रहेनन् गाउँ फर्कका अभियन्ता

पहिलो प्रतिनिधिसभाका चार कम्युनिस्ट सांसदमध्येका एक थिए, कमलराज रेग्मी, जो पछि पञ्चायत प्रवेश गरे र दलविहीन उक्त व्यवस्थाको प्रशिक्षण पाठशाला मानिने ‘गाउँ फर्क’ अभियान हाँक्न पुगे ।
हरिबहादुर थापा

काठमाडौँ — पहिलो प्रतिनिधिसभा, २०१६ का जीवित एकाध सांसदमध्येमा पर्थे, कमलराज रेग्मी । बिहीबार बिहानदेखि उनी पनि हामीबीच रहेनन् । पुराना राजनीतिज्ञ रेग्मीको ९२ वर्षको उमेरमा निधन भयो ।

उक्त प्रतिनिधिसभामा कम्युनिस्ट सदस्यहरू ‘सिला’ खोज्नुपर्ने अवस्थामा थिए, अहिलेजस्तो दुई तिहाइ कहाँ पाउनु ! २०१६ असार १६ मा प्रतिनिधिसभाको पहिलो बैठक कांग्रेसले भरिएको थियो । दुई तिहाइ बहुमत ल्याएको उक्त दलका ७४ सांसद थिए । १ सय ९ सदस्यीय प्रतिनिधिसभामा कम्युनिस्ट सांसद भने चार जना मात्रै थिए । तिनै चारमध्येका एक थिए, कमलराज रेग्मी, जो क्रान्तिकारी छविका थिए ।

२०१५ फागुन ७ गते भएको निर्वाचनको परिणाम देशैभरिबाट कांग्रेसका पक्षमा आउँदै थियो । रेग्मीको चुनाव क्षेत्र थियो– ‘पाल्पा–पूर्व ९४–नम्बर’ । त्यही चुनावमा पाल्पा–पश्चिम ९३ नम्बरबाट प्रतिस्पर्धारत कम्युनिस्ट पार्टी महासचिव केशरजंग रायमाझीले निकटतम प्रतिद्वन्द्वीसमेत बन्न नसकी चौथो नम्बरमा मत ल्याए । महासचिवको लज्जास्पद हार र देशभर कम्युनिस्टको मतसंख्या कमजोर देखेपछि रेग्मीले पनि जित्ने आशा मारिसकेका थिए तर भाग्यवश उनी झिनो मतान्तरमा विजयी भए र चौथो कम्युनिस्ट सांसद बन्न पुगे । त्यसो त देशैभरि उम्मेदवारी दिएको कांग्रेसको चुनावी प्रतिस्पर्धा नै कम्युनिस्टसँग थिएन, नेपाल राष्ट्रिय गोरखा परिषद्सँग थियो । ४७ क्षेत्रमा मात्रै चुनाव लडेको कम्युनिस्टसँग कांग्रेसको प्रतिस्पर्धा दस क्षेत्रमा मात्र थियो ।

कम्युनिस्ट दर्शनका प्रशिक्षणकर्ता रेग्मी कांग्रेसका घोर विरोधी थिए । भलै राजनीतिक जीवनको प्रारम्भमा उनी कम्युनिस्ट थिएनन् । जयतु संस्कृत आन्दोलनमा सक्रिय रेग्मीे कांग्रेस नेता बीपी कोइराला र डिल्लीरमण रेग्मीसँगको संगतमा मात्र थिएनन्, उनीहरूबाटै प्रशिक्षित पनि थिए । कोइराला र रेग्मीबीच झगडा चर्किएपछि उनी कांग्रेसबाट बाहिरिए । त्यसपछि कम्युनिस्ट संगठन विस्तारका क्रममा रहेका शैलेन्द्रकुमार उपाध्यायका साथमा पुगे । उनलाई उपाध्यायले बनारसको गल्लीमा कम्युनिस्ट बनाए । सदस्य बन्नुपूर्व उनलाई ‘जात–भात, परम्परा, अन्धविश्वास केही नमान्न’ वचनबद्ध मात्र तुल्याएन् कि वेशभूषा र खानपान शैलीसमेत परिवर्तन गराए । रेग्मीकै शब्दमा, ‘म पतलुुङ र पाइन्ट लगाउँदिनथेँ, रक्सी पिउँदिनथेँ । कम्युनिस्ट बन्न रक्सी पिउनैपर्ने र पतलुङ लगाउनैपर्ने भयो ।’

