कलामा मौलिकता र अध्यात्मको खोजी- कला - कान्तिपुर समाचार

कलामा मौलिकता र अध्यात्मको खोजी

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — आधुनिकता र बढ्दो आवादीसँगै सहरले मौलिक पक्षलाई गुमाउँदैछ । उपत्यकाका मन्दिर, देवालय, पार्टी, पौवा र हिटीलाई कंक्रिट संरचनाले विस्थापित गर्दैछ । बितेका दुई/तीन दशकको अवधिमा पाटनले फेरेको मुहारको साक्षी हुन्, चित्रकार सुष्मा शाक्य । उनले बाल्यकालमा खेलेको, देखेको पाटनको परिवेशमा निकै फेरबदल आए । क्रमश: मासिँदै गएको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वका संरचनाहरुलाई २०७२ सालको भूकम्पले अझ थिलथिलो बनायो ।

मौलिकतालाई ध्यान राखेर पुनर्निर्माणकै क्रममा बनेका संरचनाहरुमा समेत कतिपय मौलिक पक्षहरु मासिए । घर आवादी रहेको बस्तीमा कंक्रिटका संरचना बने । यसले चित्रकार शाक्यको मनमा बिझायो । संरचना नरहेपनि तीनको अस्तित्वको दस्तावेज कलामा भएपनि राख्नुपर्छ भन्ने हेतुले उनले प्रिन्ट कलाहरुमा उतार्न थालिन् । मौलिक तथा अध्यात्म पक्षलाई जोड दिएका शाक्यका कलाकृतिहरु यतिबेला ठमेलस्थित दलाई–ला आर्ट स्पेसमा प्रदर्शनरत छन् ।

दर्जनभन्दा बढी प्रिन्ट कलामा उनले धार्मिक र मानव अस्तित्वसँग समेत जोडिने पञ्चत्वका अवधारणालाई झल्काएकी छन् । पृथ्वी, जल, आकाश, अग्नि र वायु जस्ता पञ्चतत्वलाई ध्यानमा राखेर पुराना घरका संरचनाहरु बनाउने प्रचलन रहेपनि अहिले त्यो अवस्था नरहेको शाक्यले बताइन् । ‘पञ्चतत्वलाई मानेर बनाइएका घरहरुमा प्रयोग गरिएका सामानदेखि स्पेस र प्रभावलाई समेत ध्यानमा राखिएको हुन्छ’, उनले भनिन्,‘त्यस्तो घरमा छिर्दा समेत बेग्लै आनन्द आउँछ । त्यो आनन्द अहिलेका संरचनाहरुमा पाउन सकिँदैन ।’

पाटनकै वरपर भूकम्पपछि अधिकांश मौलिक घरहरु मासिएर नयाँ संरचनाहरु बनेको उनले सुनाइन् । उनका अनुसार उनको आफ्नै घरसमेत मौलिकभन्दा आधुनिक पक्ष नै हाबी भएको छ । ‘मौलिकता झल्काउने घरहरु बनाउने मान्छे र स्रोत साधन पाउनै कठिन छ । हामीले मौलिक घर बनाउने चाहना राख्दा पनि बनाउन सकेनौं,’ उनले दु:खेसो गरिन् । अहिले पञ्चतत्व र आध्यात्मिक दर्शनका कुरालाई बुझ्ने जमात न्यून रहेको उनको भनाई छ । फलस्वरुप अहिलेका संरचनाले ध्यात्म र मौलिक पक्षलाई ओझेल पारेको उनको ठहर छ ।

उनले चित्रमा पाटन क्षेत्रको मौलिकता झल्कने मठमन्दिर र विहार, घरका संरचना तथा परिवेशलाई चित्रण गरेकी छन् । उनले चित्रमा पाटनको पद्यसम्भव महाविहारलाई समेत उतारेकी छन् । पाटन क्षेत्रको बस्तीसँगै पृष्ठभूमिमा देखिने हिमाल र मन्दिरका संरचनाहरुलाई उनले ऐतिहासिक दस्तावेजकै रुपमा चित्रसँगै उठान गरेकी छन् । उनी भन्छिन्,‘पहिलाका पुराना घरहरुसँगै देखिने मन्दिर र हिमालहरुको दृश्यहरु अहिले अग्ला भवनहरुले छेके । हामीले र पछिका पुस्ताले हेर्ने भनेकै यही चित्र र तस्बिर मात्र बाँकी छन् ।’

