नृत्य केन्द्रमा पुस्तकालय सपना- कला - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

नृत्य केन्द्रमा पुस्तकालय सपना

लोक र आधुनिक नाचका इतिहास र नियमको अध्ययनलाई कलाकारसँग जोड्ने जमर्को
सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — थापागाउँस्थित मण्डला थिएटरमा ‘नृत्य शृंखला ०.१’ शीर्षकमा भएको प्रस्तुतिले सहभागी दर्शकको ध्यान केन्द्रित गर्‍यो । शास्त्रीय संगीतमा आधा दर्जनभन्दा बढी नृत्यांगनाहरूको कथक नृत्य प्रस्तुति रोचक त थियो नै, कलाकारका लागि पनि उक्त कार्यक्रम उत्साहपूर्ण थियो । करिब एक घण्टासम्म देखाइएका नाचमार्फत कलाकर्मीले महिलाका कथाहरू दर्शकलाई पस्किँदै मनोरञ्जनका साथै नृत्यको महत्त्व झल्काएका थिए ।

अनामनगरस्थित एस्थेटिक डान्स सेन्टरले नृत्य केन्द्रमा पुस्तकालयको सपना बुनेर पहिलो शृंखला गत सोमबार प्रस्तुत गरेको थियो । सेन्टरले मण्डलामा आगामी मंगलबार दोस्रो प्रस्तुति गर्दै छ ।

अहिले त्यसका लागि समूह रिहर्सलमा जुटिरहेको छ । नृत्यलाई व्यावसायिक बनाउन र यसमा नयाँ पुस्तालाई ल्याउनुपर्छ भन्ने ध्येयले २०७२ मा स्थापना भएको सेन्टरले डान्स स्टुडियोको एक कोठामा अब पुस्तकालय सञ्चालन गर्दै छ । त्यसलाई चाहिने पुस्तक, फर्निचर जस्ता आवश्यक सामग्री जोहोका लागि नै कलाकारहरूले नृत्य शृंखला सुरु गरेएको सेन्टरका संस्थापक कलाकार नम्रता केसीले बताइन् ।

‘नृत्यको आयाम फराकिलो छ । नृत्यलाई संस्कृति, संगीत, कला र लोक सभ्यतासँग जोड्न सकिन्छ,’ उनले भनिन्, ‘यसमा बुझ्नुपर्ने र अध्ययन गर्नुपर्ने कुरा धेरै छन् । तर, हाम्रोमा डान्सरहरूले पढ्नुपर्छ भन्ने मान्यता थोरैले बुझेका छन् ।’ नृत्यमा अध्ययन, अनुसन्धान हुनुपर्छ र यस विषयमा जोडिएका अन्य पक्षहरूलाई केलाउनुपर्छ भन्ने मान्यता स्थापित गर्न आफ्नो समूह लागिपरेको केसीले प्रस्ट्याइन् ।

नृत्यलाई अन्य विधासँग जोडेर नयाँ प्रयोग गर्दै अगाडि लैजानुपर्छ भन्ने आफ्नो मान्यता रहेको उनले बताइन । यसअघि उनको समूहले ‘राजेन्द्रलक्ष्मी’ र ‘ज्यानमाया’ जस्ता नाटकका मार्फत नृत्यलाई जोडिसकेका छन् । लोक तथा शास्त्रीय शैलीलाई एकै कार्यक्रममा समेटेर देशभरिको मौलिक नृत्यलाई उजागर गर्ने उद्देश्यले सेन्टरले झन्डै साढे दुई वर्षअघि तीनदिने ‘नृत्योत्सव’ समेत गरिसकेको छ । नृत्योत्सवमा सातै प्रदेशका फरक–फरक नृत्यहरू लिएर कलाकारहरू सहभागी भएका थिए ।

नृत्य भनेको नाचेर लिइने मनोरञ्जन मात्र होइन भन्ने केसी बुझाउन चाहन्छिन् । यसले इतिहास, सभ्यता र संस्कृतिका विविध पक्षहरू बोकेका छन् भन्ने आम मानिसलाई बुझाउने जमर्कोमा उनको छ । नृत्यलाई व्यावसायिक फर्ममा ढाल्नुपर्छ भन्ने कुरामा उत्तिकै अडिग रहेकी केसी आफू पनि निरन्तर नाचिरहेकी छन् भने नयाँ पुस्तालाई पनि अध्यापनसँगै नचाउँदै छिन् ।

सेन्टरको अहिलेको प्रस्तुति भने नृत्यलाई पनि टिकट सिस्टममा ल्याएर हेर्ने बानी बसाल्नुपर्छ भन्ने अभ्यास थालिएको उनी बताउँछिन् । पहिलो शृंखलामा पाएको दर्शकको मायाले उनी दंग छिन् । ‘हाम्रोमा डान्स हेर्न टिकट काट्नुपर्ने कल्चर बसिसकेको छैन । पानी पर्दा रुझ्दै भए पनि दर्शकहरू आउनुभयो । यसले झनै उत्साह थपेको छ,’ उनले भनिन् ।