रेग्मी कम्युनिस्ट भएको एक वर्ष पनि भएको थिएन । २००७ मा प्रजातन्त्र बहालीका निम्ति भएको ‘दिल्ली सम्झौता’ विरुद्ध कम्युनिस्टहरू आन्दोलनमा उत्रिए भने डा. केआई सिंहको सशस्त्र विद्रोह पनि जारी रह्यो । कम्युनिस्टहरूद्वारा त्यही कालमा सिर्जित नारा हो– ‘दिल्ली सम्झौता धोका हो ।’ प्रजातन्त्र बहालीसँगै उत्पन्न विद्रोह साम्य पार्ने क्रममा कम्युनिस्टमाथि प्रतिबन्ध लाग्यो भने केआई सिंह चीन पलायन भए । केही वर्षको अन्तरालपछि राजा महेन्द्रले कम्युनिस्ट प्रतिबन्ध फुकुवा गरे । अनि सिंहलाई स्वदेश फिर्तामात्र गरेनन्् कि प्रधानमन्त्री नै बनाए ।

क्रान्तिकारी शैली र कम्युनिस्ट दर्शनबाट जनतालाई प्रशिक्षित तुल्याएकै कारण रेग्मी सांसद बन्न सफल भएका हुन् । तर, डेढ वर्षकै अन्तरालमा राजा महेन्द्रले २०१७ पुस १ मा ‘कू’ गरे । त्यसको तेस्रो दिन उनलाई पाल्पामा पक्राउ गरी जेल हालियो । स्वास्थ्यस्थिति बिग्रिएपछि २०२१ को उत्तराद्र्धमा उनले राजा महेन्द्रसामु बिन्तीपत्र हाले– ‘बिरामी छु, छुटेर सामान्य नागरिकसरह जीवन बिताउन पाउँm’ । यसरी लगभग पाँच वर्षपछि उनी जेलबाट छुटे ।

जेल मुक्तिपछि रेग्मी केही समय मौन बसे, राजनीति मूल्यांकन गर्दै । त्यस बीचमा उनलाई कम्युनिस्ट बनाउने नेता शैलेन्द्रकुमार उपाध्याय पञ्चायतमा मन्त्री मात्र भएका थिएनन्, राजा महेन्द्रको अति निकटस्थ मानिन्थे । कुनै बेलाका कांग्रेसी सहकर्मी र सहपाठी राजेश्वर देवकोटा पनि प्रभावशाली मन्त्री थिए । अर्कातिर छिन्नभिन्न भइसकेको कम्युनिस्ट पार्टी गुटबन्दीबाट ग्रसित थियो । अनि देवकोटाकै जोडबलमा रेग्मीको पनि पञ्चायत प्रवेश भयो ।

उतिबेला राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्य बन्न गाउँ–तहकै वडाध्यक्ष वा सदस्य बन्नुपर्ने प्रावधान थियो । प्रतिनिधिसभाका सांसद भइसकेका रेग्मी पाल्पामा गाउँको वडाध्यक्ष बन्न गए । वडाध्यक्षबाट जिल्ला पञ्चायत सभापति निर्वाचित भए । सभापति भएको १६ दिनमात्र हुँदै थियो, उनी राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्यमा निर्वाचित भए, २०२२ साउन ३२ मा । त्यतिबेला जिल्ला पञ्चायत सदस्यबाट राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्य निर्वाचित हुने ‘अप्रत्यक्ष पद्धति’ थियो ।

रेग्मी जब राष्ट्रिय पञ्चायत पुगे, त्यहाँ उनले कुनै राजनीतिक दर्शन देखेनन् । पञ्चहरू केवल पदीय स्वार्थमा रुमल्लिएको पाए । प्रधानमन्त्रीका रूपमा राज गर्दै थिए, सूर्यबहादुर थापा । रेग्मीले पञ्चायत टिकाउने हो भने प्रशिक्षित, संगठित र अनुशासित कार्यकर्ता चाहिने धारणा थापासामु सुनाए । रेग्मीकै शब्दमा, ‘निर्दल भए पनि पञ्चायतलाई राजनीतिक व्यवस्था भन्ने हो भने त्यहीअनुसार, कार्यकर्ताहरूलाई प्रशिक्षण, मार्गदर्शन, कार्यक्रम दिन सक्नुपर्‍यो । अन्यथा बिनालगामका घोडाहरूले रथ दगुराएको रथझैं यो पञ्चायत व्यवस्था पनि भिरबाट लडेर चकनाचुर हुन बेर छैन ।’

