परम्परागत सोचमाथि व्यङ्ग्य

मण्डला थिएटरमा मञ्चन भइरहेको नाटक ‘झिम्के मामा’ ले एउटा गाउँमा कायमै रहेको जातीय भेदभावलाई देखाउने प्रयास गरेको छ ।
रीना मोक्तान

गाउँमा पढाउँदै आएकी सरिता मिससँग कथित तल्लो जातका एक केटोको प्रेम मौलाएको थाहा पाउनासाथ देउराली गाउँमा यी दुईलाई दोषी ठहराइन्छ  । गाउँले जम्मा हुन्छन्  ।

ZenTravel

छिमेकी गाउँबाट आएका उक्त केटालाई गाउँका जवान ध्रुवे भकुर्न थाल्छन् । कतिले कालो मोसो दलेर गाउँ डुलाउने सजाय सुनाउँछन् । यो समस्या कसरी समाधान गर्ने भन्नेमा गाउँले अलमलमा छन् । छेउमा अमिलो मुख पारेर यी सबै दृश्य नियालिरहेका छन् झिम्के (अंकित खड्का) । झिम्के नै अगाडि सरेर उक्त केटोलाई सम्झाएर घर फर्काइदिन्छन् । गाउँको इज्जत झिम्केले जोगाउँछ ।


नाटक ‘झिम्के मामा’ को दृश्य हो यो । झिम्के देउराली गाउँको प्यारो नाम हो । भैपरी आउने समस्याको समाधान हो, झिम्के । कुन गाउँबाट देउराली झरे झिम्के, कसैलाई थाहा छैन । गाउँको विकास निर्माणमा झिम्केकै बढी हात छ । गाउँमा कुलो खन्नुपर्‍यो वा मन्दिर बनाउनुपर्‍यो झिम्केकै पहलमा काम सम्पन्न हुन्छ । जन्ती र मलामी जता जानुप‍र्‍यो, उतै हाजिर भइदिन्छन् झिम्के ।
देउराली गाउँकै कमला घिमिरे (काव्य बराल) को नाता पर्ने भाइ झिम्केले कमलाका श्रीमान् टीकाराम घिमिरे (अनुप न्यौपाने) लाई रगत दिएर बचाएका हुन्छन् । झिम्केकी दिदी कमलाकै घरमा बस्दै आएकी छन् । उनको साथमा एउटा झोला कहिल्यै छुट्दैन । झोलामा एउटा बाँसुरी । शिरमा टोपी पहिरेका उनका कपाल भने कान तलसम्म झरेको छ । मीठो वचन बोल्ने झिम्के सबै गाउँलेको वास्ता गर्छन् ।

Meroghar


एक दिन गाउँलेले आफूसँगै खाने, पिउने, हिँड्ने त्यही झिम्केको रहस्य थाहा पाउँछ । झिम्के ‘पानी नचल्ने समूह’ का हुन्छन् । रहस्य थाहा पाएपछि गाउँभरि हल्ला फैलिन्छ । सरिता मिससँग प्रेम सम्बन्ध राखेका उक्त केटालाई कालोमोसो दल्नुपर्ने निर्णय सुनाउने देउरालीका गाउँलेले अब झिम्केविरुद्ध के सजाय सुनाउलान् त ?
नाटक यही विषय वरपर घुमेको छ ।

नेपाली समाजमा व्याप्त मनोविज्ञानलाई निर्देशक प्रदीपकुमार चौधरीले नाटकमा हुबहु प्रस्तुत गरेका छन् । अझै पनि जात, धर्म अनि लैंगिकतालाई लिएर विभेद गर्ने समाजलाई नाटकले व्यङ्ग्य गर्छ । कर्मले जितेर जन्मले हारेका ती पात्रहरूको प्रतिनिधि हो, झिम्के । अन्धविश्वासको चपेटामा परेका झिम्केहरूको कथा प्रदीपले नाटकमार्फत भनेका छन् ।


आजको दिनसम्म पनि समाजमा जातपात र छुवाछूतको भावना गढेर बसेको छ । विज्ञान र प्रविधिमा समाजले फड्को मा‍र्‍यो । अज्ञानताबीच शिक्षितहरू जन्मिए । पँधेरो एउटै बनाइए पनि हाम्रो समाजमा छुवाछूत भने हटेको छैन । हिजो बोलीमा छुवाछूत हुन्थ्यो, आज व्यवहारमा कायम छ त्यो । नेपाली समाजको यही द्वैध चरित्रलाई अधिवक्ता दुर्गाप्रसाद पाण्डेले नाटकमा समावेश गरेका छन् ।