उनका अनुसार नृत्य विधा आफैंमा एक्लै छैन । प्रत्येक लोकनृत्यमा समुदायको मौलिक संस्कृतिको मर्म लुकेको हुन्छ । सेन्टरमा स्थापना हुने पुस्तकालयमा यिनै पक्षहरू समेटिने केसीले बताइन् । ‘हामीले घाटु नाचबारे पढ्नुपर्‍यो भने त्यसमा नाचिने समुदाय, परिवेश र संस्कृतिका पक्षहरू आउँछन्,’ उनी उद्देश्य प्रस्ट्याउँछिन्, ‘ती सबै पक्षहरू समेटिने पुस्तकहरू लाइब्रेरीलाई संग्रह गर्ने र अध्ययन गर्ने वातावरण बनाउने हामीले सोचेका छौं ।’

नेपालमा नृत्यसम्बन्धी सीमित अध्ययन सामग्री भए पनि त्यसको उचित संग्रह हुन नसकेको केसीको बुझाइ छ । सेन्टरमा नृत्यसँगै पुस्तकालयमा हुने नयाँ र पुराना पुस्ताबीच जमघट, अध्ययन गर्ने समूह तथा छलफलले नृत्य विधामा नयाँ खोजको थालनी हुने उनको ठम्याइ छ । नृत्य क्षेत्रमा महिला डान्सरहरूलाई स्थापित हुन गाह्रो छ । निश्चित उमेर हद, विवाह, बच्चा, परिवार भएपछि उनीहरू कालान्तरसम्म जानै सक्दैनन् भन्ने भनाइलाई समेत उनी प्रतिवाद गर्न चाहन्छिन् । उनले थपिन्, ‘म विवाहित हुँ, बच्चाकी आमा पनि हुँ । म अझै नाच्दै छु र नाचिरहन्छु । हामीले हाम्रो कथा नृत्यमा पनि देखाउन सक्छौं र देखाउनुपर्छ ।’

प्रकाशित : वैशाख २६, २०७९ ०८:४०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

शैक्षिक प्रणालीभित्र भाषिक खाडल

मातृभाषा फरक पर्दा विभिन्न समुदायका बालबालिकाको कक्षागत पढाइमा पर्ने असरमाथि चिन्तन
सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — सन्तानलाई पढाएर ठूलो मान्छे बनाउने या पढेर राम्रो मान्छे बन्ने सपना नबोकेका मान्छेहरु बिरलै पाइएला । मनकौरी गुरुङ, आरने जेठा, रुद्रमान र तिर्थेहरुको सपना पनि पढाएर र पढेर ठूलो मान्छे बनाउनु, बन्नु छ । हातमा किताब, नीलो पाइन्ट र आकाशे नीलै सर्टमा खुलेर स्कुल जाने सपना बोकेका रुद्रमान र तीर्थेहरु स्कुलबाट छुटे । स्कुलसँगै उनीहरुका लागि समाजले मानेको मूलधारे शिक्षा प्रणाली छुट्यो । उनीहरु अर्कै ठूलो मान्छे बने ।

काठमाडौं थापागाउँस्थित कुञ्ज थिएटरमा आरोहण गुरुकुलले गत बुधबारदेखि मञ्चन सुरु गरेको नाटक ‘स्कुल’ ले शिक्षा, समाज र वर्ग हुँदै छुटेर किनाराकृत भएका रुद्रमान र तीर्थेहरुको कथा बोलेको छ । मूलत: वर्ग, जात,भाषा तथा परिवेशका कारण शिक्षाको मूलधारे प्रणालीबाट अलग्गिएकाहरुको कथा नाटकले उठान गरेको छ । नाटकको परिकल्पना तथा निर्देशन युवा रंगकर्मी सुरज तमुले गरेका छन् । नाटकभित्र राई संस्कृति, सभ्यता तथा पात्रमा आधारित दिलीप बान्तवाको ‘ताल्चा’ कथासंग्रहमा भएको पूर्वतिरको जीवनशैली समेटिएको ‘स्कुल’ शीर्षकको कथालाई पश्चिमको गुरुङ सभ्यतातिर रूपान्तरण गरिएको छ ।

मनकौरी गुरुङ, आरने जेठा, रुद्रमान र तीर्थेजस्ता पात्रहरुको कथालाई मूल केन्द्रमा राखेर घुमेको नाटकले सरल रूपमा गहन विषय उठान गरेको छ । मूल कथामा खस नेपालीभाषीभन्दा अर्काे समुदाय कसरी शिक्षा र शिक्षण प्रणालीबाट पछाडि धकेलिन्छन् भन्ने कुरा देख्न सकिन्छ । स्कुल गएका रुद्रमानले खस नेपाली भाषा बोल्न नआएकै कारण विभेद खेप्छन् । दलित तीर्थे भने खस आर्य समुदायबाट हेपिन्छन् । जात, वर्ग र भाषा फरक भएकै कारण यी दुवै पात्रले भोगेका आरोह–अवरोहहरु नै नाटकमा घुमेका छन् । स्कुलबाट छुटेका यिनीहरु परिवारबाट पनि छुटिँदै सहर र परदेशको बाटो रोज्छन् ।

