयन्त्रलाई चलायमान गराउन सहयोग गर्नुपर्छ, नकि व्यक्ति विशेष । महिलाको सम्मान नगरिकनै समृद्धि कल्पना पनि गर्न सकिँदैन ।

गैरसरकारी वा निजी क्षेत्रको दायित्व सरकार बलियो हुनुपर्छ । अहिले सरकारमा इच्छाशक्ति नभएको र कतिपय सन्दर्भमा कमजोर भएको अवस्था छ । सरकार बाहेकका सस्थाले खबरदारी गर्ने भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ । केटा वा पुरुषलाई मानव सम्वेदना नियन्त्रण राख्न, समाजमा घटेका घटनाको जवाफदेही हुन सिकाउने वा ससूचित गर्ने, पुरुषहरू नै परिचालन गरेर उनीहरूकै नेतृत्वमा अभियान सञ्चालन गर्न, महिलाको सम्मान हुनेगरी घरायसी काम बाँडफाँड गर्न प्रेरित गर्ने काम पनि गैरसरकारी क्षेत्रले गर्नुपर्छ । पुरुषको अग्रगामी भूमिकामा महिलाको सशक्तीकरण हुनुपर्छ । सँंगसँंगै केटी वा महिलालाई आफ्नो शरीरको बनोट, भूमिका सुसूचित गर्दै, परम्परावादी ढोंगी सस्कृतिलाई वैज्ञानिक दृष्टिकोणले विश्लेषण गर्न प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । आत्मरक्षाका लागि मार्सल आर्ट सिकाउन पनि जरुरी छ । घटना घट्यो भने कहाँ, कसरी उजुरी गर्ने विषयमा जानकार बनाउनुपर्छ । घटना घट्नु उसको कुनै अपराध होइन भन्ने बुझाएर आत्मविश्वास जगाउने खालका कम गर्नुपर्छ ।

मिडियाको दायित्व
मिडिया बलात्कार भयो भन्ने अनि हराउने वा बोल्दै नबोल्ने वा यो त मेरो आफ्नो मान्छेसँंग पो जोडिएको रहेछ भनेर भाग्न खोज्ने परिपाटीबाट माथि उठ्नुपर्छ । सरकार, नेता र सरकार बाहेकका संस्थालाई निरन्तर खबरदारी गरेर मिडियाले घटनालाई निष्कर्षमा पुर्‍याउन सक्छ । समाजमा दिनदिनै देखिने, सुनिने बलात्कारका घटनाले यति आक्रान्त भइएको छ कि सिधा आँखाले छोरीहरूको अनुहारमा हेर्ने हिम्मत छैन, अभिभावकामा । कोही, कसैलाई, कतै विश्वास गर्न सकिने अवस्था छैन, अधिकांशको मनमा । बलात्कार विरुद्ध अबको उत्तम बाटो यही हो । बलात्कारको घटना सुन्दा रिस उठ्छ, फाँसी दिन मन लाग्छ । तर यसले समाधान दिँदैन । माथि उल्लेख गरिएका केही कुरा स्थानीय परिवेश अनुसार फरक हुन सक्लान्, तर नसकिने र नहुने भन्ने छैनन् ।

प्रकाशित : वैशाख ६, २०७५ ०८:१५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्