सामाजिक संरचना अझै पनि विभेदकारी छ । समयसँगै भेदभावको प्रवृत्ति पनि फरक भएको छ । आज झिम्केहरूलाई दैलोमै सीमित राखिन्न होला, तर पनि समानताको दैलो नाघ्न सकेको छैन । अझै पनि सोचाइमा भेदभाव देखिन्छ । यस्तै सोचहरूलाई प्रहार गर्छ नाटक ‘झिम्के मामा’ ले ।


दलित भएकै कारण सबैको प्यारो रहेका झिम्के, छिःछि दुरदुरका पात्रमा परिवर्तन भइदिन्छन् । सबैको मलामीमा पुग्ने झिम्केको अन्तिम संस्कार गर्न देउराली गाउँका कथित माथिल्लो जातका कोही आउँदैनन् । जातकै कारण भेदभाव गरिने सोच अनि व्यवहार नाटकमा झल्किएको छ ।


कमलालाई छोराले सोध्छ, ‘मामालाई किन कसैले नउठाएको, मामाले सबैलाई उठाइदिनुहुन्थ्यो पहिला त । आमा, मामा सार्की भएर नउठाएको हो । सार्की मान्छे होइन हो आमा ?’


यो मार्मिक दृश्यमा निकै घतलाग्दो प्रश्न उठाइएको छ । आखिर नाटकमा देखाइएका झिम्केहरू टीकाराम, ध्रुवे अनि सरिता मिसजस्तै मानिस हुन् । तर उनीहरूलाई मानिसको जस्तो व्यवहार गरिन्न । यही व्यवहार बोकेको समाज हो, देउराली गाउँ । देउरालीले वर्तमान समाजको प्रतिनिधित्व गर्छ ।


‘सारा गाउँलेलाई गंगाजलको पानी छम्किँदा पनि नचोखिने पाप लाग्यो । म बेंसी झरें ध्रुवे । झिम्केले बनाएको यो मन्दिरमा अब कसले पूजा गर्ने हो, त्यसैलाई ल्याएर राख्नु भन्नु टीकारामलाई,’ गाउँको पुजारी यसो भन्दै बेंसी लाग्छ । जबकि झिम्केको यथार्थ थाहा नपाउँदासम्म त्यही झिम्केले बनाएको मन्दिरमा उनले वर्षौं पूजा गर्थे ।


यो समाजले अहिलेसम्म परम्परागत सोचाइ बोकेर कसरी कुनै मानिसलाई विभेद गर्छ, नाटकमा देखाइएको छ । यस्ता दृश्य अझै पनि समाजमा मञ्चन हुन्छन् । झिम्केजस्ता पात्रहरू अझै पनि यथावत् नै छन् ।


‘झिम्के मामा’ को यो कथाले दर्शकलाई नाटकमा बाँधेर राख्छ । नाटकमा प्रयोग गरिएका दुई अर्थे संवाद झर्को लाग्ने किसिमको छ । ‘प्रप्स’ मा मिहिनेत देखिन्छ । कति दृश्यमा प्रप्स अलमल्याउने किसिमको पनि छ । प्रकाश र पार्श्व ध्वनिमा मिहिनेत पुगेन । झिम्केको भूमिकामा फिट छन्, अंकित । अभिनयमा अब्बल छन् अंकित, नाटकबाट उनले सावित गरेका छन् । टीकारामको भूमिका निर्वाह गरेका अनुपको अभिनय पात्रमा निहित नै छ । संयोग गुरागाईंले पुजारीको पात्रलाई न्याय गरेका छन् ।

प्रकाशित : माघ १०, २०७६ १२:४१
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

चर्चामा फेसियल रिकग्निसन

हेलो शुक्रबार

आगामी भविष्य आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) लाई मानिन्छ  । हाम्रो दैनिकी नै एआईका कारण बदलिने र हामीले काम गर्ने तरिका पनि भविष्यमा फरक हुने अनुमान सर्वत्र छ  ।

एआईकै एउटा अभिन्न अंग हो– फेसियल रिकग्निसन । क्यामेरामार्फत मानिसको मुहारलाई चिन्न सक्ने यो प्रविधिका लागि धेरै अनुसन्धानपछि विकासको यो चरणमा आएको छ ।


फेसियल रिकग्निसनको सुरुवाती प्रयोग सुरक्षा प्रयोजनका लागि भए पनि अहिले यो स्मार्टफोनमा समेत उत्तिकै प्रयोगमा आएको छ । सुरक्षा निकायले विशेष गरी फरार सूचीमा रहेका व्यक्तिहरूलाई पहिचानका लागि यसलाई उपयोगी सिद्ध मानेका छन् ।
फेसियल रिकग्निसन प्रविधिलाई सबैभन्दा बढी महत्त्व दिने राष्ट्रमा चीन अग्रपंक्तिमा छ । पश्चिमी देशमा यसको महत्त्व उस्तैगरी फैलिँदै छ ।