रेग्मीको त्यो आकर्षक अवधारणा राजा महेन्द्रकहाँ पुग्यो । प्रशिक्षित पञ्चायती कार्यकर्ता सिर्जना हुनु महेन्द्रका निम्ति ‘गौरव’को विषय थियो । अनि रेग्मीकै अग्रसरतामा गाउँ फर्क खाका कोरियो । गाउँ–गाउँमा पञ्च प्रशिक्षणका पुस्तकदेखि तिनै पञ्चहरूमार्फत विकास गराउने योजना पनि सुरु भयो । जसलाई पञ्चायत कालमा ‘गाउँ फर्क राष्ट्रिय अभियान’ले चिनिन्थ्यो । पञ्चायती सिद्धान्त गाउँ–गाउँ पुर्‍याएको उक्त अभियान पञ्च उत्पादनको थलो बन्यो । उनकै शब्दमा अभियानले ‘चाउरिँंदै गएको पञ्चायतलाई उत्साह मिल्यो ।’

उक्त दृश्य कांग्रेस र उदारवादी पञ्चहरूलाई समेत पचेको थिएन । त्यही कारण व्यंग्यात्मक रूपमा भन्ने गर्थे, चिनियाँ कम्युनिस्ट नेता ल्यु शाओचीको ‘हाउ टु बी ए गुड कम्युनिस्ट’को नेपाली संस्करण हो, गाउँ फर्क अभियान । त्यो गाउँ तहसम्मै पञ्चायत विरोधीहरू सिध्याउने संकीर्ण संयन्त्र बन्यो । कांग्रेसलाई ‘अराष्ट्रवादी’ दलमा उभ्याउने राजनीतिक हस्तीका रूपमा चिनिए रेग्मी । कांग्रेसलाई भित्तामा पुर्‍याउनुपर्छ भन्ने मान्यतामा अडिग थिए, उनी । त्यही कारण कांग्रेसीहरू रेग्मीलाई मनपराउँदैनथे ।

कांग्रेस–कम्युनिस्टहरूले रेग्मीको पञ्चायत प्रवेशको खरो आलोचना गरे । रेग्मी भने आफ्नो प्रवेशले नै पञ्चायत हिंसात्मकबाट उदार चरित्रतिर मोडिएको जिकिर गरेका छन् । उनको टिप्पणी छ, ‘आँखा चिम्लेर दोष लगाउने र गाली गर्नेहरू जतिसुकै ठूलो स्वरले चिच्याए पनि पञ्चायत विरोधी हुन खोज्ने र हुनसक्ने सांघातिक प्रहारलाई शिथिल र निस्क्रिय बनाउने प्रयास गरिरहन्थेंँ । पछि गएर पञ्चायतमा अनुदार पक्षलाई प्रबल बनाइयो । तर म कहिल्यै कसैको पिच्छलग्गु या अनुयायी भइनँ ।’ (कमलराज रेग्मी, सन्ध्या रेग्मीको ‘बचेरालाई आहार’, २०६८)

आफूले पञ्चायतलाई ‘राजनीतिक व्यवस्था’मा रूपान्तरित गर्नेदेखि नीति, कार्यक्रम, उद्देश्य, आचार र अनुशासनमा ढाल्न समय खर्चिएको रेग्मीको जिकिर थियो । उनका अनुसार, ‘पञ्चायतको आफ्नो राजनीति भनेको दलीय पद्धतिलाई गाली गर्नु र कांग्रेसलाई ‘अ.त.’ (अराष्ट्रिय तत्त्व) भनी अराजनीतिक विरोध गर्नु सिवाय अरू केही थिएन ।’

तर, त्यसरी प्रशिक्षित पञ्च सिर्जित गर्ने राजनीतिक दर्शन नेता रेग्मीलाई पञ्चायतमा खासै उल्लेखनीय पद मिलेन । अझ २०२६ को राष्ट्रिय पञ्चायत चुनावमा पराजित भएपछि उनी निराश थिए । उनलाई गाउँ फर्कको केन्द्रीय सदस्यमै अल्झाइयो, मन्त्रीमा उकालिएन । यद्यपि २०३२ पछि गाउँ फर्कको केन्द्रीय सदस्यको हैसियत मन्त्रीसरह मानिन्थ्यो । पञ्चायती पदका निम्ति ‘टिकटको अनुमोदन गर्ने’ निकायमा गाउँ फर्क परिणत भएपछि शक्तिशाली भएको थियो ।

