'राजनीतिज्ञलाई विज्ञान बुझाउन दिनभरी प्रयोगशाला हेर्न लगाउनुपर्छ'- कुराकानी - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

'राजनीतिज्ञलाई विज्ञान बुझाउन दिनभरी प्रयोगशाला हेर्न लगाउनुपर्छ'

हाम्रो न्युजरुमहरुमा जसले नाफा दिन्छ त्यो बिट बनिन्छ भने जसले नाफा दिँदैन त्यो बिट बन्न सक्दैन, विज्ञानमा त्यही लागू भएको छ
गोविन्द पोखरेल

नेचर इन्डियाकी प्रधान सम्पादक शुभ्रा प्रियदर्शिनी दक्षिण एसियामा विगत २५ वर्षदेखि निरन्तररुपमा विज्ञान पत्रकारिता गर्दै आएकी छन् । विश्वको चर्चित नेचर जर्नलको इन्डिया संस्करणको प्रधान सम्पादकमा उनी सन् २००८ देखि कार्यरत छिन् । भारतको विभिन्न मूलधारका मिडियामा विज्ञान पत्रकारिताको अनुभवसँगै लन्डनमै बसेर विज्ञान पत्रकारिता गरेको अनुभव उनीसँग छ ।

विज्ञान पत्रकारितासँग सम्बन्धित विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय अवार्डसमेत पाएकी उनीसँग नेपाल र दक्षिण एसियामा विज्ञान पत्रकारिता विषयसँग सम्बन्धित भएर ईकान्तिपुरका गोविन्द पोखरेलले गरेको कुराकानी:

भारतमा तपाई‌ंले सुरु गर्नुभएको विज्ञान पत्रकारिता र विज्ञान पत्रकारले लेख्ने समाचारबारे बताइदिनुहोस् न ?

मलाई मेरो विज्ञान पत्रकारिताका गुरु डाक्टर के एस जयरामनले सधैं आधारभूत अनुसन्धानलाई फलोअप गर्न सिकाउनुहुन्थ्यो । उहाँ विज्ञानले एकैपटक समाजमा लागू हुने किसिमका नतिजा दिँदैन, कुनै चमत्कार गर्दैन, तर विस्तारै गर्छ भन्नुहुन्थ्यो । त्यसैले हामी विज्ञान पत्रकारको हैसियतमा विज्ञानको त्यो ढिला प्रक्रियालाई रेकर्ड गर्दै यसको विकासलाई पनि लेख्नुपर्छ ।

विज्ञानको आधारभूत अनुसन्धानलाई सधैं महत्व दिन उहाँको सुझाव हुन्थ्यो, चाहे त्यो भौतिक, रसायन र जीव विज्ञानको नै किन नहोस् । यदि विज्ञानमा कुनै ब्रेकथ्रु भयो भने त्यो ठूलो समाचार बन्छ नै । तर विज्ञानभित्र रहेका ससाना विषयहरु पनि राम्रा समाचार बन्छन् र लेखिन्छन् । र, मानिसहरुलाई यी समाचारहरु पढ्न दिइरहनुपर्छ । यसरी नै विज्ञानका पाठकहरु विस्तारै जम्मा हुन्छन् । नभए मानिसहरु सधैं विज्ञानका ठूला समाचारहरु मात्रै खोज्न थाल्छन् तर सम्भव हुँदैन ।

पछिल्लो दुई दशकमा यस क्षेत्रको विज्ञान पत्रकारिता कसरी परिवर्तन भइरहेको देख्नुहुन्छ ?

विज्ञान पत्रकारिताका सुरुवाती समय मानिसहरुलाई चासो हुने, विज्ञानसम्बन्धी उत्सुकता जगाउने, साना–ठूला खोज र विज्ञानका आश्चर्यसँग केन्द्रित समाचारहरु हुन्थे । विस्तारै खोजमूलक समचार र सत्यको उजागर गर्नका लागि विज्ञानलाई प्रयोग गर्न थालियो । र, अहिले विज्ञान पत्रकार र वैज्ञानिकहरु सरोकारवालाई प्रश्न गर्न, सत्यको उजागर गर्न पत्रकारिता माध्यम बनेको छ ।

अहिले विभिन्न किसिमका विज्ञान समाचारहरु लेख्ने विषय बनेका छन् । पहिला र अहिले समाचार लेख्ने शैलीहरु परिवर्तन भइरहेका छन् । तर पनि पुरानाशैली र फिचरहरुको महत्त्व उत्तिकै छ ।

विज्ञान पत्रकारिता गर्न गाह्रो छ भन्छन् । यो विषयको पत्रकारिता गर्न विज्ञानकै विद्यार्थी हुनुपर्छ ?

