छ्योइ छाप्‍ने ब्लक- कला - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

छ्योइ छाप्‍ने ब्लक

पुर्खाको छापा कला संरक्षणसँगै कविराजको सक्रियता सिर्जना र अध्यापनमा
सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — बौद्धस्थित एउटा कोठा, जहाँ छ छापा चित्रकलाको स्टुडियो । लिपि र चित्र छाप्न तयारी अवस्थामा रहेका मेसिन तथा रङसँगै काठ, फलाम, ढुंगाका ब्लकहरूमा खेल्दै काम गरिहेका छन् काभ्रे तिमाल मेचेका कविराज लामा । आजभोलि उनको दिनचर्यामा केही फेरबदल छ । कला यात्रा मात्र होइन पुर्खाले जगाएको प्रिन्ट कलाको मूल स्रोतलाई जगेर्ना गर्ने अभिभारा काँधमा आइपरेको छ । पुर्खाले प्रयोग गर्ने शताब्दी पुराना काठका ब्लकहरू साथमा छन् । जुन ब्लकहरूले लामाको आठौंदेखि नवौं पुस्तासम्मको इतिहास बोल्छ ।

मानव समाजको विकासक्रमसँगै अक्षरको उत्पत्तिमा काठका ब्लकहरू नै प्रयोगमा थिए । यसलाई प्रिन्ट माध्यमको सबैभन्दा पुराना विधामध्येको एक ठानिन्छ । प्रिन्ट मेसिनहरूको विकासपूर्व मानिसले काठ, फलाम तथा ढुंगाका ब्लकमा अक्षर तथा आवश्यक वस्तुहरूको दृश्यहरू प्रिन्ट गर्थे ।

कविराजका पुर्खाले आफूले प्रयोग गर्ने छ्योइहरू (लामाले प्रयोग गर्ने बौद्ध धर्मग्रन्थ) पनि काठका ब्लकहरूमार्फत नै छाप्ने काम गरे । अहिले प्रिन्ट माध्यमका अत्याधुनिक डिजिटल प्रिन्ट मेसिनहरू आएपछि परम्परागत काठे ब्लकहरू ओझेलमा परे । नयाँ पुस्ताका लामाहरूले प्रयोग गर्ने अहिलेका अधिकांश बौद्ध धार्मिक ग्रन्थहरू डिजिटल प्रिन्टबाट निकालिएका छन् । तर, लामा पुर्खाले प्रयोग गर्ने काठका ब्लकहरूलाई प्रयोग गरिरहेका छन् ।

आफ्नो पुर्खाको इतिहास बोकेका काठे ब्लकहरू विश्वका लागि अमूल्य सम्पत्ति रहेको कविराज सुनाउँछन् । उनका अनुसार पुर्खादेखि हालसम्म पनि तामाङ समुदायमा लामा (पुरेत) का रूपमा कर्म गर्दै आएको अवस्था छ । बौद्ध धर्म दर्शनअनुसार लामाले प्रयोग गर्ने छ्योइ (ग्रन्थ) तिनै काठका ब्लकहरूमार्फत प्रिन्ट गरिएको कविराजले बताए । ‘हाम्रो घरमा आखे (बाजे) हरूले छ्योइहरू प्रिन्ट गर्नुभएको बच्चा बेलामा देखेको थिएँ,’ उनले भने, ‘त्यतिबेला त्यो प्रिन्ट कलाको मूल स्रोत हो भन्ने कसैलाई थाहा थिएन ।’ तिमालस्थित उनको घरमा काठका ब्लकबाट प्रिन्ट गरिएका दुईदेखि तीन शताब्दी पुराना छ्योइहरू संग्रहीत रहेको उनले सुनाए ।

लामा छ्योइमा बुद्ध दर्शनसँग जोडिएका तामाङ समुदायको जन्मदेखि मृत्यु परम्पराका विधि विधानहरू समेटिने कविराजका ठूलोबुबा लामा गुरु ७२ वर्षीय छेडुप लामाको भनाइ छ । उनका अनुसार तामाङ जातिमा जन्म कुण्डली, विवाह, व्रतबन्ध, मृत्यु संस्कार, आत्म तथा विश्व शान्तिका हरेक दर्शनशास्त्र यसमा समेटिएका हुन्छन् ।

