'स्टप किस' : लैगिंक हिंसाविरुद्धको आवाज- कला - कान्तिपुर समाचार

'स्टप किस' : लैगिंक हिंसाविरुद्धको आवाज

शीर्ष नेता र 'सोसल इन्फ्लुएन्सर'ले नै यौनिक तथा अल्पसख्यंकका विषयलाई गलत तरिकाले लिएकै कारण यो समुदायप्रति आम मानिसले हेर्ने दृष्टिकोणमा परिवर्तन आउन सकेको छैन ।
रीना मोक्तान

काठमाडौँ — 'के देख्नु परेको होला। सबै चटक नेपालमै' 
'हग्नेलाई भन्दा देख्नेलाई लाज' 
दुइटै 'हिजडा' हुन् कि के हो ?
'यो त हदै भयो यार कुन रोगबाट यो हालतमा पुग्दा रहेछन् मानिसहरू । तिमीहरुले जति नै बहस गरे पनि यो कसैले सदर मान्दैन'

समलिंगी जोडी धिरज बस्नेत र आर्थिकजंग बस्नेतले बिहेपछि दिएको युट्युब अन्तर्वार्तामा आएका कमेन्ट हुन् यी । कमेन्टमा उनी दुईलाई धेरैले अपशब्द प्रयोग गरेर गालीगलौच गरेका छन् । उनीहरूविरुद्ध 'केटा-केटा'ले बिहे गरेर समाज भाँडेको भन्दै आपत्तिजनक शब्दहरुको प्रयोग गरिएका छन् । परिवार र समाजसँग लड्दै आफ्नो यौनिकताबारे खुलेको यो जोडीले अन्तर्वार्ताको प्रतिक्रियामै दुर्व्यवहार सहनु परेको छ ।

धीरज र आर्थिक प्रतिनिधि पात्र हुन् । यौनिक तथा अल्पसंख्यक समुदायका मानिसहरुले दिनहुँ समाजमै मात्र होइन सामाजिक सञ्जालका कमेन्टमै विभेदको सामना गर्नुपर्छ । टिकटक, फेसबुकका कमेन्टमै उनीहरुलाई 'डिजिटल बुलिङ' गरिएको पाइन्छ ।

अहिले लैंगिक हिंसाविरुद्ध १६ दिने अभियान चलिरहेको छ । केही दिनअघि मात्रै काठमाडौंमा करिब ६ जना 'ट्रान्सम्यान' यौनकर्मीलाई रातको समयमा एक पुरुषले ढुंगाले प्रहार गरेर भाग्न खोजे । ती यौनकर्मीहरुले उक्त व्यक्तिलाई समातेर कालिमाटी प्रहरी चौकी पुर्‍याए । मेलमिलापपछि उक्त व्यक्तिलाई छोडिएको निलहिरा समाजकी अध्यक्ष पिंकी गुरुङ बताउँछिन् । उनका अनुसार उक्त व्यक्तिले यौनकर्मीका पैसासमेत चोरेका थिए । लैंगिक हिंसाविरुद्धको अभियानकै क्रममा लैंगिक हिंसा सहनुपरेको यो एउटा मात्र मुद्दा होइन ।

अभियान चलिरहँदै म्याग्दीमा एक'ट्रान्सम्यान'लाई परिवारले आफ्नो यौनिक पहिचान लुकाउन दबाब दिइरह्यो । छोरी पुरुष बनेर हिँड्न थालेपछि परिवारले उनको जबरजस्ती बिहे गरिदिने तयारी गरेका छन् । नागरिकता पनि बनाइदिएका छैनन् । पतिकै नामबाट नागरिकता बनाइदिने सोचमा छन् परिवार । फरक लिंग पहिचानकै कारण उनलाई घरबाट बाहिर जान पनि रोक लगाइएको छ । आफ्नो यौनिक पहिचानमा उनी खुम्चिएका छन् ।

०००

प्रहरीको ठीकअगाडिको कुर्सीमा बसेकी छन् क्याली । निरास र 'नर्भस' देखिन्छिन् ।

प्रहरीले सोध्छ,'घटनाको रात बारबाट निस्किएपछि सेरा र तिमी पार्कक्षेत्रतिर केही गरिरहेका थियौ ?

क्याली :एकजना मान्छे आयो अनि हामीलाई पार्टी गर्ने हो भनेर सोध्यो ।

प्रहरी : तिमीले के जवाफ दियौ त ?