यो ठूलो प्रश्न गर्नुभयो । विज्ञानको विद्यार्थी हुँदा विज्ञान कसरी हुन्छ र यसका आधारभूत विषयहरुबारे थाहा हुन्छ र यो आवश्यक पनि छ । धेरै उत्कृष्ट विज्ञान पत्रकारहरु अन्य विधाबाट पनि आउनुभएको छ । सबैभन्दा मुख्य कुरा के हो भने विज्ञान पत्रकारलाई विज्ञानको आधारभूत विषयमा जानकारी भएकै हुनुपर्छ । यसका अलावा टेक्निकल शब्दलाई कसरी पाठकसमक्ष सरल ढंगले प्रस्तुत गर्ने खुबी विज्ञान पत्रकारमा हुनुपर्छ । कुन विषयसँग सम्बन्धित के को जानकारी कसले दिन सक्छ भन्ने उसलाई थाहा हुनुपर्छ । पत्रकार सबै विषयको विज्ञ हुन सक्दैन, तर कुन विषयमा कसलाई थाहा छ र कसले राम्रोसँग व्याख्या गर्न सक्छ भन्ने चेत विज्ञान पत्रकारमा हुनुपर्छ ।

समाचार कक्ष विज्ञान पत्रकारितालाई अझै किन मूलधारको पत्रकारिताको रुपमा लिँदैन ?

तपाईंले सही प्रश्न गर्नुभयो । यो दक्षिण एसियामा मात्रै हैन, संसारकै अभ्यासमा छ । धेरै कम संस्था र मिडिया हाउसहरुले विज्ञानलाई महत्व दिएका छन् । तपाईंलाई थाहै छ होला संसारभर मिडियाको ल्यान्डस्क्याप धेरै नाजुक र खण्डित छन् । हाम्रो न्युजरुमहरुमा जसले नाफा दिन्छ त्यो बिट बन्छ भने जसले नाफा दिँदैन त्यो बिट बन्न सक्दैन । विज्ञान र वातावरणमा पनि यही लागू हुन्छ । मिडिया हाउसहरुका लागि विज्ञान र वातावरण पत्रकारिता आम्दानी र विज्ञापनका स्रोत हुँदैनन् । र, अहिलेसम्म भएका कार्यहरु जे-जे भएका छन् तीनले केही मिडिया हाउसहरुमा पूर्णकालीन विज्ञान पत्रकारहरु नियुक्त गरेका छन् । विज्ञान र वातावरण पत्रकारिताको पहिलो पुस्ताले न्युजरुमहरुमा यी विषयहरु मुख्य बिट हुन् भन्दै विश्वभर आवाज उठाइरहेको अवस्था छ ।

तपाईं दक्षिण एसियाको कुरा गर्नुहुन्छ भने पर्याप्त लगानी र बजेटको सुनिश्चिता नहुँदा यो समस्या अझ गम्भीर छ । त्यसैले विज्ञान र प्रविधिमा सरकार र निजी क्षेत्रहरुले लगानी नबढाउँदा विज्ञापन पनि हुँदैन । लगानी हुँदैन भने विज्ञान पत्रकारितामा पनि त्यही लागू हुन्छ । जबसम्म यी क्षेत्रमा लगानी हुँदैनन् तबसम्म तपाई स्वतन्त्र विज्ञान पत्रकारिता गर्नका लागि तपाईंको न्यूजरुमले दिदैन । र, मलाई यो लाग्दैन कि ‘कोही दक्षिण एसियामा विज्ञान पत्रकारिताको क्षेत्रका लागि लगानी गर्छु भन्दै आउँछ’ । पत्रकारिताको यो महत्वपूर्ण विषयलाई न्युजरुमले चासो दिइएको छ जस्तो मलाई लाग्दैन । हामीले देख्यौं, हिमालय बुट क्याम्प २०२२ का लागि भनेर विश्व विज्ञान पत्रकार समूहले ३ वटा देशका ८ जना पत्रकारहरुलाई तालिम दियो । यस्ता स–सना कार्यहरुले विज्ञान पत्रकारिताको उन्नयनका लागि केही योगदान गरिरहेको मात्रै हुन्छ ।

दक्षिण एसियाका विज्ञान पत्रकारहरुको सम्भावना र चुनौती के के देख्नुहुन्छ ?

