खोप लगाउँदैमा तेस्रो चरण रोक्न सकिन्छ भनेर भ्रम पाल्नुहुन्‍न : डा. शरद वन्त- कुराकानी - कान्तिपुर समाचार

खोप लगाउँदैमा तेस्रो चरण रोक्न सकिन्छ भनेर भ्रम पाल्नुहुन्‍न : डा. शरद वन्त

बुनु थारु, तस्बिर : दिपेन्द्र रोक्का

केही दिनयता नेपालमा पुनः कोरोना संक्रमित हुने संख्या बढ्न थालेको छ । संक्रमितको संख्या बढेसँगै यो तेस्रो लहरको सुरुवाती चरण हो या दोस्रो चरणको निरन्तरता नै हो भनेर पनि बहस सुरु भएको छ । अर्कोतर्फ नेपालमा अहिले भेरोसेल र जोन्सन एण्ड जोन्सन खोप लगाउने कार्य पनि तीव्रताका साथ अगाडि बढिरहेको छ । यसै सन्दर्भमा नेपालमा कोरोना संक्रमणको अवस्था र सम्भावित तेस्रो लहरको प्रभावका बारेमा जनस्वास्थ्यविद् प्रा. डा. शरद वन्तसँग ईकान्तिपुरकी बुनु थारुले गरेको कुराकानी :

हामी कोरोना संक्रमणको कुन अवस्थामा छौं ? संक्रमण बढ्न थालेको छ । तेस्रो लहर सुरु भएको त होइन ?

विगत केही समयदेखि संक्रमणको दर केही घट्दै गइरहेको थियो र हामी धेरै आशावादी थियौँ । निषेधाज्ञा जारी गरिसकेपछि र त्यो सँगैसँगै अरु गतिविधि पालना भएको जस्तो लाग्दा संक्रमण घटिरहेको थियो । यसले एउटा टुंगोमा पुगेर सायद अलि दीर्घकालीन रुपमा नियन्त्रण गर्न सक्छौँ भन्ने अपेक्षा पनि गरिएको थियो । तर निषेधाज्ञा खुकुलो बनाएसँगै जुन ढंगबाट आम नागरिकको चलायमान त बढ्यो त्यसपछि केही समय संक्रमण स्थिर भएर बढ्ने क्रम जारी भयो । अहिले हामीले के भन्न सक्छौं भने यतिखेर संक्रमणको दर जुन तहमा घट्नुपर्ने हो त्यो तहमा नघटेर या स्थिर बनेको छ या अलिअलि बढ्ने क्रममा छ । जुन तथ्यांकबाट पनि स्पष्ट हुन्छ ।

जहाँसम्म तेस्रो लहर आएको हो कि होइन भन्ने कुरा छ । यो संक्रमित रोगहरुको लहर भनेको एक किसिमको निरन्तर चल्ने क्रम हो । जबसम्म हामीले संक्रमणलाई पूर्ण रुपमा नियन्त्रण गर्न सक्दैनौँ यो घट्ने/बढ्ने भई नै राख्छ ।

तत्कालै हामी तेस्रो लहरमा प्रवेश गरिसक्यौँ भन्ने आधार बनिसकेको छैन । किनभने संक्रमणको दर एउटा तहसम्म पुगेपछि त्यो नियन्त्रण भएको आभास भएपछाडि फेरि वृद्धि हुन थाल्यो भने त्यसलाई लहर भन्ने हो । त्यसैले हामी अहिले तेस्रो लहरमा छैनौँ । किनभने त्यो हामीले आभास सुरु मात्र गरिसकेका थियौँ । तर हामीले एउटा संक्रमणको त्यो पिँधसम्म विस्तारलाई पुर्‍याउन सकेनौं । तेस्रो चरणको संक्रमणको लहरको सुरुवात भन्दा पनि हामी दोस्रो लहरमै तलमाथि भइरहेको हो कि भन्ने आभास भइरहेको छ । जुन तहमा हामीले संक्रमणको दरलाई निस्तेज गर्नुपर्थ्यो त्यो हामीले गर्न सकेका छैनौँ ।

नेपालमा तेस्रो लहर कहिलेदेखि सुरु हुन्छ र अवस्था कस्तो हुन्छ जस्तो लाग्छ ?

पहिलो कुरा म के स्पष्ट पार्न चाहन्छु भने हामीले जनस्वास्थ्यको विधिलाई कति प्रभावकारी ढंगबाट कार्यान्वयन र अभ्यास गर्‍यौँ त्यसले निर्क्योल गर्ने कुरा हो । हामीले जनस्वास्थ्यका विधिलाई एकदम गम्भिरताका साथ अवलम्बन गर्दै जाने हो भने सायद हामीले संक्रमणलाई निस्तेज गर्न सक्छौँ ।

आम नागरिकले कति जिम्मेवारीपूर्वक ढंगबाट स्वास्थ्यका मापदण्डको पालना गर्छ र त्यो सँगैसँगै मापदण्ड पालना गर्नका लागि नागरिकलाई जुन वातावरणको जरुरत पर्छ त्यो सिर्जना गर्नका लागि सरकारले कस्तो भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ भन्नेमा पनि भर पर्छ । सरकारले कति प्रभावकारी व्यवस्थापन गरिराखेको छ त्यसले धेरै कुरा निर्णय गर्छ ।

तेस्रो लहरको संक्रमणको प्रभावका बारेमा कुरा गर्दा म जनस्वास्थ्य कार्यकर्ताको हिसाबले के भन्न सक्छु भने हामीले कति हदसम्म तयारी गर्‍यौँ त्यसले निर्णय गर्ने कुरा हो । हामीलाई धेरै कुरा विगतको अनुभवले सिकाइसकेको छ ।

खोप लगाउन बिहान ४ बजेदेखि नै लाम लाग्ने त्यसै फर्किए

खोपको प्राथमिकता कसलाई ?