प्रारम्भमा गाउँ फर्क त्यति विवादित थिएन । यो केवल पञ्चायती सिद्धान्त प्रतिपादन, प्रशिक्षण र पञ्च मूल्यांकनमा मात्र सीमित थियो । २०३२ मा पञ्चायती संविधानमा दोस्रो संशोधनसँगै संवैधानिक मान्यता प्रदान गरी पञ्चायती चुनाव लड्न त्यहीँबाट ‘अनुमोदन’ गराउनुपर्ने प्रावधान राखियो, त्यसपछि राजनीतिक विवादको केन्द्रविन्दु बन्न पुग्यो, यो संस्था । चुनावी प्रतिस्पर्धाले पञ्चहरूबीच फाटो ल्याएको, गुटबन्दी चर्काएको, षडयन्त्र बढाएको निष्कर्ष निकाल्दै गाउँ फर्कले ‘सर्वसम्मति अभियान’ सुरु गर्‍यो ।

त्यसले पञ्चायती राजनीतिभित्र ठूलो हलचल ल्यायो । गाउँ फर्कका पदाधिकारीलाई चित्त नबुझाएसम्म पञ्चायतको कुनै पनि तहमा चुनाव लड्न नपाउने स्थिति बन्यो । अर्कातिर ‘सर्वसम्मत उम्मेदवार अनुमोदन’ पद्धतिले पदीय आकांक्षी पञ्चहरू अत्तालिन पुगे । यहाँसम्म कि राष्ट्रिय पञ्चायतका अध्यक्ष भइसकेका राजेश्वर देवकोटाको उम्मेदवारीसमेत अनुमोदित भएन । कठोर शैलीको गाउँ फर्क नीतिका कारण पञ्चायत कालमा रेग्मी ‘हार्डलाइनर’ मानिन्थे । राजा महेन्द्रले बुटवलमा जग्गा दिन चाहे पनि उनले लिन मानेनन् । फेरि २०३२ ताका नगेन्द्रप्रसाद रिजालले मन्त्रिपरिषद्बाटै निर्णय गराएर सर्लाहीमा ३ बिघा जग्गा उपलब्ध गराउन खोजे, त्यो पनि अस्वीकार गरे ।

गाउँ फर्कमा निरन्तर क्रियाशील राजनीतिक पात्रमध्ये एक थिए, रेग्मी । यसका अध्यक्ष विश्वबन्धु थापाको ‘अस्वाभाविक अवतरण’पछि केन्द्रीय सदस्य र उपाध्यक्षमा अल्झिइरहेका रेग्मीलाई पहिलोचोटि अध्यक्ष बन्ने ढोका खुल्यो, २०३५ कात्तिकमा । थापा, पारिवारिक सम्बन्धका कारण आफ्ना पुराना नेता बीपी कोइरालासँग दसैंमा टीका थाप्न पुगेका थिए । त्यो दृश्य नपचेका पञ्चहरूले उनको चर्को आलोचना गरे । त्यसपछि वीरेन्द्रले उनलाई २०३५ कात्तिक ११ मा राजीनामा दिन लगाए । त्यसपछि अध्यक्षको त्यो कुर्सी रेग्मीलाई मिल्यो ।

कांग्रेस र उदारवादी पञ्चको तारोमा परेको ‘गाउँ फर्क’ २०३६ को जनमत संग्रहसँगै निस्क्रिय हुनपुग्यो । राजनीतिमा अनुचित चकचकी जमाएको गाउँ फर्क अभियान र राष्ट्रवादी स्वतन्त्र विद्यार्थी मण्डल खारेज हुनुपर्ने माग कांग्रेस–कम्युनिस्टहरूको थियो । जनमत संग्रह घोषणाको चार दिनपछि २०३६ जेठ १४ मा गाउँ फर्कका सम्पूर्ण पदाधिकारीले राजीनामा दिएसँगै उक्त अभियान निष्क्रिय हुन पुग्यो । कुनै परामर्श नगरी जनमत संग्रह घोषणा भएकामा रेग्मी राजा वीरेन्द्रसँग असन्तुष्ट भए । त्यसपछि उनी दरबारसँग अमिलो मन लगाउँदै बसिरहे । महेन्द्रसँग जस्तो भावनात्मक सम्बन्ध वीरेन्द्रसँग उनको कहिल्यै भएन ।