तर, यसै साता युरोपियन कमिसनले भने फेसियल रिकग्निसन प्रविधिलाई ३ देखि ५ वर्ष प्रतिबन्ध लगाउन सकिने आशय व्यक्त गरेको छ । कमिसनले तयार पारेको १८ पृष्ठ लामो रिपोर्ट अनुसार फेसियल रिकग्निसनका लागि आवश्यक पर्ने कानुन नभएको र कानुन निर्माणमा समय लाग्ने भन्दै यस्तो आशय व्यक्त गरिएको हो ।


युरोपियन कमिसनले आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स प्रविधिका विकासकर्ताहरूमा पनि यस्तै खालको बाध्यकारी नियम लागू गर्ने भन्दै आफ्ना सदस्य राष्ट्रहरूलाई पनि आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स सम्बन्धी काम गर्नका लागि छुट्टै निकाय गठन गर्न आग्रह गरेको छ ।



यस्ता प्रविधिलाई ३ देखि ५ वर्षसम्म गरिने प्रतिबन्धका कारण यस्ता प्रविधिको प्रभावलाई मूल्यांकन गर्न उपयुक्त विधि पत्ता लगाइसक्नुपर्ने युरोपियन कमिसनको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ ।


बेलायतसहितका केही देशमा प्रहरीले सार्वजनिक स्थलमा फेसियल रिगग्निसन सुविधासहितको क्यामेरा राखेर सर्वसाधारणलाई अनुगमन गर्दै आएको छ । बेलायतमा सार्वजनिक स्थानमा राखिएको फेसियल रिकग्निसनसहितको सीसीटीभी फुटेज हटाउनुपर्ने माग हुँदै आएको छ । यसले व्यक्तिको गोपनीयताको अधिकार हनन गरेको विरोधीहरूको मत छ ।


फेसियल रिकग्निसनलाई कुनै देशले सार्वजनिक रूपमा जानकारी दिएर प्रयोग गरिरहेका छन् भने कुनैले सर्वसाधारणलाई जानकारी नदिई यसको प्रयोग गरिरहेका छन् । यसको विरोधीहरूको मतलाई मान्ने हो भने फेसियल रिकग्निसन प्रविधि विश्वसनीय भइसकेको छैन । यस्तो क्यामेराले सार्वजनिक स्थानमा रहेका मानिसहरूको अनुहारलाई पहिचान गर्दै प्रहरी वा अन्य निकायको डाटाबेसमा रहेको व्यक्तिहरूसँग तत्कालै तुलना गर्छ । यस्तो अवस्थामा अलिअलि अनुहार मिलेकै भरमा प्रहरीले धेरै व्यक्तिहरूलाई शंकाको आधारमा पक्राउ गरिरहेका छन् ।


युरोपमा फेसियल रिकग्निसन प्रविधिलाई केही वर्ष प्रतिबन्ध लगाउने र उपयुक्त नियम बनाएपछि मात्रै फुकुवा गर्ने बहस चलिरहँदा चीनले भने नयाँ नियम जारी गरेको छ । चीनले आफ्नो देशको मेडिकल स्टोरमा फेसियल रिकग्निसन क्यामेरा राख्नै पर्ने नयाँ नियम जारी गरेको छ जसका कारण कसैले लागूऔषध बनाउनका लागि औषधि किन्न नपाउन् । कडा खालको औषधि किन्दा खरिदकर्ताले मेडिकल स्टोरमा रहेको क्यामेरामा आफ्नो मुहार स्क्यान गर्नुपर्ने व्यवस्था लागू गर्न लागिएको हो ।


एआईसम्बन्धी प्रविधिलाई नियमन गर्नुपर्ने यो बहसमा गुगलको प्यारेन्ट कम्पनी अल्फावेटका सीईओ सुन्दर पिचाई पनि सहमत छन् । उनले यसै साता एक लेखमार्फत एआईसम्बन्धी प्रविधिलाई सरकारी निकाय वा अन्तर्राष्ट्रिय कुनै निकायले नियमन गर्नुपर्ने विचार राखेका छन् । एआई प्रविधिमार्फत मानिसको जीवनमा पार्ने प्रभावको सकारात्मक र नकारात्मक पक्षको विश्लेषण गरी त्यसलाई नियमन गर्नुपर्ने उनको धारणा छ ।

उनले डिप फेक (अरूको मुहार मिल्ने भिडियो) जस्ता प्रविधिले भविष्यमा समस्या निम्त्याउन सक्ने आकलन गरेका छन् । सार्वजनिक भएका केही डिप फेक भिडियोमा चल्तीका सेलेब्रिटीहरूको अनुहार र हाउभाउ ठ्याक्कै मिल्ने गरी अश्लील भिडियो बनाउने लहरले समस्या पनि निम्त्याउँदै गएको छ ।

प्रकाशित : माघ १०, २०७६ १२:४०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×