आज पनि यदि तेस्रो चरणको संक्रमणको सुरुवात हुँदा सिमानाको व्यवस्थापन गर्न सकेनौँ, परीक्षणको व्यवस्थापन गर्न सकेनौँ, कन्ट्याक्ट ट्रेसिङलाई त्यति ध्यान दिन सकेनौँ, होम आइसोलेसनमा भएकालाई सुरक्षित व्यवस्थापन गर्न सकेनौँ भने संक्रमणको विस्तार एकदम बढ्छ । तर अब हामीले जे सिकेका छौँ त्यसलाई ठिक ढंगबाट अवलम्बन गर्ने हो भने तेस्रो चरणको लहरमा प्रवेश गर्दा पनि त्यति दुःख नहुन सक्छ ।

ठूलो मात्रामा जनसंख्या संक्रमित भइसकेका छन् । हामीले पहिचान गर्न सकेको मात्रै ७ लाखको हाराहारीमा हो । हामीले पहिचान नगरेको धेरै नेपालीहरु संक्रमित भएका छन् । र, त्यो संक्रमति भएका नेपाली नागरिकहरु एउटा समयको लागि जस्तो भए पनि प्राकृतिक इम्युनिटीबाट सुरक्षित हुन्छन् । त्यसबाहेक जनसंख्याको एउटा हिस्साले खोप पनि लिएको छ । त्यो सबैलाई मध्यनजर गर्ने हो भने म चाहिँ धेरै आशावादी हुन चाहन्छु । तेस्रो लहरको यो प्रकोप सायद त्यति साह्रो सम्हालिनै नसक्ने हुँदैन होला ।

तेस्रो लहरले बालबालिकालाई प्रभावित बनाउने भन्ने आंकलन गरिएको छ । धेरैजना आतंकित बनेको अवस्था छ । उनीहरुलाई नै किन जोखिम ?

कोरोना संक्रमण हुनबाट अलिकति भए पनि सुरक्षित हुने भनेको या त ऊ संक्रमित भएर हो या उसले अरु ढंगबाट सुरक्षित भएर हो । पहिलो र दोस्रो लहरको चरणमा बालबालिकाहरु धेरै संक्रमित भएका छैनन् त्यसले गर्दा बालबालिकामा जुन प्राकृतिक इम्युनिटी छ त्यो बालबालिकामा विकास हुन पाएको छैन । र, अर्को कुरा उनीहरुले खोप पनि पाएका छैनन् । त्यसले गर्दा अहिले बालबालिकाहरु बढी जोखिममा छन् । त्यसोभन्दा युवा तथा ज्येष्ठ नागरिक वा अरु उमेर समूहका नागरिक सुरक्षित भइसकेका छन् भन्ने पटक्कै होइन ।

जहाँसम्म बालबालिकालाई नै टार्गेट गरेर संक्रमण गर्ने भाइरस नै बन्छ भन्ने बारेमा म त्यति विश्वस्त छैन । भाइरस त्यसरी म्युटेट हुँदैन होला जसले लक्षित गरेर बालबालिकालाई मात्रै संक्रमित गराउँछ । त्यस्तो खालको वैज्ञानिक आधार बनेको छैन । तर, अब बालबालिकाहरु पनि त्यत्तिकै जोखिमपूर्ण अवस्थामा भएका कारण आउने चरणमा बढी संक्रमित हुन सक्छन् भनेर व्याख्या गरिएको होला ।

भाइरस म्युटेसन हुँदा कत्तिको आत्तिनुपर्ने अवस्था हुन्छ?

भाइरसले जहिल्यै आफूलाई रुपान्तरण गरिरहेको हुन्छ । यो नियमित प्रक्रिया हो । कोरोना भाइरसमात्र होइन अरु भाइरस पनि म्युटेट भइरहेका हुन्छन् । तर, म्युटेसन हुने चाहिँ दुईवटा दिशामा हुनसक्छ । या त त्यो म्युटेसन अझ आक्रमक ढंग वा बढी शक्तिशाली भएको हुन सक्छ वा त त्यो म्युटेसनले भाइरसलाई कमजोर पनि बनाउन सक्छ ।

जहाँसम्म हामीले डर मान्नुपर्ने कति खेर हो भने यदि नयाँ म्युटेट भाइरसले विगतका संक्रमितहरुमा जुन किसिमको प्राकृतिक इम्युनिटी बनाएका छन् त्यसलाई पनि बाइपास गर्ने वा अहिले लिइरहेको खोप पनि बाइपास गर्न सक्ने क्षमता हुन्छ कि भन्ने हो । तर, त्यति हुँदाहुँदै एउटा कुरा के मनन् गर्नुपर्छ भने अहिले पनि विविध किसिमका भाइरसहरु म्युटेट भइरहेका छन् । विभिन्न प्रकारको म्युटेसन हामीले देखे तापनि त्यसको विस्तार हुने माध्यम चाहिँ अहिलेसम्म परिवर्तन भएको छैन ।