रेग्मीले कम्युनिस्ट र पञ्चायत दुवैलाई राजनीतिक गुन लगाए तर त्यसको बदलामा २०३६ पछि दरबारबाट कुनै पद मिलेन, बेलाबखत पञ्च भेलामा एक वक्तामा मात्र सीमित गर्नुबाहेक । उनको स्मरणमा, ‘पञ्चायत स्वार्थीको झुन्ड थियो । पञ्चहरू ज्यादै रक्सी खाने । मलाई समेत यति रक्सी खान सिकाए कि भनेरै साध्य छैन । अझ यसो भनौं, कम्युनिस्टले रक्सी चखाए । पञ्चहरूले लत नै बसालिदिए । यतिसम्म कि मेरो पेटको अल्सर बल्झेर अप्रेसन नै गर्नुपर्ने अवस्था आइपर्‍यो ।’ (नेपाल साप्ताहिक, २०६८ चैत २६) जनमत संग्रहपछि उनको दरबारसँग सम्बन्ध पातलिन पुग्यो । बहुदल आएपछि पनि उनी कुनै राजनीतिक संगठनमा देखा परेनन् । उनको राजनीतिक उत्तराद्र्ध पुराना कम्युनिस्ट र इमानदार पञ्चहरूसँगको चिन्तन–मननमै बित्यो ।

प्रकाशित : चैत्र २४, २०७४ ०८:०१
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

जो राष्ट्रिय पञ्चायतमै बहुदल माग्थे

विरोध खतिवडा

काठमाडौँ — नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका अथक योद्धा एवं जनप्रिय नेता जागृत भेटवाल हामीबाट बिदा हुनुभएको छ । उहाँ चितवन र म मकवानपुर छिमेकी जिल्लाको भए पनि हाम्रो चिनजान काठमाडौंमा अनेरास्ववियुको राजनीतिबाट भएको थियो ।

विद्यार्थी राजनीतिसँगै उहाँ पत्रकारितामा पनि संलग्न हुनुहुन्थ्यो । २०३६ सालको आन्दोलनको समयमा उहाँ ‘प्रकाश’ साप्ताहिकमा संलग्न हुनुहुन्थ्यो । त्यसबेला देखिकै उहाँसँंगको सामिप्यता उहाँको जीवनकाल पर्यन्त रहिरह्यो ।

पञ्चायती शासनकालमा हामी भूमिगत राजनीतिमा थियौं । २०४३ सालमा पार्टीले जनपक्षीय उम्मेदवारको रूपमा उठाएर पञ्चायतमा हस्तक्षेप गर्ने नीति लियो । त्यही नीति अन्तर्गत उहाँ चितवनबाट र म मकवानपुरबाट उम्मेदवार बन्यौं । मकवानपुरमा म र रूपचन्द्र विस्ट र चितवनमा भेटवालजी नेकपा संयुक्तका भीमबहादुर श्रेष्ठसँग मिलेर चुनावमा उठेका थियौं । त्यसबेला पार्टीले ३२ उम्मेदवार विभिन्न स्थानबाट उठाएको थियो । हाम्रो प्रतिस्पर्धा पुराना पञ्चहरूसँंग थियो । गुणराज पाठक भेटवालजीका प्रमुख प्रतिद्वन्द्वी थिए । मेरा प्रमुख प्रतिद्वन्द्वी कमल थापा थिए ।

त्यो बेला उनी राष्ट्रवादी विद्यार्थी मण्डलको अध्यक्ष भएकाले उनलाई ‘मण्डले’ भनिन्थ्यो । गणतन्त्र आइसक्दा समेत राजतन्त्रको वकालत गर्ने खुंखार मण्डलेसँंग म पञ्चायतमा चुनाव लडेको थिएँ । उनले कब्जा गरेरै चुनाव जिते, मलाई हराइयो । भेटवालजीले भने चितवनबाट जित्नुभयो । पार्टीको तर्फबाट जनपक्षीय उम्मेदवार बनेकामध्ये भेटवाल, झापाका द्रोण आचार्य, काठमाडौंका पद्यरत्न तुलाधर, इलामका नोबल केबी राई र कास्कीका सोमनाथ प्यासीले चुनाव जित्नुभयो । हामीसँंग गठबन्धन गर्नेमध्ये चितवनका भीमबहादुर श्रेष्ठ, मकवानपुरका रूपचन्द्र विष्टले र परशुराम खापुङले पनि जित्नुभयो ।