नाटकले यी दुवै पात्र फेरि गाउँमै फर्केर यथास्थितिवादी प्रवृत्ति बोकेको प्रणालीलाई रुपान्तरित हुन इंगित गरेको छ । नाटक हेरिरहँदा रुद्रमान र तीर्थ जस्ता पात्रहरु हाम्रै वरिपर घुमिरहेको भान हुन्छ । बहुलजाति, बहुभाषी तथा संस्कृति भएको मुलुकमा एक जातीय प्रणालीअनुसार चलेको प्रक्रियामा अर्काे जातिले भोग्ने पीडा, व्यथा र विभेदलाई नाटकमा सशक्त रूपमा उठाइएका छन् ।

मनकौरी गुरुङ, आरने जेठाहरु खस नेपालीभाषी समुदायले परिचालन गरेको जातीय तथा वर्गीय प्रणालीको दलनमा छन् । किनाराकृत हुँदाहुँदै पनि यी पात्रहरुले गरेका वर्गसंघर्ष, भाषा र जातीय विभेदभित्र पनि खोजेको समानान्तर आवाज नाटकका बलिया पक्षहरु हुन् । मौलिक संस्कृति र ग्रामीण बस्तीको झलकलाई धूमिल बनाउँदै मिसिन आएका पश्चिमा संस्कृति, जीवनशैलीलाई समेत नाटकले छुट्टाएको छैन । प्रयुक्त संस्कार र संगीतले नाटकको प्राण भरेको छ ।

नाटकले अहिले चलेको ज्वलन्त विषय मातृभाषा शिक्षालाई जोडतोडका साथ अगाडि ल्याउनुपर्ने आवाज उठान गर्छ । संवैधानिक रूपमा नै प्रत्येक समुदायलाई कानुनबमोजिम आफ्नो मातृभाषामा शिक्षा पाउने र त्यसका लागि विद्यालय तथा शैक्षिक संस्था खोलेर सञ्चालन गर्ने हकको व्यवस्था गरेको छ । तर यसको कार्यान्वयन फितलो भएकै कारण नाटकका पात्रहरु रुद्रमान र तीर्थेहरुजस्तै स्कुलबाट छुट्नेहरुको संख्या उच्च छ । यसले गर्दा प्रारम्भिक शिक्षामा अझै उपस्थिति न्यून देखिन्छ ।

जात र भाषाकै कारण स्कुल गएका रुद्रमान र तीर्थेहरु शिक्षक, सहपाठीहरुबाटै हेपिन्छन् र दण्डित हुन्छन् । नेपाली भाषा प्रस्ट बोल्न नसकेकै कारण स्कुल जान डराउँछन्, साथीहरुसँग बोल्न डराउँछन्, नेपाली विषयमा फेल हुन्छन् र स्कुलबाट नै पलायन हुन बाध्य हुन्छन् । नाटकमा पात्र र भूगोल फरक पक्कै छन् । तर, रुद्रमान र तीर्थेहरु हाम्रै समुदाय वरपर नै घुमिरहेका भेटिन्छन् । पात्र र संस्कृति पूर्व या पश्चिम जतातिर भएपनि नेपाली खस भाषाभन्दा फरक समुदायका मानिसले भोगेका कथा एउटै रहेको निर्देशक तमुको भनाई छ ।

‘खस नेपाली भाषा नजानेकै कारण अन्य मातृभाषा बोल्नेहरु शिक्षा र यसको प्रणालीबाट पछाडि परेका छन्,’ उनले भने, ‘भाषाकै कारण स्कुलभित्र हुने विभेदपूर्ण परिवेशले बालबालिकाहरुमा हुने मनोवैज्ञानिक असरलाई समेत नाटकमा छन् ।’ कुनै पनि भाषा समुदाय र संस्कृतिका लागि बलियो आधार भएकाले सबै भाषालाई उत्तिकै मान्यताका साथ समान प्रणालीमा ल्याउनुपर्छ भन्ने कुरालाई मूल विषयका रूपमा उठान गरिएको तमुले सुनाए । नाटकका अनुसार नेपाली भाषालाई नराम्रो भनिएको छैन । अन्य मातृभाषालाई पनि उत्तिकै मान्यता दिएर समान प्रणालीमा ल्याउनुपर्छ मात्र भनिएको छ ।

वैशाख २८ सम्म मञ्चन हुने नाटकमा चन्द्र नेपाली, नीता राई, सुवास तिमल्सिना, प्रतिज्ञा भण्डारी, मोहन राईलगायतका डेढ दर्जनभन्दा बढी कलाकारहरुको अभिनय रहेको छ ।

प्रकाशित : वैशाख १९, २०७९ १८:५८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×