क्याली : मैले केही भनिनँ ।

प्रहरी : सेराले पक्कै उक्साउने कुरा गर्‍यो होला, नत्र उक्त व्यक्तिले किन कुट्थ्यो सेरालाई। पक्कै केही भनेकै हुनुपर्छ ।

क्याली : हामी किस गरिरहेका थियौं (प्रहरीको प्रश्नहरुबाट वाक्क भएकी उनले झट्ट बोल्छिन्)। त्यो हाम्रो पहिलो किस थियो । हामी दुईलाई त्यो व्यक्ति त्यहाँ छ भन्ने पनि थाहा थिएन(सुँकसुकाउँदै)।त्यो मानिसले अपशब्दहरु प्रयोग गरे । सेराको हात समातेर म अगाडि बढ्न खोजें । तर त्यसले सेरालाई पछाडिबाट प्रहार गर्योस । मैले गुहार मागेँ, चिच्च्याएँ । तर उसले सेरालाई भित्तामा ठोक्काउन थाल्यो । मैले उसको कपाल समातेँ, तर उसले मेरो पेटमा हान्यो…।

लुनिभा तुलाधर निर्देशित नाटक 'स्टप किस'को दृश्य हो यो । 'वन वर्ल्ड थियटर'को प्रस्तुतिमा तयार भएको नाटक शिल्पी थियटरमा मञ्चन भइरहेको छ । अमेरिकन नाटककार डायना सनद्वारा लिखित यस नाटकमा दुई समलिंगी महिलाको प्रेमकथा, फरक लिंग पहिचानकै कारण उनीहरुले भोगेको हिंसा र दुर्व्यवहार समेटिएको छ । क्याली र सेरालाई चुम्बन गरिरहेको अवस्थामा भेटेपछि अन्जान व्यक्तिले उनीहरुलाई आक्रमण गर्छ । सेरा कोमामै पुग्छिन् । उक्त घटनाअघिको समय र सेरा कोमामा पुगिसकेपछिको कथा'स्टप किस'मा कलात्मक ढंगले देखाइएको छ ।

समलिंगीको प्रेमलाई स्वीकार गर्न नसक्ने समाजमा उनी दुईले आफ्नो यौनिकता कसरी पहिचान गर्छन्, त्यतिबेलाको समाजले यौन तथा अल्पसख्यंकलाई कस्तो नजरले हेर्थ्यो भन्ने कुरालाई नाटकमा देखाइएको छ । अंग्रेजी भाषामा तयार भएको यो नाटकले लैंगिक हिंसाको विरुद्धमा आवाज उठाउन, समाजसँग लड्न हौसला दिन्छ ।

सन् १९९८ तिर लेखिएको यस नाटकलाई हुबहु मञ्चमा उतार्दा 'स्टप किस'मा यौनिक तथा अल्पसख्यंक समुदायका वर्तमान समस्याहरु(नयाँ मुद्दा) त समेटिएका छैनन् । तर, उनीहरुका पीडा, दुख र संघर्षलाई भने मिहीन ढंगले केलाइएको छ । नाटकले यौनिक तथा अल्पसख्यंक मात्रै होइन लिंगकै आधारमा गरिने दुर्व्यवहार, विभेदमाथि फेरि बहसको बाटो खोलिदिएको छ । २ दशकअघिको यो नाटकले वर्तमान समाजको वास्तविकता देखाइदिन्छ । धीरज र आर्थिकलाई सामाजिक सञ्जालमा 'बुलिङ' गर्ने, 'ट्रान्सम्यान'लाई ढुंगा हान्ने, अनि यौनिक पहिचानमा बाँच्न नदिने म्याग्दीका 'ट्रान्सम्यान'का परिवारलाई एकपटकयो नाटकले सोच्न बाध्य गराउँछ ।

अझै पनि नेपाली समाज क्याली र सेराहरूका लागि उदार बनिसकेको छैन । आम मानिसले यौनिक तथा अल्पसख्यंकलाई हेर्ने दृष्टिकोण नाटकको त्यो अन्जान मानिसभन्दा फरक छैन । भव्य सेटमा तयार भएको नाटकले न्युयोर्कको २ समलिंगी महिलाको कथा भने उनीहरुका भोगाई र पीडाले हाम्रै समाजका पात्रहरुको संघर्ष बोलिदिए झैं लाग्छ । क्यालीको भूमिका देखिएकी रन्जना भट्टराई र सेराको अभिनय गरेकी समापिका गौतमको अभिनयले पनि कथालाई सशक्त बनाएको छ ।

अझै हुन्छ दुर्व्यवहार

पछिल्लो समय यौनिक तथा अल्पसख्यंक समुदाका मानिसहरु खुल्न थालेका छन् । २० वर्षअघिको समाज र वर्तमान समाजमा यौनिक तथा अल्पसख्यंकहरुलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा परिवर्तन आए पनि यो समुदायले परिवार, समाज र साथीभाइबाट हिंसा र दुर्व्यवहार सहनु परेको निलहिरा समाजकी अध्यक्ष पिंकी गुरुङ बताउँछिन् । उनी अन्यको दाँजोमा यौनिक तथा अल्पसख्यंकका हिंसाका मुद्दा कमै उठ्ने गरेको बताउँछिन् ।