हाम्रो तर्फबाट जित्ने पाँच जनाले राष्ट्रिय पञ्चायतमा पुगेर मसिनो ढंगले पार्टीको पक्षमा काम गर्नुभयो । त्यो बेला खालि लुकेर सेल्टरमा बसेर संगठन गर्नुपथ्र्यो । तर जनपक्षीय उम्मेदवारका रूपमा उहाँहरूले जितेपछि पार्टी विस्तारमा त्यसले ठूलो सहयोग गर्‍यो । २०४३ को राष्ट्रिय पञ्चायत चुनाव र स्थानीय चुनावमा उम्मेदवारहरू खडा भएपछि पार्टीको गुणात्मक विकास भयो । हामीले पञ्चायतको उम्मेदवारका नाममा सिधै सभा गर्न पायौं । चुनावमा उठेका उम्मेदवारलाई प्रतिबन्ध लगाउन मिल्दैनथ्यो । त्यसैले चुनावी सभाहरूमा ठाडै बोल्न पाइयो । बहुदलका पक्षमा भाषण गर्ने अवसर मिल्यो । तिनै सभामा सहभागी हुनआएका व्यक्तिहरूले बहुदलका पक्षमा ताली पड्काउने, सिठ्ठी बजाउने गरेको देखिन्थ्यो । अनि त्यस्ता व्यक्तिहरूसंँग पछि सम्पर्क गरेर हामी संगठन विस्तार गथ्र्यौं । जनपक्षीय उम्मेदवार बनेपछि जिते पनि हारे पनि हाम्रा समर्थक बढ्दै गए ।

यसै क्रममा राष्ट्रिय पञ्चायतभित्र भेटवालजीहरूको भूमिका उल्लेख्य हँुदै थियो । पञ्चायत सदस्यको हैसियतमा विकास निर्माण लगायतका विषय स्वाभाविक नै थिए । तर भेटवालजीले भने राजनीतिक आवाज उठाउने थलोको रूपमा प्रयोग गर्नुभयो । उहाँले पञ्चायतको विरोध गर्दै बहुदलीय व्यवस्थाको पक्षमा राष्ट्रिय पञ्चायतममा स्पष्ट धारणा राख्नुभयो । उहाँले पञ्चायतलाई चुनौती दिएपछि पञ्चायतइतर विचार राख्ने तत्कालीन मिडियाहरूले त्यसको व्यापक प्रचार गरे । साप्ताहिक विमर्श लगायतका पत्रिकाहरूले राम्रो स्थान दिए । हाम्रो तर्फबाट गएका पाँचजना मध्ये सबैभन्दा प्रस्ट ढंगले भेटवालजीले चर्कोसँग आवाज उठाउनुहुन्थ्यो । पद्यमरत्न तुलाधरले घुमाएर कुरा गर्नुहुन्थ्यो ।

भेटवालजीमाथि पक्रने, जेल हाल्ने, निलम्बन गर्ने लगायतका हर्कत पनि भए । तर उहाँले पञ्चायत विरोधी कुरा गर्दा पद खुस्किन्छ कि, जेल हाल्छ कि, दु:ख देला कि भन्ने पर्वाह गर्नुभएन । राष्ट्रिय पञ्चायतको पाँचै वर्ष बहुदलको पक्षमा लडेर बस्नुभयो ।

पञ्चायतको खुलमखुल्ला विरोध गर्दा धेरै धाकधम्की र प्रलोभनहरू पनि आउँथे । उहाँलाई पनि केही धम्की र धेरै लालचका कुराहरू आए । राजा र सेना पक्षका मान्छेहरूले लोभलालच देखाउँथे । किन जोखिम मोल्नुहुन्छ भन्दै धम्क्याउँथे । ‘दरबारसँंग भेट्नुहोस्, राजा खराब होइबक्सन्न’ राजासँंग जोड्ने खालका प्रयास पनि भए । तर उहाँ त्यस्तो कुनै प्रलोभनमा पर्नुभएन । आफ्नो निष्ठा नछोडी बस्नुभयो ।