हामी यस्तो क्षेत्रमा बस्छौं जहाँ विज्ञानको ठूलो हिस्सा सरकारहरुले गर्छन् । निजी स्तरबाट विज्ञानमा धेरै थोरै लगानी छ । त्यही कारणले पनि स्वतन्त्र विज्ञान पत्रकारिताका लागि लगानी र सस्टेन गर्नका लागि यहाँ गार्‍हो छ ।

सरकारहरु नराम्रो सन्देश जाने भनेर यथार्थ तथ्यांक बाहिर ल्याउन चाहदैनन् । सही तथ्यांक र सूचना उनीहरुबाट थाहा पाउनु पनि चुनौती छ जसका कारण राज्यलाई उत्तरदायित्व बनाउन गार्‍हो देखिन्छ । सरकारी कार्यालयका वैज्ञानिकहरुसँग कुरा गर्न खोज्दा पनि समस्या देखिन्छ । उनीहरुलाई लगाइएको बन्देजका कारण समयमा नै समाचार सम्प्रेषण गर्नका लािग विज्ञान पत्रकारहरुलाई चुनौती छ ।

विज्ञान पत्रकारहरुलाई अर्को चुनौती भनेको न्युजरुमहरुमा विज्ञान पत्रकारिताको संस्कार पनि छैन । विज्ञान पत्रकारहरुले आफ्ना सम्पादकहरुलाई विषयको बारेमा बुझाउनका लागि धेरै पापड बेल्नुपर्ने आवस्था पनि छ । धेरै कम सम्पादकहरु विज्ञानलाई प्राथमिकता दिन्छन् ।

सम्भावना धेरै नै छन् । एसियाका विज्ञान पत्रकारहरुले ग्लोबल मिडियाहरुमा लेख्दै विश्वको ध्यान आकर्षित गरेका छन् । अहिलेको सवाल हेर्ने हो भने ग्लोबल साउथसँग धेरै विज्ञानका विषय छन् जस्तो कि, जलवायु परिवर्तन अथवा स्वास्थ्य । विज्ञानलाई समाजसँग जोडेर मानवीय समाचारहरु विज्ञानको आँखाबाट लेख्ने हो भने विश्वव्यापी सम्भावना छ । पहिला पहिला दक्षिण एसियाका विज्ञान समाचारहरु तेस्रो आँखाबाट लेखिन्थ्यो । तर अहिले यस क्षेत्रको विषयहरु आपैंm यही क्षेत्रमा बसेका विज्ञान पत्रकारहरुले अनुभवको आधारमा विश्वका पाठकहरुलाई बुझाउने अवसर नै अवसर छ ।

विज्ञानमा लगानीको अभावको कुरा गर्नुभयो । तर दक्षिण एसिया चन्द्रमादेखि मंगलग्रहको सतहसम्म पुगेको छ । यो क्षेत्रमा अन्तरिक्ष विज्ञानमा धेरै लगानी देखिन्छ अथावा भनौं युरोपको भन्दा ज्यादा । यो केही विरोधाभाष देखिएन र ?

यहाँ एउटा सानो फरक देखिन्छ । हामी यहाँ प्रविधिको कुरा गरेका छौं । अन्तरिक्ष कार्यक्रमहरु आधारभूत रुपमा प्रविधिसँग सम्बन्धित छन् । तपाईं आफैं हेर्न सक्नुहुन्छ, अन्तरिक्ष प्रविधिमा पछिल्लो दशकमा कुनै परिवर्तन आएको छैन । यो सही र राम्ररी ठीक ढंगले राखिएको छ, तर विज्ञान फरक छ ।