मानव जीवन होस् समाज अध्यात्म र पञ्चतत्वको दर्शनबाटै अघि बढ्न सक्ने उनको तर्क छ । यसको महत्त्वलाई उनले एउटा बीउ उम्रेर विरुवा हुँदै फूल, फलसम्म फेरि अर्काे उत्पादनका लागि परिपक्क हुने प्रक्रियामा चित्रकै माध्यममा देखाएकी छन् । मानव जीवन र सृष्टिका लागि पृथ्वी, जल, आकाश, अग्नि र वायु जस्ता तत्त्वहरु अपरिहार्य छन् । तिनै पक्षलाई मानिसले बेवास्ता गरिरहेको उनको ठम्याई छ । उनले भनिन्,‘मानिस आफ्नो लागि मात्र बाँचिरहेका छन् । आफैंको लागि उसले अरुको बारेमा सोच्दैन । जसले गर्दा हाम्रा आफ्ना भन्ने कुराहरु हामीबाट टाढा हुँदैछन् ।’

मानिसले आफ्नो सुरक्षाको लागि पृथ्वीमा घर बनाइरहेका छन् । त्यही घरले अन्य प्राणी र पृथ्वीलाई कस्तो असर पारिरहेको छ भन्ने सोच मानिसमा छैन । अग्निको विकल्पका विद्युतीय माध्यमा प्रयोगमा छन् । प्रदुषित हावाबाट जोगिन मास्क प्रयोग गरिरहेका छन् । जमिनलाई आफ्नो अधिनमा ल्याउने होडबाजी छ । स्वच्छ पानीकै लागि प्रशोधित मिनरल वाटरहरु प्रयोग गर्छन् । यसले पञ्चतत्व प्रणाली, मानव र सिंगो सामाजिक जीवनलाई पारिरहेको असरबारे मानिस अनविज्ञ बन्दै छन् । अहिलेको संरचनामा पञ्चतत्व प्रणालीलाई मात्र ध्यान सकेमा मौलिक पक्षहरु जगेर्ना हुने शाक्यको मत छ ।

पछिल्लो समय सहरमा स्मार्ट सिटीको अवधारणा र बहसहरु चलेका छन् । हाम्रा मौलिक तथा स्थानिय सामग्रीहरुलाई बेवास्ता गर्दै अत्याधुनिक प्रविधि र संरचना झल्काएर स्मार्ट सिटी नबन्ने उनको धारणा छ । स्मार्ट सिटीका लागि मौलिक र आध्यात्मिक पक्षलाई जोड दिनुपर्ने उनले बताइन् ।

चित्रकला प्रदर्शनी असार १६ गतेसम्म जारी रहनेछ ।

प्रकाशित : असार १०, २०७९ १३:२२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नाटक ऐया ! माया : मानवीय भोगाइको समग्र लय

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — मानवीय जीवनका अनेक भोगाइ र संवेदनालाई रंगमञ्चमा नयाँ रुपमा उतार्न माहिर छन्, रंगकर्मी सुदाम सिके । उनकै निर्देशनमा रहेको ‘ऐया ! माया’ नाटक यतिबेला टेकुस्थित कौसी थिएटरमा मञ्चन सुरु भएको छ । नाटकमा तत्कालीन समय, परिस्थिति र व्यवस्थाले उब्जाएको मानसिक आवेग र छटपटीलाई प्रस्तुत गरिएको छ । यसमा समाज, राजनीति, व्यवस्था, परम्परा, मानवीय अभ्यासलाई शब्दभन्दा शरीरको लय र संगीतले बुझाउने प्रयत्न गरिएको छ ।

नाटकका परिकल्पनाकार तथा निर्देशक सिकेले रंगमञ्चलाई प्रयोगशालाकै रुपमा लिएका छन् । नाटकभित्र कथा त छन् तर ती कथा एकै धारमा बग्ने खालका छैनन् । परम्परागत धारमा बग्ने बग्रेल्ती पात्र, तिनीहरुको हाउभाउसहितको संवाद, झकिझकाउ साजसज्जा र आँखालाई हेरिन्जेल शीलत पार्ने दृश्य नाटकभित्र त्यतिधेरै समेटिएका छैनन् । तर जति समेटिएका ती विशेष लाग्छन् । बनिबनाउ कथा नभएर नै दर्शकले पात्रको विचलन देखेर आफ्नै कथा पनि स्मरण गर्न सक्छन् । सामान्य देखिने मञ्चीय दृश्य, प्रयुक्त न्यून प्रप्स तथा संवादले नाटकमा विशेष अर्थ राख्छन् । थुप्रै परिस्थितिले बाँधिएर मानसिक आवेगमा रुमल्लिएका पात्रले सिंगो मानव समाज र व्यवस्थालाई इंगित गरेका छन् ।