२०४८ को चुनावपछि २०५६ सम्म हामी संसदमा सँंगै भयौं । अहिलेसम्मका माननीयमध्ये जनताको कामका लागि अलिकति पनि थकाइ र झन्झट नमानी २४ घन्टा काम गर्ने सीमित व्यक्तिहरूमा उहाँ पर्नुहुन्छ । २०५६ को चुनावमा भने उहाँ पराजित हुनुभयो । पराजित भए पनि निर्वाचितहरूभन्दा बढी उहाँ खट्नुभयो । पछिल्लो समय अस्पतालमा भर्ना हुनु अघिसम्म पनि उहाँ नियमित राजनीतिक काममा संलग्न हुुनुहुन्थ्यो ।

सांसदमा उहाँको राम्रो भूमिका थियो । २०४८ देखि नै हामी लेखा समितिमा पनि रह्यौं । २०५६ को आसपासमा उहाँ समितिको सभापति पनि हुनुभयो । । प्रतिक्षलाई सभापति दिने क्रममा उहाँले छोटो समय त्यो भूमिका पाउनुभएको थियो । त्यतिबेला लेखा समिति सभापतिको प्रभावकारी भूमिका हुन्थ्यो, सरकारलाई नियन्त्रण गर्ने बलियो हतियार थियो त्यो । ठूलठूला भ्रष्टाचारका काण्डहरू लेखा समितिले बाहिर ल्याएको थियो । लेखाको काम देखेर अन्य समितिहरू रिस गर्थे । लेखाले काम गर्ने भएकाले पत्रकारहरू पनि त्यही समितिमा झुम्मिन्थे । अन्य समिति बैठकको मतलव हँुदैनथ्यो । त्यही कारण पत्रकारहरूलाई समितिमा बन्द गर्नुपर्छ भन्ने कुरा उठ्यो । केही समय बन्द गर्ने प्रयास पनि भयो । तर त्यसको हामीले विरोध गर्‍यौं । सभापति भएको बेलामा उहाँले जनसरोकारका कुरा बाहिर आउन दिनुपर्छ भन्दै समितिमा पत्रकारहरूको प्रवेशलाई निरन्तरता दिनुपर्छ भन्ने अडान लिनुभयो । र पछि खुल्ला भयो ।

जनताका काममा उहाँ अत्यन्तै खट्नुहुन्थ्यो । उहाँले राम्रो काम गरेकैले स्विस सरकारले उहाँकै विश्वासमा चितवनमा अर्बौंका परियोजना सञ्चालन गर्‍यो । २०५१ मा आएको बाढीले सौराहा, लोथर क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुर्‍याएको थियो । त्यसमा बाँध बाँध्ने, सिंचाइ गर्ने, पुल निर्माण गर्ने लगायतमा काममा स्विस सरकारले उहाँकै विश्वासमा परियोजनाहरू सञ्चालन गर्‍यो ।

उहाँ अत्यन्त दयालु पनि हुुनुहुन्थ्यो । पञ्चायत कालमा मुलुकभरबाट बिरामी भएर राजधानी आउने पार्टी निकट व्यक्तिहरू उहाँकामा पुग्थे । उनीहरूलाई आफ्नै घरमा राखेर उपचार गराउने, आर्थिक अवस्था कमजोर भएकालाई सकेसम्म सहयोग जुटाइदिने काम गर्नुहुन्थ्यो । कुनै–कुनै बेला त १५/२० जनासम्म बिरामी पनि उहाँका घरमा हुन्थे । घरको बरन्डामा पनि सुतिरहेका हुन्थे । बहुदल आएपछि भने अन्य नेताहरू पनि भएकाले उहाँलाई अलिक सहज भयो । तैपनि चितवनबाट आएका बिरामीलाई चाहिँ अस्पतालमै पुगेर भेट्ने, सकेको सहयोग गर्ने गरिराख्नुभयो ।