दक्षिण एसियाली मुलुकहरुमा आधारभूत र औद्योगिक अनुसन्धानको सामाजिक उपयोगसँग सम्बन्धित लागनी निकै नै कम छ । दक्षिण एसियाका अनुसन्धानहरु यहाँका चुनौती र मानिसहरुले भोगिरहेको समस्या समाधान गर्ने किसिमका हुनुपर्ने देखिएको छ । जस्तो कि, कृषि अनुसन्धान, पानी र ऊर्जासँग सम्बन्धित अनुसन्धान, जलवायु अनूकुलनसँग सम्बन्धित अनुसन्धानहरु यहाँका मुलुकहरुका लागि महत्वपूर्ण छन् । र, विज्ञानको यो ठूलो आयाममा भारतमा अझै पनि खगोल विज्ञान र अन्तरिक्ष विज्ञानमा कति लगानी गर्नुपर्छ भन्ने सन्दर्भमा बहसहरु भइरहन्छन् ।

र, म सधैं भन्ने गर्छु, यी दुई विषयहरु फरक फरक हुन् र सरकारी निकाय र नीति निर्माणकर्ताले यो विषयलाई एकै ठाउँमा राखेर हेर्नु हुदैन । उनीहरुले प्रविधिलाई विज्ञानसँग जोडेर भ्रमित गर्नुहुँदैन ।

तपाईंलाई के लाग्छ, यस क्षेत्रका नेता वा भनौं राजनीतिक दलहरुले विज्ञान, प्रविधि र नवप्रवर्तनका विषयहरुलाई आफ्ना घोषणपत्रहरुमा किन कम प्राथमिकता दिन्छन् ?

विश्वको आँखाबाट हेर्ने हो भने दक्षिण एसिया अलिक फरक र भिन्न परिदृश्यको अवस्था हो । अथावा भनौं, कुखुरा र अन्डा कुन पहिलो भन्ने अवस्था। स्वास्थ्य, शिक्षा, विकासजस्ता अत्यावश्यक विषयहरुमा विज्ञान र प्रविधिलाई प्राथमिकतामा दिनका लागि दूरदर्शीता चाहिन्छ । त्यसैले सामाजिक रुपमा लाभदायक विज्ञान र प्रविधिमा लगानी गर्नका लािग यी देशहरुमा सरकार र नीति निर्माताहरुले ध्यान दिन जरुरी छ । यदि दिए भने एउटै ढुंगाले दुईवटा चरा मार्छ । विज्ञान प्रविधिको विकाससँगै स्वास्थ्य,शिक्षाको समस्याको निरुपण हुन्छ ।

र,अर्को विषय भनेको बजेटको सदुपयोग पनि हो । मानौं नेपालले विज्ञान र प्रविधिमा एउटा निश्चित प्रतिशत रकम विनियोजन गर्छ,तर त्यो बजेट कहाँ खर्च हुन्छ ? के त्यो बजेट वास्तवमै आधारभूत अनुसन्धानलाई दह्रो बनाउनका लागि प्रयोग भइरहेको छ कि पूर्वाधार विकास र फ्याक्ल्टी भर्नाका लागि ? नीति निर्माणकर्ताहरुलाई सोध्नुपर्ने यो मुख्य प्रश्न हो । जहाँसम्म मैले थाहा पाएअनुसार विज्ञान प्रविधिको ठूलो बजेट पूर्वाधार निर्माणमा खर्च हुने गरेको छ । करोडौं खर्च गरेर भौतिक संरचना, म्युजियम, विज्ञान पार्कहरु निर्माण भएका छन् । सकरात्मक सोच नै राखेर निर्माण गरिएको हो तर नेपालका लागि यो दोस्रो प्राथमिकता हुनुपर्छ । राम्रो पूर्वाधार र संग्रहालय त भयो तर त्यहाँ के देखाउनुहुन्छ जबकी तपाईंको आधारभूत अनुसन्धान नै राम्रो छैन भने ?