जस्तो अहिले पनि कोरोना भाइरस एउटा स्रोतबाट अरुमा सर्ने फैलिने विधि त्यही नै हो । जुन ढंगबाट म्युटेसन भए पनि जनस्वास्थ्यका विधिहरुलाई हामीले एकदमै गम्भिरताका अनि इमानदारिताका साथ प्रभावकारी ढंगबाट अभ्यास गर्ने हो भने त्यो भाइरसको म्युटेसनले मात्रै संक्रमण विस्तार हुने र भयावह स्थितिमा पुग्ने अवस्था रहँदैन । त्यसैले हाम्रो आफ्नो अभ्यासले धेरै कुराहरु निर्धारण गर्छ ।

निषेधाज्ञा छ तर सबै खुकुलो भइरहँदा संक्रमण बढेको देखिन्छ । संक्रमण रोक्नका लागि निषेधाज्ञा आवश्यक छ ? छ भने अहिलेको मोडल कत्तिको ठीक छ?

हामीले बारम्बर भनेको कुरा निषेधाज्ञा भनेको संक्रमण विस्तारलाई रोक्ने एउटा विधि मात्र हो । यो मात्रै विधिले रोकिने होइन । त्यसकारण निषेधाज्ञा जारी गरेकै कारणले मात्र संक्रमणको विस्तार रोकिने होइन । निषेधाज्ञा सँगसँगै जनस्वास्थ्यका अरु विधि छन् त्यसलाई अभ्यास गर्न सकेनौँ भने निषेधाज्ञाले मात्रै संक्रमण रोकिँदैन ।

हामीले व्यवसायहरुलाई चलायमान गर्दागर्दै पनि त्यो चलायमयान गर्नु भनेको विगतमा जस्तै हाम्रो सामान्य जीवनशैलीमा फर्किन पटक्कै खोजेको होइन । हामीले त चलायमान हुँदाहुँदै पनि सुरक्षाका विधिहरुलाई अवलम्बन गर्न छोड्नुहुन्न ।

सुरक्षाका विधिलाई अभ्यास गर्न छाड्नुहुन्न भन्ने अर्थमा निषेधाज्ञालाई खुकुलो पारिएको हो । यो सन्देश त प्रवाह नभएको होइन । तर, नागरिकको तहबाट पनि यसको त्यति पालना भएन । र, सरकारकै तहबाट पनि यसलाई पालना गर्नका लागि उपयुक्त वातावरण बनाउनका लागि यथेष्ट प्रयासहरु चाहिँ भएजस्तो लाग्दैन ।

नागरिकले जनस्वास्थ्यका मापदण्ड पालना गर्ने आफ्नो ठाउँमा छँदैछ । आधिकारिक तहबाट मुल्यांकन हुनुपर्छ । अवलोकन तथा अनुगमन हुनुपर्छ । र, त्यसलाई कार्यान्वयन गराउनका लागि हरेक किसिमको अभ्यास गर्नुपर्छ । कहीँ कतै कुनै किसिमको निगरानी तथा अनुगमन भएको जस्तो मलाई लाग्दैन । चाहे त्यो बजारको कुरा होस् वा यातायात । अझ भनौँ सरकारी कार्यलयमा त्यो अनुगमन भइरहको छैन । अहिले हामीले जुन तहमा संक्रमणको विस्तार कम हुन्छ भनेर अपेक्षा गरेका थियौँ त्यो तहमा नघट्नु र अझै विस्तार हुँदै जानुको कारण पनि यही होला जस्तो लाग्छ ।

पहिलो लहरमा पूर्वाधार नभएर कोरोना नियन्त्रणमा अप्ठ्यारो भयो, दोस्रो लहरमा अक्सिजन नपाएर बिरामी मरे । तेस्रो लहरसँग जुध्न सरकार के कुरामा बढी केन्द्रित हुनुपर्छ?

स्पष्ट रुपमा के छ भने जुनसुकै लहर आए पनि कोरोना व्यवस्थापनका सिद्धान्त उही हुन् । मात्र के हो भने लहर भनेको विगतबाट सिकेका पाठहरुलाई कुन हदसम्म कार्यान्वयन गर्‍यौँ भन्ने मात्र हो । म विगतझैं ३ वटा नै कुरामा जोड दिन्छु । पहिलो कुरा संक्रमणको विस्तारलाई कसरी रोक्ने वा संक्रमणको त्यो चक्रलाई कसरी तोड्ने भन्ने हो । दोस्रो संक्रमितहरुको व्यवस्थापन कसरी गर्ने भन्ने हो । चाहे त्यो होम आइसोलेसनको कुरा होस् वा संस्थागत आइसोलसन होस् वा अस्तपाल व्यवस्थापनको कुरा होस् । र, तेस्रो पाटो भनेको चाहिँ कोभिडबाट हुने आर्थिक, सामाजिक तथा मानसिक प्रभावको व्यवस्थापन पनि हो । यी असर आमनागरिकमा संक्रमण भएको कारण वा नभएको कारणले पनि हुन सक्छ । कतिपय नागरिकहरुको व्यवसाय गुमेको छ । आर्थिक संकट परिरहेको छ । यी व्यवस्थापनमा हामी एकदमै कमजोर छौँ । राज्यले यसमा त्यति ध्यान दिएको जस्तो लाग्दैन ।