'घरबाट बाहिर निस्केदेखि समाज, परिवारभित्रै हाम्रो समुदायले दुर्व्यवहार र हिंसा सहनुपरेको छ,' गुरुङले बताइन्, 'परिवारभित्र दबिएर बसेका छन् । तेस्रोलिंगी महिलाहरुलाई फरक लिंग पहिचान भएका हुनाले आफ्नै साथी, समाज र परिवारबाट विभेद, लाञ्छना लगाइन्छ । उनीहरुलाई शिक्षा स्वास्थ्य रोजगारीबाट वञ्चित हुनुपरेको अवस्था छ । यौनिक तथा अल्पसख्यंक समुदायका मानिस विद्यालयमा बुलिङ हुन्छन् ।'

फरक लिंग पहिचानकै आधारमा यौनिक तथा अल्पसख्यंकले यौन दुर्व्यवहारको सामना गर्नुपरेको उनको भनाइ छ । 'बालक अवस्थामै कति यौन दुर्व्यवहारमा परेका हुन्छन् । आफ्नै जोडीले हिंसा र दुर्व्यवहार गरिरहेको । साथीभाइ इष्टमित्रबाट हिंसा भोग्नु परेको छ । हिंसा र दुर्व्यवहारका कुरा त धेरै बाहिर पनि आइरहेको हुँदैन,'उनले भनिन्,'फरक लैंगिक पहिचान र यौनिक अल्पसंख्यक भएकै कारणले विभेद भइरहेको छ । महिला हिंसाको मुद्दालाई आम मानिसले बलियो रुपमा आवाज उठाइरहेका हुन्छन् । तर हाम्रो समुदायको त आवाज नै उठ्दैन ।'

यौनिक तथा अल्पसख्यंकका मुद्दालाई समाजीकरण र राजनीतिकरण गर्नुपर्ने उनी बताउँछिन् । '२० वर्षअघिको समाज हेर्दा त अहिले त परिवर्तन भएको देख्छु । तर हाम्रो मुद्दालाई समाजिक रुपमा उठाउनु पर्योा । तीन वर्षअगाडि अनिता भुजेललाई बलात्कारपछि मारियो । तर त्यसका विरुद्ध आम मानिसले त्यति आवाज उठाएनन्,'उनले भनिन् ।

शीर्ष नेता, 'सोसल इन्फ्लुएन्सर'ले नै यौनिक तथा अल्पसख्यंकका विषयलाई गलत तरिकाले लिएकै कारण यो समुदायप्रति आम मानिसले हेर्ने दृष्टिकोणमा परिवर्तन नआएको उनी बताउँछिन् । 'पछिल्लो समय डाक्टर सुरेन्द्र केसी, लिलामणि पोखरेलले मलाई 'हिजडा' भन्नुभयो, वास्तवमा 'उहाँ नै हिजडा हुनुहुन्छ' भन्ने खालको कुरा गर्नुभयो । उहाँजस्तो व्यक्तिले यस्ता खालका शब्दको प्रयोग गर्दा त्यसले कस्तो प्रभाव र सन्देश जान्छ भन्ने खालको कुरामा उनीहरु गम्भीर भइदिएनन्,'उनले सुनाइन्,' हामीकहाँ जनचेतनाको काम पनि कम भएको छ । अर्को त समुदायस्तरले यस्तो हिंसा र दुर्व्यवहारविरुद्ध आवाज उठाउनुपर्‍यो । विभेद र हिंसाको मुद्दा बाहिर आउँद जीवन कष्टकर हुँदा वास्तविक मुद्दा दबिएका छन् । शिक्षित परिवारले पनि आफ्नो छोराछोरीलाई स्विकार्दा पनि समाजमा खुलेर आउन दिइरहेका हुँदैनन् । शिक्षित र प्रतिष्ठित व्यक्तिबाटै यो मुद्दालाई नजरअन्दाज गर्ने र उनीहरुको स्वतन्त्रतामा अंकुश लगाएको देखिन्छ ।'

प्रकाशित : मंसिर १८, २०७८ १३:१०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

चितवनमा बाटाघाटा कस्ता रहेछन् भनेर हेर्नलाई नारायणी किनारमा ठूलो मेला लाग्यो : दाहाल