मेरो विचारमा, दक्षिण एसियाका मुलुकहरु प्राकृतिक सम्पदामा धेरै धनी छन् र धेरै जैविक विविधता हटस्पट छन् । वातावरण, जलवायु अनुकूलन, स्वास्थ्य र कृषिसँग सम्बन्धित आधारभूत अनुसन्धानलाई सहयोग हुने किसिमका एउटा संरचना आवश्यक पनि देखिन्छ । हामीकहाँ स्वास्थ्य सेवा प्रवाह र पूर्वाधार निकै नै कमजोर छ । यहाँका वैज्ञानिकहरु धेरै नै प्रतिभाशाली छन् तर उनीहरुको बुद्धिमतालाई सहज हुने वातावरण नै छैन । कूल बजेटको एक प्रतिशतभन्दा कम विज्ञान र प्रविधिलाई छुट्याइदैमा यहाँको सार्माथ्य छुट्टिदैन । गम्भीर विचार र भिजनहरु आवश्यक देखिन्छ । त्यसैले नीति निर्माण तहहरुमा, राजनीतिमा, राजनीतिक पार्टीमा वैज्ञानिकहरु हुनुपर्छ र यो क्षेत्रको बारेमा बोल्नुपर्छ । नभए यस क्षेत्रको परिवर्तन असम्भव छ ।

नेपाल भारत र चीनको बीचमा छ, जसबाट अनुसन्धानमा धेरै नै सम्भावना छ । दुवै मुलुकका साझा सरोकारका विषयहरुमा अनुसन्धान गर्न सक्छन् जस्तो कि जलवायु परिवर्तन् । नेपालले यो सम्भावनालाई फाइदाको रुपमा परिवर्तन गर्न सक्छ ।

विज्ञान र राजनीतिज्ञहरुबीचको दुरी धेरै भएको हो ?

मैले अघि ने भनेँ, जबसम्म राजनीतिक तहहरुमा वैज्ञानिकहरु हुँदैनन तबसम्म यो विषयमा नेता र पार्टीहरु त्यति गम्भीर हुँदैनन् । राजनीतिको आँखाबाट हेरिने विज्ञान र विज्ञानको आँखाबाट हेरिने विज्ञानमा धेरै फरक हुन्छ । राजनीतिक दलहरुले आफ्ना घोषणापत्रहरुमा नबुझिकन विज्ञान र प्रविधिलाई ग्ल्यामरको रुपमा प्रयोग गर्छन् । नीति निर्माण तहमा धेरै वैज्ञानिकहरु हुँदा उनीहरुलाई विज्ञान कसरी हुन्छ र यसले सार्थकता पाउन कति समय लाग्छ भन्ने कुरा राम्ररी बुझ्छन् । सँगै विज्ञानले समाज रुपान्तरणमा के कस्तो भूमिका खेल्न सक्छ भन्ने जानकारी पनि थाहा हुन्छ ।

यसलाई समग्रमा भन्नुपर्दा, एउटा राजनीतिज्ञ छ जसले विज्ञान र प्रविधिको बारेमा थोरै बुझ्छु भन्छ तर उसलाई प्लेन र रकेट उडाउने, बत्ती बाल्ने र धाराबाट तातो पानी आउनेलाई मात्रै विज्ञान बुझ्छ । तर विज्ञानको उग्रता प्रयोगशालामा हुन्छ । यदि हामीले हाम्रा राजनीतिक दलहरुलाई प्रयोगशालामा लगेर विज्ञान कसरी हुन्छ, अनुसन्धान कसरी गरिन्छ,वैज्ञानिकहरु किन एउटा सामन्य कामका लागि वर्षौ लगाउछँन् र म्यानुस्क्रिप्ट लेख्छन् भन्ने विषयमा अझ राम्रोसँग थाहा पाउँछन् ।

विज्ञानको यथार्थ जबसम्म हामी राजनीतिक दलहरुलाई भन्न र बुझाउन सक्दैनौं तबसम्म यो क्षेत्रमा त्यस्तो परिवर्तन हुने देखिन्न् । दलहरुको घोषणापत्रमा वैज्ञानिकहरु समावेश भए अझ राम्रो हुन्थ्यो र उनीहरुले त्यसको निराकरण पनि दिन्थे ।

यहाँले विश्वको विज्ञान र विज्ञान पत्रकारिता नजिकबाटै नियाल्नुभएको छ । नेपालमा यसको विस्तार कस्तो देख्नुहुन्छ ?