एउटा सकारात्मक पाटो के छ भने विगतबाट धेरै पाठ सिकेका छौं । के गर्ने भन्ने बारेमा हामीलाई अन्योलता छैन । कसरी गर्ने कार्यान्वयन भन्ने कुरा मुख्य चुनौती हो ।

अहिले हामीले क्लिनिकल टेस्टिङका आधारमा समुदायमा संक्रमणको अवस्था आंकलन गर्नुपर्ने बाध्यता छ । समुदायमा संक्रमणको अवस्था कस्तो छ भन्ने यहाँको के बुझाई छ ?

हामीले संख्यात्मक हिसाबबाट यसलाई क्वान्टिफाई गर्न सक्दैनौं । यसको विविध अनुमान छ । अहिले जति संक्रमितहरुको पहिचान भएका छन् त्यो भनेको वास्तविक संक्रमितहरुको कति प्रतिशत होला त ? क्वान्टिफाई गर्ने केही अनुमान त छ । तर, बटमलाइन चाहिँ के हो भने अहिले जति पहिचान भएका छन् त्योभन्दा धेरै पहिचान हुन नसकेका संक्रमितहरु समुदायमा छन् ।

२० हजारभन्दा बढी एन्टिजेन पोजिटिभको गणना तथ्यांकमा किन हुँदैन ?

अनुमान नै गर्ने हो भने यदि एकजना पहिचान भएको छ भने १० पहिचान नभएको होला । जति प्रतिवदेनमा देखिएको छ त्यो भनेको सम्पूर्ण संक्रमितहरुको १० प्रतिशत मात्रै हो भन्ने पनि एउटा अड्कल छ । ठ्याक्कै क्वान्टिफाई नै गरेर समुदायमा जम्मा कति संक्रमित भयो होलान् त्यो अनुमानको भर मात्रै हो ।

सार्वजनिक भइरहेका तथ्यांकलाई पूर्ण रुपमा विश्वास गरेर नीति नियम बनाउन मिल्ने अवस्था देख्नुहुन्छ ? अहिलेको तथ्यांकहरुबाट सन्तुष्ट हुनुहुन्छ ?

तथ्यांकहरुका बारेमा थुप्रै बहस चलिरहेका छन् । मन्त्रालयमा सूचना कसरी संकलन हुन्छ भन्ने विषयमा भित्रि तहबाट थाहा नहुँदासम्म खाली हाम्रो अनुमानमात्रै गर्ने कुरा हो । हामीले सूचना संकलन गर्न नसकेको पनि होला वा परीक्षण नै गर्न सकेका छैनौं । जति हामीले परीक्षण गर्न सक्यौं त्यसको मात्र हामीसँग सूचना हुने हो । यदि हामीले परीक्षण नै गर्न सकेनौं भने त्यो सूचनाको अर्थ हुँदैन । हामीसँग भएको सूचनालाई नै सही हो भन्न गाह्रो छ ।

सूचनाहरुको पनि ठीक ढंगबाट रिर्पोटिङ नभएको अथवा भएकै सूचनालाई ठीक ढंगबाट विश्लेषण नगरिएको पनि हुनसक्छ । यो कुरा त्यति सहज छैन भन्नलाई । तर, म एउटा कुरा के छ भन्न सक्छु भने जहाँसम्म संक्रमितहरुको संख्याको कुरा गर्ने हो भने अहिले जे जस्तो परीक्षण गरेर हामीसँग सूचना छ त्यो यथेस्ट छैन । त्यसैको आधारमा मात्रै हामीले भोलिको लागि प्रक्षेपण गरिहाल्नलाई नै त्यति सहज हुन्छ जस्तो लाग्दैन । दोस्रो कुरा हामीले के नकार्न सक्दैनौं भने भएकै सूचनाहरु पनि ठिक ढंगबाट रिर्पोटिङ भयो कि भएन अथवा सबै परीक्षण रिर्पोटिङ भयो कि भएन । यो पनि प्रश्नको घेरामा छ नी ।

केही समयअगाडि यसबारे बहस भएको थियो । कतै हाम्रो तथ्यांकमा केही मिसिङ त भइरहेको छैन ? तर, शुद्धताको कुरा गर्दा हामीले बहस गर्नुपर्छ । यो कति हदसम्म सही छ भन्ने बारेमा यसको विश्लेषण गर्नुपर्छ ।

समुदायमा सर्भेलेन्स गर्नका लागि एन्टिजेन परीक्षणलाई बढावा दिनुपर्ने होइन ? अनि त्यसको तथ्यांकलाई विश्लेषणको आधार मान्नुपर्ने होइन ? के भन्नुहुन्छ ?