'अब कसैलाई अधिवेशन गर्न पर्‍यो भने अन्त हेर्न परेन, चितवन नै आए हुन्छ ।'
कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — नेकपा माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालले पछिल्लो समय चितवन सबै पार्टीको नजरमा परेको बताएका छन् । शनिबार बिहान भरतपुर महानगरपालिका-२६ दिव्यनगरमा आयोजित राजनैतिक प्रशिक्षण तथा पार्टी प्रवेश कार्यक्रमलाई सम्बोधन गर्दै दाहालले सबैको रोजाइमा पर्नु चितवनवासीका लागि खुसीको कुरा भएको बताएका हुन् । 

दाहालले देशलाई एकताबद्ध गर्ने तथा जनता र गणतन्त्रको रक्षा गर्ने पार्टी माओवादी मात्रै भएको पनि दाबी गरे । उनले भने, 'देशलाई एकताबद्ध गर्ने, सबै जनता, संविधान र गणतन्त्रको रक्षा गर्ने पार्टी माओवादी मात्र भएको जनचेतना एकपटक देशभर फैलिएको छ । जनताले अब फेरि माओवादीबाहेक अरुले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको रक्षा गर्न सक्दैनन् भन्ने बुझ्याछन् ।' त्यस्तै उनले सबै जनताले माओवादी पार्टी बलियो भए मात्रै देश र जनता बलियो हुन्छन् भन्ने बुझेको पनि बताए ।

महाधिवेशनका लागि सबैको नजरमा परेको उल्लेख गर्दै दाहालले भने, 'कोही लोभले, कोही डाहले, कोही मायाले, कोही केले, कोही केले सबै चितवन नै आउन चाहने भए आजभोलि । अस्ति भर्खर ठूलो मेला लाग्यो नि नारायणी नदी किनारमा । चितवनलाई माया गरेर त होला त्यत्रो मेला लाग्यो यहाँका बाटाघाटा कस्ता रहेछन् भनेर हेर्न पनि होला ।'

त्यस्तै उनले आफूलाई माया वा घृणा गरेर जे भए पनि चितवन आउनु खुसीको कुरा भएको बताए, 'अनि प्रचण्डलाई र रेणुलाई जिताउने जनता कस्ता रहेछन् भनेर हेर्न पनि होला । यहाँको नारायणी, राप्ती, रिउ देवघाट मौलाकालिकाजस्ता पर्यटकीय र धार्मिक स्थल हेर्न पनि होला । प्रचण्डलाई माया गरेर वा घृणा गरेर जे भए पनि चितवन आए तपाईंहामी चितवनवासीलाई खुसीकै कुरा हो । मैले भनेको छु अरु पनि चितवन नै आए हुन्छ । अब अधिवेशन गर्न पर्‍यो भने अन्त हेर्न परेन चितवन नै आए हुन्छ । जे भए पनि यहाँका जनतालाई त्यसबाट फाइदा नै हुन्छ ।'

त्यसैगरी भरतपुरमा 'सिबीच' मोडलमा आधारित नारायणी नदी किनारमा पैदलमार्ग तथा अन्य पूर्वाधार निर्माण शिलान्यास समारोहमा उनले जल, जंगल र जमिनको सही ढंगले सदुपयोग गर्ने किसिमले पूर्वाधार निर्माण गर्नुपर्ने बताए । यस्तो विकासले समृद्धिको यात्रामा गुणात्मक उपलब्धि हासिल गर्ने उनको भनाइ थियो ।

नेपालका धेरै ठाउँमा जल, जंगल र जमिनको प्रयोग गरी विकास गर्न सकिने ठाउँ रहेको भन्दै उनले सिंगापुरको सन्तोसा आइल्यान्डजस्तै पर्यटकीय क्षेत्रको रुपमा विकास गर्नुपर्ने बताए । यसले आन्तरिक मात्रै नभई बाह्य पर्यटकसमेत आकर्षित गर्ने उनको भनाइ थियो । विकासको मोडल चितवनले प्रस्तुत गर्नुपर्ने भन्दै उनले सबै नागरिक एक ठाउँ भएर काम गर्न जरुरी रहेको बताए । उनले भने, 'भरतपुरमा तीव्र गतिमा भौतिक विकासका काम भइरहेका छन् । चितवन र भरतपुरमा हुने आर्थिक विकासका गतिविधि राष्ट्रियरुपमा सबैका निम्ति अध्ययन गर्ने विषय हुन् भन्ने हाम्रो चाहना छ । शक्तिखोरबाट सुरुङमार्ग बनाउने, रेललाइन ल्याउने, मकवानपुर चितवन र नवलपुरलाई जोडेर बृहत्तर आर्थिक परियोजना बनाउनेसम्मका सपना छन् ।' देशको राजनीतिको केन्द्र चितवन बनेको भन्दै उहाँले देशभरिका जनताले अध्ययन गर्ने गरी यहाँको विकास गरिने बताए ।

प्रकाशित : मंसिर १८, २०७८ १२:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×