म नेपालको विज्ञान र विज्ञान पत्रकारिताको कुनै विज्ञ होइन् । तर मैले बाहिर बसेर यहाँका गतिविधि हेर्नु र तपाई यही बसेर हेर्नुमा अन्तर छ । टाढा बसेर हेर्दा नेपालसँग धेरै सम्भावनाहरु छन् । सगरमाथा क्षेत्रमा नेपालले सेन्टर अफ एक्सिलेन्स सञ्चालन गर्न सक्छ । यदि तपाई नेपालको बारेमा विश्वमा हेर्नुहन्छ भने, सबैले ‘आहा नेपाल, सगरमाथाको देश, राम्रा मानिसहरुको देश, तपोभूमिको देश’ भन्छन् । नेपालसँग भौगोलिक स्थलाकृति शानदार छ र धेरै योग्य वैज्ञानिकहरु विविध पक्षमा काम गर्नुहुन्छ । यस्ता प्रतिभाशाली वैज्ञानिकहरुलाई कसरी प्रयोग गर्ने र संसारको उच्च क्षेत्रमा सेन्टर अफ एक्सिलेन्स निर्माण कसरी सञ्चालन गर्ने भन्नेमा फोकस गर्न सकिन्छ । जस्तै,पिरामिड ल्याब–सगरमाथाको नजिकै छ जहाँ उच्च हिमाली भेगमा काम गर्ने अनुसन्धानकर्ताहरुले त्यहाँ गरिएका अनुसन्धानलाई रिफरेन्स मान्नेछन् । यस्तै जैविक विविधता सम्बन्धीका सेन्टर अफ एक्सिलेन्सहरु नेपालका अन्य ठाउँहरुमा पनि बनाउन सकिन्छ ।

विज्ञान पत्रकारहरुको यस्ता विषयहरु खोज गर्न के भूमिका रहन्छ ?

वैज्ञानिकहरुले गरेका कडा मिहिनेतहरु म्यानुस्क्रिप्टको रुपमा विज्ञानका जर्नल्सहरुमा मात्रै रहन्छ । विज्ञान पत्रकारका लागि त्यो लागू हुदैनन् । नेपालको विज्ञान पत्रकारिताले त्यो स्पेस अझै बनाएको छैन जसले नेपालको मूलधारको पत्रकारितामा प्रभाव राखोस् । नेपालका विज्ञान पत्रकारहरुले नेपालको विज्ञानलाई नेपाली जनताहरुलाई मात्रै होइन त्योभन्दा बाहेक विश्वमञ्चमा पुर्‍याएर अवस्थाको बारेमा जानकारी गराउन सक्छन् । एसियाका अन्य मुलुकहरुसग सहकार्य गरेर नेपालका विषयहरु विश्वमञ्चमा ल्याउन नेपालका विज्ञान पत्रकारहरले गर्न सक्छन् ।

‘ब्रेन ड्रेन’ दक्षिण एसियाका लागि एउटा डरलाग्दो अवस्था छ नि ?

यो विषय नेपालमा मात्रै होइन, भारतमा पनि देखिएको छ । केही प्रतिभाशाली वैज्ञानिकहरु पारिवारिक कारणले गर्दा स्वदेशमै बच्न रुचाउनुहुन्छ । त्यसबाहेक यूके, अमेरिकाको तुलनामा यहाँ दिइने पारिश्रमिक र विज्ञानको कल्चर त्यति राम्रो पनि देखिँदैन । अनुसन्धानकर्ताहरुकै कुरा गर्ने हो भने अनुदान, छात्रवृत्ति, सहायता पनि समयमा आउँदैन । आधारभूत संरचना र उपकरणहरु ल्याबमा पाउन पनि गाह्रो अवस्था यो क्षेत्रमा छ । प्राज्ञिक क्षेत्रमा पनि मेन्टरसिपको अभाव छ । यही कारणले गर्दा वैज्ञानिकहरु स्वदेश फर्कन मान्दैनन् ।

भारतमा चाहि सरकारले आफ्ना वैज्ञानिकहरुलाई स्वदेश फिर्तीका लागि आकर्षक योजनाहरु ल्याएको छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ ९, २०७९ १९:४६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

फैलँदै विषाक्त ‘काँडे झार’

कटान रोक्न भित्र्याइएको झार धेरै छिटो फैलने र हानिकारक रसायनयुक्त हुने भएकाले चौपायालाई जोखिम
गोविन्द पोखरेल

काठमाडौँ — मोरङको उर्लाबारी–९ भोटेपुलका कृषक टेकबहादुर कटवालले पालेका ५ वटा खसी अचानक मरे । राम्रो दाम आउने बनाएर बेच्न पालेका खसी अचानक मर्नुको कारण थाहा पाउँदा कटवाल चकित भए । नगरपालिकाको कृषि शाखा प्रतिनिधिले अनुसन्धान गर्दा खसीले ‘उल्टी झार’ खाएका कारण मरेको पुष्टि भयो ।