हाम्रो स्थितिको मूल्यांकन गर्ने र त्यो मूल्यांकनको आधारमा भोलिका सम्भावित स्थितिको प्रक्षेपण गर्ने भनेको त तथ्यांकले नै हो । र, त्यो तथ्यांक लिने थुप्रै उपायहरु छन् । ती उपायमध्ये एन्टिजेन परीक्षण पनि हो । यो परीक्षण गरेर पनि हामीले संक्रमितहरुको पहिचान गर्न सक्छौँ । यसको गुणस्तरबारे केही प्रश्न छन् । यसले कति हदसम्म गुणात्मक नतिजा दिन्छ भन्ने पाटोमा छँदैछ । त्यो जुनसुकै परीक्षणमा पनि उठाउनै पर्ने प्रश्न हो । अब आमसमुदायमा पीसीआर जस्तो परीक्षण गरेर तथ्यांक संकलनका लागि सर्भेलेन्स गर्न सकिँदैन । त्यो प्राविधिक तथा व्यवहारिक रुपमा कठिन छ । एन्टिजेन टेस्टलाई नै आधार मान्नुपर्छ ।

क्वालिटी एन्टिजेन टेस्टहरु ठीक ढंगबाट गरियो भने त्यसबाट भरपर्दो तथ्यांक हामी जेनेरेट गर्न सक्छौं । तथ्यांक त हामीलाई चाहिन्छ । हामीले अन्धकारमै योजना बनाएर त हुँदैन नि ! प्रक्षेपण र योजना बनाउने आधार त तथ्यांक नै हो ।

खोप अभियान पनि जारी छ, मानिसहरुले खोप पनि पाइरहेका छन् ? यसले तेस्रो लहरको क्षति रोक्न कत्तिको मद्दत गर्ला ?

खोप भनेको हाम्रा लागि असाध्यै सौभाग्यपूर्ण अवसर हो । वास्तवमा दोस्रो चरणको सुरुवातीका बेला पनि खोपको परिकल्पना गर्न सकेका थिएनौँ । नेपालले असाध्यै सुखद् रुपमा खोप अभियान सुरु गर्‍यो । खुसीको कुरा हो कि हामीले खोप पायौं । तर, दुर्भाग्य जसरी खोप अभियान सुरु गर्‍यौँ त्यसलाई निरन्तरता दिन सकेनौँ । बीचमा धेरै अवरोध आए । त्यसले गर्दा आशा गरेजस्तै खोप पाउन सकेनौं ।

खोप अभियानको कुरा गर्दा तीनवटा पाटोलाई असाध्यै महत्वपूर्ण ढंगबाट व्यवस्थापन गर्नुपर्छ । खोप महँगो छ । आर्थिक व्यवस्थापनको माग गर्छ । नेपालको सन्दर्भमा के छ भने नेपालले कम्तीमा खोपको लागि भनेर आर्थिक संकट व्यहोर्नु परेको छैन । सरकारले नै छुट्याएको पैसा खर्च गर्न सकेको छैन । दातृ निकयाबाट पनि सहयोग आइरहको छ । दोस्रो पाटो के हो भने पैसा भएर मात्र पुग्दैन उत्पादन र मागको जुन असन्तुलन छ त्यसलाई व्यवस्थापन गर्नका लागि सरकारले असाध्यै प्रभावकारी ढंगबाट भूमिका खेल्नुपर्दछ । कूटनीतिक सम्बन्धको एकदमै भूमिका छ ।

अर्को महत्वपूर्ण पाटो हो आन्तरिक व्यवस्थापन । खोपलाई सही ढंगबाट भण्डारण गर्ने, वितरण गर्ने अनि देशका सबै ठाउँमा न्यायपूर्ण ढंगबाट वितरण हुनुपर्छ । वितरण भएपछि पनि त्यहाँबाट नागरिकको पहुँचमा त्यो सहज रुपले पुग्नुपर्‍यो । अहिले खोपको लाइनमा घण्टौं उभिएका छन् नागरिकहरु काठमाडौँमा नै । खोप केन्द्रमा अलि मात्र वृद्धि भएको भए समस्या आउँदैन थियो होला । खोपका लागि सरकारले अनलाइन रजिस्ट्रेसन पनि सुरु गरेको छ । यो विधि सबै नागरिकको लागि उपयुक्त नहोला । अरु विधि पनि खोजिनुपर्छ । मूल रुपमा खोप आवश्यक पर्ने नागरिकहरु खोप पाउने अधिकारबाट वञ्चित हुनु हुँदैन ।

खोपकै कारणले मात्र तेस्रो चरणलाई सम्बोधन गर्न सक्छौं भन्ने होइन । तेस्रो चरणको लागि होइन खोप भनेको दीर्घकालीन रुपमा हो । जति पनि चरण आओस् दीर्घकालीन रणनीति हो खोप । खोप लगाउँदैमा तेस्रो चरण रोकिहाल्छ भनेर भ्रम पाल्नुहुन्न । तेस्रो चरणको नियन्त्रणका लागि जनस्वास्थ्यका विधि र संक्रमितको व्यवस्थापनको तयारी नै जरुरी हो ।

प्रकाशित : श्रावण १९, २०७८ १९:२९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बेलायतबाट फर्किएर ‘माली’ बनेको ठिटो

बुनु थारु, तस्बिर : दिपेन्द्र रोक्का

काठमाडौँ — बेलायतबाट अकाउन्टेन्सी पढेर फर्किंदा विराज खड्कामा केही नयाँ गर्छु भन्ने हुटहुटी थियो । तर, के गर्ने मेसो पाइरहेका थिएनन् । फर्किएकै वर्ष सन् २०१२ मा नयाँ व्यवसायका लागि विभिन्न क्षेत्रमा हात हाले । तर, उनलाई सन्तुष्टि मिलिरहेको थिएन । कहिले झोला ब्यान्ड प्रोजेक्ट त कहिले कर्पोरेट गिफ्टस बनाउने काम । उनकै शब्दमा ती कामले केही ‘क्लिक’ भइरहेको थिएन ।