मानिसलाई माया, सुख, सुविधा, शिक्षा, न्याय, समानता, शक्ति सबै चाहिएको छ । त्यसैभित्र उसले आफ्नो खुसी लुटाइरहेको छ । मानिस आफू मात्र होइन सत्ता र शक्तिका लागि अरुलाई पनि लुटाउन तयार छ । यात्रामा कहिले सजिलो, कहिले अप्ठ्यारो, कहिले उकालो र कहिले ओराला बाटा हुन्छन् । उसको परिवरि सबै छन् तर ऊ एक्लो महसुस गर्छ । ऊ फरक चाहन्छ तर एक्लो हुन्छ । ‘के फरक हुनु नै एक्लो हुनु र एक्लो हुनु नै फरक हुनु हो र?’ नाटकले संवादकै रुपमा प्रश्न गर्छ । यी तमाम मानवीय आवेगलाई दर्शकले संगीत र शरीरको लयमा सुन्छन् । जहाँ अन्तरजातीय प्रेमका कारण भेरीमा बगेका नवराज विकहरुदेखि हत्या, बलात्कार, सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग जस्ता घटना छटपटीकै रुपमा आएका छन् ।

मानिसको अभिव्यक्ति केवल आवाज, संगीत जस्ता माध्यम मात्र होइनन् । सिंगो शरीर नै अभिव्यक्तिको सशक्त माध्यम हो भन्ने कुरालाई नाटकले प्रस्ट्याएको छ । थोरै पात्रले मञ्चलाई मात्र होइन सिंगो मानव समाज र मानवीय संवेदनालाई बोकिरहेको भान हुन्छ । हामीले मान्दै आएको दर्शन, आदर्श, नैतिकता र अक्षरहरुले कसरी लय गुमाउँदै छ, भन्ने विषयलाई नाटकले उठान गर्छ । जहाँ अक्षर लडिरहेका छन्, आदर्श र नैनिकता बोकेको मानव नै शून्यतामा हराउँदैछन् । नाटकभित्र देखिने एक फरक पात्रको एकोहोरो हिँडाई, उसको असामान्य लाग्ने लयले नै आजको समग्र मानवको भोगाइलाई प्रतिनिधित्व गर्छ ।

पात्रका आवेग अनुसार प्रयुक्त संगीत, प्रकाश, रंगको संगोजन उत्तिकै सुन्दर छन् । नाटकले खोला, डोरी तथा किताबलाई दिइएको रातो रंगले आक्रोसको लय बोल्छ । जसले मानिसभित्र रहेको भय, त्रास र आक्रोसलाई बिम्बात्मक रुपमा जाहेर गर्छ । मानिसको यात्राको उत्तारचढावलाई देखाउने मेचहरुको प्रयोग उत्तिकै अर्थपूर्ण छन् । सत्ता र शक्ति नियन्त्रणदेखि त्यसैमा हुने अन्त्यलाई देखाउने रातो डोरीको प्रयोग अझ सशक्त छन् ।

समकालीन घटना तथा परिघटनालाई आधार मानेर नै रंगमञ्चमा नौलो खुराक पस्कने हुटहुटीले नाटकसम्मको यात्रा पूरा भएको सिकेले सुनाए । ‘हामीले नौलो प्रयोगका रुपमा हाम्रो कामलाई नाटक भनी अगाडि ल्यायौं’, उनले भने,‘यसलाई नाटक मान्ने कि नमान्ने जिम्मा आम दर्शकहरुलाई नै दिएका छौं । हामीलाई चुनौती र डर भने पक्कै छ ।’ नयाँ प्रयोगात्मक यस्ता खाले नाटकका लागि लामो समय अभ्यासको आवश्यकता परेपनि दुई महिनाको अवधिमा नाटकका रुपमा तयार गरिएको उनले सुनाए ।

अकास नेपाली, आयान खड्का, पवित्र राई, मुक्ति, शिशिर शिवाकोटी र सरिता कठायतको अभिनय रहेको नाटक सोमबार र मंगलबार बाहेक असार ३२ गतेसम्म मञ्चन हुनेछ ।

प्रकाशित : असार १०, २०७९ १०:५२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×