२०७७ भदौको उक्त घटनापछि पनि छिटपुटबाहेक धेरै खसीबाख्रा एकै पटक मरेका घटना नभएको कृषि शाखाका प्रमुख विष्णुप्रसाद भट्टराईले बताए । नगरपालिकाले हाल ‘पशुलाई काँडे झार नखुवाउनू’ भन्दै कृषकहरूलाई सचेत गराउँदै आएको उनले बताए ।

दुई वर्षयता झापा र मोरङमा ठूला लज्जावती झार खाएर ५ सयभन्दा बढी बाख्राहरू मरेको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन् । त्रिभुवन विश्वविद्यालय वनस्पतिशास्त्र केन्द्रीय विभागका प्राध्यापक भरतबाबु श्रेष्ठका अनुसार काँडे झार खाएर झापा र मोरङमा बाख्रा मरेका हुन् । गत साता विभागका इमिरेट्स प्रोफेसर पीके झासहितका प्राध्यापक तथा प्लान्ट क्वारेन्टिन तथा विषादी व्यवस्थापन केन्द्रका प्रमुख सहदेव हुमागाईंसहितको टोलीले उक्त झारबारे ती जिल्लाका स्थानीय तहहरूमा चेतनामूलक कार्यक्रम गरेको थियो । कार्यक्रमसँगै तथ्यांक संकलन गर्ने क्रममा उक्त झार खाँदा मारिएका बाख्राहरूको संख्या थाहा भएको हो ।

लज्जावती जस्तै देखिने यो झारलाई स्थानीयस्तरमा ठूलो लज्जावती झार, उल्टी झार, काँडे झार वा आरा काँडे झार पनि भनिन्छ । यो झारमा विशेष प्रकारको रसायन पाइन्छ । ‘मिमोसिन’ नामक विषालु रसायन यो झारमा पाइने प्राध्यापक श्रेष्ठले जानकारी दिए । झारको मुन्टामा यसको मात्रा अत्यधिक हुन्छ । बाख्रा, चौपायाहरूले झारको कलिलो भाग बढी रुचाउँछन् ।

०००

यो झार हेर्दा लज्जावती झार जस्तै देखिन्छ तर ठूलो हुन्छ । यसका दुई उपप्रजातिहरू भेटिएको वनस्पतिविद्हरूले बताएका छन् । काँडा भएका र नभएका । काँडा भएको उपप्रजाति झापा र मोरङमा मात्रै भेटिएको छ भने काँडा नभएको उपप्रजाति सिन्धुलीमा पनि भेटिएको छ । काँडा भएकोमा विषाक्त रसायन पाइएको छ । अमेरिकाको रैथाने प्रजातिको यो झार समयमा नै नियन्त्रण गर्न नसके वनमाराले गर्ने क्षतिभन्दा बढी हुन सक्ने अनुसन्धानकर्ताहरूले चेतावनी दिएका छन् । ‘पालुवा धेरै खाँदा रसायनको मात्रा पनि बढी भएपछि असर देखियो,’ श्रेष्ठले भने । यो नेपालका लागि नयाँ मिचाहा झार हो । रैथाने क्षेत्रमा पाइने यो झार नेपालसहित ४५ वटा विभिन्न देशहरूमा पाइएको छ ।

‘यो नवप्रवेशी मिचाहा झार हो । यसले विकराल रूप लिनुअघि नै नियन्त्रण गर्न सकिन्छ,’ प्राडा झाले भने, ‘यो झारलाई व्यवस्थापन गर्ने अवस्थामा छौं । सम्बन्धित निकायको ध्यान बेलैमा नपुगे भविष्यमो ठूलो मूल्य चुकाउनुपर्ने अवस्था हुन्छ ।’