उनी समयसमयमा आमाको काममा सघाउँथे । २० वर्षदेखि नर्सरी व्यवसायमा होमिएकी आमाको आर्थिक कारोबार देखेर विराज छक्कै परे । उनले यो व्यवसायमा कताकता दीर्घकालिन सम्भावनाको झिल्को देख्न थाले । उनले आमाकै पथ पछ्याउने निधो गरे । तर, आधुनिक सोचसहित ।

धुम्बाराहीस्थित २४ रोपनीमा रहेको विशाल प्रोडक्सन हाउसको एक कुनामा गफिँदै उनले विगतका दिन सम्झिए, ‘हामी साथीहरु काम त गर्दै थियौं तर, त्यसमा मजा आइरहेको थिएन । विभिन्न अध्ययनपश्चात यस व्यवसायमा लाग्ने सोचेँ । र, नाम दिएँ ‘आई एम द गार्डेनर ।’’

उनले अध्ययन गर्दे जाँदा नेपालमा बागबानी तथा कृषि क्षेत्र पुरानै ढर्राबाट चलिरहेको देखे । न कुनै नौलोपन, सबै उही पुरानै पारा । ‘बोटबिरुवाको प्याकेजिङमा न त कसैको ध्यान गएको थियो न, ग्राहक वर्गहरुले कस्तो सेवासुविधा पाइरहेका छन् भनेर सोच्दथे,’ महाराजगञ्जका ३३ वर्षीय विराजले भने, ‘परम्परागत शैलीमा नै नर्सरीको व्यवसाय चलिरहेको देखेँ ।’

विराजले परम्परागत शैलीबाट चलिरहेका नर्सरी व्यवसायलाई कसरी परिष्कृत रुपमा अगाडि लान सकिन्छ भनेर सोच्न थाले । देश विदेशका धेरै नर्सरी डुले । उनले सहरी क्षेत्रमा बोटबिरुवा प्रेमीहरुलाई कसरी राम्रो सेवा दिन सकिएला त भन्ने उद्धेश्यका साथ अगाडि बढ्न थाले ।



उनका अनुसार अनपढ मान्छेले मात्र यो व्यवसाय गरिरहेको हुन्छ भन्ने धेरैमा भ्रम छ । उनी त्यो भ्रम पनि चिर्न चाहन्थे । ‘ग्राहक र उत्पादनकर्ताबिच पनि राम्रो सम्बन्धको कमी देखेँ । त्यसलाई चिर्न पनि जरुरी देखेर ग्राहक सेवामा बढी जोड दिएको छु ।’

थप ४ जना साथीहरु केवल रिसाल, आदित्य श्रेष्ठ, रोशन श्रेष्ठ, ब्रिजेशकुमार उप्रेती मिलेर सुरु गरेको यो व्यवसायमा अहिले बिराज र केवल मात्र छन् । धुम्बाराही अनि महाराजगञ्जमा रहेको खड्का नर्सरीबाट बिरुवा उत्पादनको काम गरिरहेका छन् ।

‘आई एम द गार्डेनर’ रिटेल चेन हो । विराज परम्परागत तरिकाले चलिरहेका नर्सरीलाई कसरी आधुनिकरण तथा नविनतम प्रयासले ग्राहकमार्ग माझ पुग्न सकिन्छ भन्नेमा जोड दिएका छन् । ‘परिवारिक व्यवसायमात्र ठानिएको यसलाई उद्योगकै रुपमा लानुपर्छ भनेर सोचेको छु,’ उनी भन्छन्, ‘म माली हुँ भनेर चिनाउन कत्ति पनि लाज लाग्दैन बरु, गर्व लाग्छ । खासमा हामीले सबैभन्दा राम्रो काम गरिराखेका छौँ वातावरणको लागि, घर तथा स्वास्थ्यको लागि ।’

‘आइ एम द गार्डेनर’ अरु भन्दा फरक किन ?

जति पनि नर्सरी थिए, उनीहरु ‘भ्यालु चेन’को कन्सेप्टमा काम गरिरहेका थिएनन् । ‘फूल र बोटबिरुवा संसारको सबैभन्दा सुरुका सिर्जना हुन् । तर, उसको सुन्दरतालाई सही तरिकाले प्याकेजिङ नै गरिएको थिएन,’ विराज भन्छन्, ‘बोटबिरुवा भुइँमै छरिएका थिए, त्यसलाई कसरी सजाएर राख्ने मानिसहरु सित आइडिया थिएन ।’

उनका अनुसार मान्छेले बिरुवा मन पराए पनि माटोसँग खेल्न त्यति रुचाउँदैनन् । आइ एम द गार्डेनरले बिरुवा उमार्न प्रयोग गरिने कोकोपिटको सुरुवात गर्‍यो । ‘बिरुवा लान सजिलो होस् भनेर हामीले गमला कोकोपिट प्रयोग गर्‍यौं,’ विराज भन्छन्, ‘पहिला पनि यसको प्रयोग नभएको होइन । हामीले माटोकै विकल्पको रुपमा प्रयोग गर्न सुरु गर्‍यौँ । माटोभन्दा हल्का अनि फोहोर पनि नहुने । हेर्दा पनि राम्रो ।’