उहाँ भूगिगतकालदेखि नै पार्टीको संगठन निर्माणमा लाग्नुभयो । राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्य भएपछि पनि भूमिगत नेताहरूलाई सेल्टर दिने, माननीयको व्यानर प्रयोग गरेर भूमिगतलाई बोकेर हिँड्ने गर्नुभयो । पार्टीभित्र उहाँ केन्द्रीय लेखा आयोगको दुई कार्यकाल सदस्यसम्म बन्नुभयो । २०५४ को पार्टी विभाजनमा उहाँ विचलित हुनुभएन । दबाबका बाबजुद पनि पार्टीको मूलधारमै बसेर काम गर्नुभयो ।

पछिल्ला कालखण्डमा भने उहाँले पार्टीले अलि वास्ता नगरेको जस्तो महसुस गर्नुभयो । २०६४, ०७० र हालैको तीनवटै चुनावमा उहाँले सांसद हुने मन गर्नुभएको थियो । उहाँ प्रोस्टेट क्यान्सरबाट ग्रसित हुनुहुन्थ्यो । डाक्टरले २ वर्षसम्म जानसक्ने भनेको थियो, तर उहाँ उच्च मनोबल भएको व्यक्ति भएकाले नौ वर्षसम्म थप बाँच्नुभयो । उहाँ बिरामीसमेत भएकाले उहाँको उपचारमा ठूलो रकम लाथ्यो । धेरै खर्च पनि गर्नुभयो । सरकारबाट केही थोरै सहयोग भयो । तर सांसद नै भएको भए राज्यले नै उहाँको उपचारमा वैधानिक रूपमा सहयोग गर्नसक्ने थियो । यसैका लागि पनि सजिलो हुन्छ भनेर उहाँलाई सांसद बनाउन हामीले पनि पहल गर्‍यौं । तर ६०१ जनाको संसद हँुदा र समानुपातिकबाट धेरैलाई सांसद बनाउँदा उहाँ जत्तिको योगदान भएको व्यक्तिलाई समेटिइएन । २०७० को चुनावमा त उहाँले चुनावमा लड्ने निकै पहल गर्नुभयो । तर पार्टीले उठाउन तयार भएन । यो चाहिँ उहाँको हकमा अलिक खड्किने विषय हो ।

उहाँ आशिर्वाद होइन, आन्दोलनबाट उठेको नेता हुनुहुन्थ्यो । २०३६ पछि सबै आन्दोलनका मोर्चामा उहाँ सधैं अग्रपंक्तिमै रहनुभयो । उहाँलाई २०४६ मा आजीवन कारावास हुनेसम्मको मुद्दा लाग्यो । तर डराउनु भएन, थाक्नु भएन । पार्टीभित्र अनावश्यक पद र पहुँचको घमन्ड देखाउनु भएन । पार्टीमा अतिरिक्त शक्तिको अभ्यास पनि गर्नु भएन । एमाले पार्टीभित्र वामदेव गौतम पहिलेदेखि नै शक्तिशाली हुुनुहुन्छ । पारिवारिक रूपमा भेटवाल गौतमका सम्धी हुनुहुन्छ । त्यो नातालाई उहाँले कतै प्रयोग गर्नु भएन । त्यसका कारण अतिरिक्त फाइदा लिनु भएन । फाइदा लिन खोजेको भए वामदेवजी चाहँदा उहाँ पछिल्लो कालखण्डमा सांसद हुनुहुन्थ्यो होला ।

नेताहरूको चरित्र, खानपान, संगतसँंग जोडिएका धेरै नराम्रा विषय बाहिर आउने गर्छन् । कतिपय नेताहरूको कमजोरी पनि छ । तर चरित्र, खानपान, संगतसंँग जोडिएका कुनै कमजोरी उहाँमा देखिएन । आर्थिक विषयमा उहाँ सधैं सफा नै रहनुभयो । इमानदार भयो भने मान्छे मरेर पनि अमर हुन्छ । कैयौं जनप्रतिनिधि, नेताहरूहरू आउँछन्, जान्छन् । खासै उल्लेख्य भूमिका निर्वाह नगरेका कारण जनताको विस्मृतिमा पुग्छन् । तर भेटवालजीले सधैं स्मृतिमा रहने जननेताको रूपमा अमरत्व प्राप्त गर्नुभएको छ । राजनीतिक सहयोद्धाप्रति मेरो हार्दिक श्रद्धाञ्जली ।

सांसद खतिवडासँग दुर्गा खनालले गरेको कुराकानीमा आधारित

प्रकाशित : चैत्र २४, २०७४ ०७:५९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×