यो झारको बीउ लामो समयसम्म निष्क्रिय भएर बस्न सक्ने अनुसन्धानहरूले देखाएको छ । प्राडा श्रेष्ठ भन्छन्, ‘यो झारको बीउ ५० वर्षसम्म पनि नकुहिकन बच्न सक्छ र उम्रन सक्ने विशेषता भएको हामीले पाएका छौं ।’ यो झारको बीउको उत्पादन वृद्धिदर ९९ प्रतिशतसम्म पाइएको छ । वनस्पतिशास्त्र केन्द्रीय विभागमा यो झारबारे अहिले भइरहेको अनुसन्धानका क्रममा बीउ उम्रने दर ९९ प्रतिशत देखिएको हो ।

यसको बिरुवा एक वर्षको झाडीका रूपमा विकसित हुन्छ । कहिलेकाहीँ यसले बहुवर्षीय स्वभाव पनि देखाउने प्राध्यापक श्रेष्ठले जानकारी दिए । यो झारको अर्धलहरे स्वभाव हुन्छ । जसका कारण अन्य बिरुवाको माथि सहारा लिएर फैलन्छ । आद्र उष्ण प्रदेशीय हावापानी, मलिलो माटो र प्रशस्त सूर्यको प्रकाश भएको स्थानमा यो चाँडो फैलिने गरेको पाइएको छ । प्रायः वर्षात्को समयमा पानी परेपछि यिनीहरू उम्रन थाल्ने गरेको अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् । यो प्रजाति असोज–कात्तिकमा फुल्ने र मंसिर–पुसमा बीउ उत्पादन गर्छ ।

कसरी भित्रियो ?
मुलुकमा मिचाहा प्रजातिका वनस्पतिहरू विभिन्न माध्यमबाट भित्रिएको रेकर्ड छ । काँडे झार नदी कटान रोक्नका लागि भनेर ल्याइएको थियो । प्राध्यापक श्रेष्ठसहितको टोलीले अध्ययन गर्दा यो झार मावा, रतुवा खोला किनारमा धेरै पाइएका थिए ।

प्राध्यापक श्रेष्ठ यो झार दुई कारणले नेपालमा भित्रिएको पाइएको बताउँछन् । एउटा, नदी नियन्त्रण र अर्को चौपाया नियन्त्रणका लागि । भुटानी शरणार्थी शिविर र सुकुम्बासी बस्तीहरूमा काम गर्ने एउटा गैरसरकारी संस्थाले डेढ दशकअघि नदी कटान रोक्नका लागि भन्दै झापामा यो झारको बीउ बाँडेको खुलेको छ । ‘यो झार छिटो फैलने र घना झाडीका रूपमा विकसित हुन्छ । नदी किनारमा रोपिएको पाइयो,’ श्रेष्ठले भने, ‘नदी नियन्त्रणका लागि भनेर झापाका स्थानीयलाई यसको बीउ दिइएको रहेछ ।’ नदी किनारबाट बालुवा ओसार्दा यो मिचाहा झार सडक, खेतबारी हुँदै धेरै ठाउँमा पुगेको छ ।

झापाका चियाबगानहरूले चौपायाबाट छुट्कारा पाउन तारबारमा काँडे झार रोपेको उनले सुनाए । ‘राम्रै उद्देश्यका लागि यो झार ल्याइएको रहेछ,’ प्राडा श्रेष्ठले भने, ‘यसको असरबारे कसैले थाहा पाएनन् । अब पनि समय छ, नियन्त्रण गर्न लागौं ।’

अनुसन्धानकर्ताहरूले यो झारको व्यवस्थापन तत्काल आवश्यक रहेको औंल्याएका छन् । तत्काल एकीकृत र समन्वयात्मक पहलकदमी गरेर निर्मूल पार्न सकिने उनीहरूको भनाइ छ । फूल फुलेर बीउ बन्न अगाडि नै नष्ट गरेमा यसको विस्तारलाई नियन्त्रण गर्न सकिने प्राडा झाले बताए । आन्तरिक क्वारेन्टिनको माध्यमबाट यस प्रजातिलाई अन्य स्थानमा विस्तार हुनबाट रोक्न सकिने उनले बताए । झारनाशक विषादीको पनि प्रयोग गर्न सकिने उनको भनाइ छ ।

विज्ञहरूले यो झार राष्ट्रियस्तरको मुद्दा भएकाले सचेत हुन आग्रह गरेका छन् । झापा र मोरङबाट अन्यत्र फैलन नदिनु आवश्यक रहेको बताएका छन् ।

प्रकाशित : जेष्ठ ३, २०७९ ०६:०९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×