कोकोपिट भनेको नरिवलको जटाको धुलो हो । यो सुख्खा हुने र बोटविरुवालाई चिस्यानको काम गर्ने भएकाले माटोको विकल्पको रुपमा प्रयोग बढिरहेको छ ।

बोटबिरुवाको स्याहार कसरी गर्ने भनेर ‘प्लान्ट केयर टिप्स’ पनि ‘आइ एम द गार्डेनर’ले दिने गरेको छ । उनी प्रविधिको प्रयोगमा बढी जोड दिन्छन् । ग्राहकहरुले बोटबिरुवा सजिलै भेटाउन सकुन् भनेर स्टोरहरुको विस्तारमा पनि लागेको उनले सुनाए ।

‘आइ एम द गार्डेनर’को आउटलेटहरु उपत्यकामा महाराजगञ्ज, ठमेल, कलंकीको भाटभटेनी, लबिम मलमा छन् । विराजका अनुसार ज्ञानेश्वर र भैंसेपाटीको बिगमार्टमा पनि आउलेटहरु खुल्दैछन् । उपत्यकाबाहिर पनि विस्तार गर्ने उनको योजना छ ।

विदेशमा किरानाका सामान जस्तै सजिलै बोटबिरुवाहरु किन्न पाइन्छन् । सपिङ मल तथा ठूलठूला सुपरमार्केटहरुमा बोटबिरुवाको छुट्टै पसल नै हुन्छ । ‘किरानाका समानजस्तै सबै ठाउँमा बिरुवा ग्राहकले किन्न सकुन् भन्ने हाम्रो उद्धेश्य हो,’ विराजले भने । अनलाइन बिजनेस तथ डेलिभरी सेवा अझै गुणस्तरीय बनाएर लैजाने योजनामा पनि छन्, उनी ।



बोट बिरुवाको क्रेज बढ्दै

विराजको अनुभवमा पहिलाभन्दा अहिले मानिसहरुमा बोटबिरुवाको क्रेज बढ्न थालेको छ । अर्बन गार्डेनरहरु बढेका छन् । उनी भन्छन्, ‘घरमा बोटबिरुवा सजाएर राख्ने ट्रेन्ड बढ्दो छ । उत्पादनकर्ताको लागि खुसीको कुरा पनि हो ।’

घरभित्र सजाएर राख्न मिल्ने ‘इन्डोर प्लान्ट’हरुमा बढी आकर्षण छ । उनको नर्सरीमा भएका २५६ प्रजातिमध्ये १०० जति त इन्डोर प्लान्ट नै छन् । मोनेस्टेरा, पिस लिली, पोथोज, फिडल लिफ फिग, स्ट्रीङ अफ पर्ल्स, स्ट्रीङ अफ हर्टस्, एन्थुरीयम आदि नेपाली बजारमा सबैभन्दा मनपराइएका इन्डोर प्लान्ट्सहरु हुन् ।

विराज लकडाउनले पनि मानिसहरुलाई बोटबिरुवा प्रेमी बनाइदिएको बताउँछन् । घरमा धेरै समय खाली बस्दा मानिसहरु प्रकृतिसँग नजिकिन खोजे । खाली समयमा बोटबिरुवाको स्याहार गर्न थाले । ‘जब तपाईं आफूले नै केही हुर्काउनुहुन्छ, त्यो बढ्दै जाँदा फरक किमिमको खुसी पाउनुहुन्छ,’ उनले भने, ‘त्यो खुसीले गर्दा पनि मानिसहरुमा बोटबिरुवाप्रति क्रेज बढेको जस्तो लाग्छ ।’

कोरोना कहरले सबै क्षेत्रमा प्रभाव पर्‍यो । लकडाउनले नर्सरी व्यवसायमा पनि असर नपारेको होइन । तर, अरु क्षेत्रभन्दा यसमा ठूलो क्षति भएन । उनका अनुसार लकडाउनमा मान्छेहरु फुर्सदिला भएकाले समय बिताउन बोट बिरुवाको स्याहार राम्रो माध्यम भइदियो । मानिसहरुमा गार्डेनिङमा रुची बढ्दै गएको विराज सुनाउँछन् । कौसी खेती, घरभित्र बिरुवा राख्ने चलन, खाली जग्गामा कतै न कतै बोटबिरुवा लगाउने चलन बढिसकेको विराजको भनाइ छ ।

‘विदेशमा कसैकोमा जाँदा बिरुवा लगिदिने चलन छ । उनीहरुले न्याचुरल इकोसिस्टम बुझेका छन्,’ उनले भने, ‘नेपालमा पनि बिस्तारै बुझ्दै गएका छन् ।’ बढ्दो सहरीकरणले सहर कंक्रिटको जंगलमा बदलिइरहँदा फूल र बोटबिरुवाको महत्व अझ बढ्नुपर्ने उनको भनाइ छ । ‘सहरलाई हरियाली बनाउनु महत्वपूर्ण कुरा हो । रुख नभएपनि घरमै बोटबिरुवा राख्न सकिन्छ,’ उनले भने ।

काठमाडौंलगायतका ठूलामा बोटबिरुवाको माग अझै बढ्नेमा विश्वस्त छन् उनी । ‘सबैतिर घरैघर कतै हरियाली भएन भने त मानिसहरुले घरमा बोटबिरुवा स्वतः नै राख्न चाहन्छन्,’ उनी ढुक्कसाथ भन्छन्, ‘त्यसैले यो व्यवसायमा घाटा देख्दिन म ।’

नेपालमा नर्सरी व्यवसाय नफस्टाउनुको कारण सरकारले यो उद्योगको क्षेत्र नै नबुझेको विराज बताउँछन् । ‘बागबानीमा एकदम सम्भावना छ । नेदरल्यान्ड्स, थाइल्यान्ड, इन्डोनेसियामा यो क्षेत्र फस्टाउनुका कारण सरकारले सहयोग गरेको छ,’ उनले भने, ‘विडम्बना के छ भने यो व्यवसायलाई कृषि क्षेत्रमा राखे पनि लकडाउनमा ढुवानीको समस्या भयो ।’

धेरैजसो बोटबिरुवा स्वदेशमै उत्पादन नहुँदा मूल्य बढी छ । नेपालमा सिजनल प्लान्ट्स उत्पादन भएपनि इन्डोर प्लान्ट्स सबैजसो बाहिरबाट नै आयात गर्नुपर्ने हुन्छ । धेरैजसो बोटबिरुवाहरु भारत, थाइल्यान्ड, नेदरल्यान्ड्स, इन्डोनेसिया, भियतनामबाट आउने गरेका छन् । आयातमा पनि समस्या हुने गरेको विराजको अनुभव छ । ‘सरकारले ध्यान दिएर यसलाई उद्योगको रुपमा लिनुपर्ने हो । त्यस्तो हुन सकेन,’ उनले भने ।

सरकारले यो क्षेत्रलाई प्राथमिकता क्षेत्रमा नपारेको उनले गुनासो गरे । ‘कोकोपिट, गमला, मल लगायतका समान महंगा छन् । नेपालमै उत्पादन तथा प्रबर्द्धन गर्न सकिने भए पनि धेरै औद्योगीकरण गर्नुपर्छ भन्ने सोचका साथ आएका छैनन्,’ उनले भने ।’

उनका अनुसार नेपालमा प्रोडक्सन हाउसको एकदम कमी छ । उत्पादन गर्ने मान्छे नै छैनन् । भन्छन्, ‘जति पनि व्यवसायी छन् उनीहरुले यसमा जोड दिएका छैनन् । बाहिरबाट बिरुवा नआइदिने हो भने त व्यवसाय नै जोखिममा हुन्छ । उत्पादन यही भए सजिलो र सस्तो पनि हुन्थ्यो ।’


बागबानी क्षेत्रमा केही फरक गर्ने प्रयास

विराजको लक्ष्य भनेको ग्राहकको ढोकाढोकासम्म बोटबिरुवा लिएर पुग्नु हो । ‘आइ एम द गार्डेनर’ले एप पनि ल्याएको छ जसमा आफूलाई मनपर्ने बिरुवाको बारेमा जान्न पाइन्छ अनि अर्डर गर्न सकिन्छ ।

विराज यो व्यवसायमा लाग्न चाहनेले राम्ररी अध्ययन गरेर आउनुपर्ने सुझाउँछन् । ‘उत्पादनदेखि रेखदेख, संरक्षण, बजारीकरणसम्मको कुरा बुझेर आउँदा राम्रो,’ उनले भने, ‘हर्टिकल्चर भनेको छिट्टै कमाइने पेसा होइन । यसमा धैर्य चाहिन्छ । तर, जब यसमा प्रवेश गरिन्छ पछुताउनु पर्दैन ।’

‘आई एम द गार्डेनर’ले प्लान्ट कल्चर गरिरहेको छ । नयाँनयाँ प्रयोगमा उनी रमाएका छन् । ‘हामीले नलेज सेन्टरको विकास गर्ने सोचेका छौँ । प्राविधिक ज्ञान पनि बाँड्न चाहन्छौँ,’ उनले भने ।

कृषि पढेर आएका विद्यार्थीहरुलाई नर्सरीमा इन्टर्नको रुपमा पनि लिइरहेका छन् विराजले । उनका अनुसार यो व्यवसायलाई रिटेल चेनमा मात्र फोकस नगरी उत्पादनमा बढी जोड दिनुपर्छ । भन्छन्, ‘उत्पादन भएको खण्डमा ग्राहकलाई पनि सस्तो पर्छ । यो एउटा लक्जरीको मात्र होइन दैनिक प्रयोग हुने ग्रोसरीको थिममा आइपुग्थ्यो होला ।’

नेपालमै महँगो मानिएका बोटबिरुवा उत्पादन गर्ने अवस्था बनाउन आफूहरु लागिरहेको उनले सुनाए । ‘प्लान्ट प्रोडक्सन कल्चर डेभलप गर्न खोजिरहेका हौं,’ उनले भने, ‘कुनैदिन यस्तो होस्, नेपालले प्लान्ट एक्सपोर्ट गर्न सकोस् । जुन असम्भव भने छैन ।’


प्रकाशित : श्रावण १३, २०७८ १५:१०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
थप केही कुराकानीबाट
×