‘छ्योइले वर्षभरि तामाङ समुदायले मनाउने पर्व, संस्कार, परम्परा, जातिको उत्पत्ति, सभ्यता तथा इतिहासका कथाहरूसमेत खुलस्त बताउँछ,’ उनले भने । तिमाललाई अहिले पनि तामाङ जातिको मूल थलो तथा बौद्ध धर्मगुरु रिम्पोछेले तपस्या गरेको पवित्र भूमिका रूपमा लिइने उनले प्रस्ट्याए ।

बौद्ध धर्म सम्प्रदायमा पद्मसम्भवलाई गुरु रिम्पोछेका रूपमा पुजिन्छ । आठौं शताब्दीमा भारतबाट नेपाल हुँदै तिब्बतमा पुगेर त्यहाँ बौद्ध धर्मको फैलाउने श्रेय उनैलाई जान्छ । आफ्नो पुर्खा पनि रिम्पोछेको समयदेखि नै बौद्ध धर्म, दर्शन तथा शास्त्रको लेखनमा अघि बढेको उनी दाबी गर्छन् । तिमालका अन्तिम तामाङ राजा रिन्जेन दोर्जे आफ्नो पुर्खा रहेको उनले दाबी गरे । उनले थपे, ‘हाम्रा पुर्खाले नै काठमा खोपेर छ्योइहरू छाप्दो रहेछन् । मैले त्यसैबाट छाप्दै आएको छु ।’

कविराजलाई आफ्नो पुर्खाको प्रिन्ट कलाबारे स्नातकोत्तर अध्ययनका क्रममा मात्र ज्ञात भयो । झन्डै एक दशकअघि प्रिन्ट चित्रकला माध्यमको स्नातकोत्तर अध्ययनका लागि उनी जापान पुगेका थिए । उनले भने, ‘जापानमा मलाई गुरुहरूले उड (काठ) प्रिन्ट कलाको विधि तथा प्रक्रिया पढाउँदै जाँदा मेरो दिमागमा मेरो घरमा रहेको उड ब्लकहरू, त्यसबाट छापिएका थुप्रै छ्योइहरूका दृश्यहरू अगाडि झलझली आयो । त्यतिबेला मलाई यो त मेरो पुर्खाको पो काम रहेछ भन्ने बल्ल थाहा भयो ।’ आफ्नै पुर्खाको कलाकारिताका अध्ययनका लागि लाखौं खर्च गरेर बाह्य मुलुकमा जानुको कारण उनले त्यतिबेला नजिकबाट महसुस गरे । जापानमा प्रिन्ट उड आर्ट अध्ययनपछि उनी तिमाल पुगे र आफ्ना पुर्खाका चिनारीहरू खोतल्न थाले । अहिले एक दर्जनभन्दा बढी काठका ब्लकहरू उनले संग्रह गरिसके । प्राचीनकालमा ती ब्लकबाट प्रिन्ट गरिएका छ्योइहरू समेत उनले खोजी गर्दै छन् ।

सानो बेलामा काठका ब्लकहरूसँग नजिक हुने, चित्र तथा प्रिन्टमा उनको खुब लगाब थियो । उनी स्मरण गर्छन्, ‘आखेहरू मलाई यो खाइबा (कलाकार) बन्छ कि क्या हो भन्नुहुन्थ्यो । वास्तवमा मेरो रगतमा पुर्खाको प्रिन्ट कला मिसिएको रहेछ ।’

नेपालमा कला विषयको पाठ्यक्रममा छापा विधालाई समेटिएको धेरै समय भएको छैन । तीन दशकअघि शंकरराज सिंह सुवालले सुरु गरेको प्रिन्ट मेकिङ कला अध्ययनलाई ५० को दशकपछि त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा चित्रकार उमाशंकर शाहको पहलमा निरन्तरता दिइएको थियो । कविराज पुर्खाको प्रिन्ट कला संरक्षणमा मात्र नभएर सिर्जना तथा अध्यापनमा समेत अहिले सक्रिय छन् । चीन हुँदै युरोप तथा एसियामा फैलिएको प्रिन्ट कला माध्यमलाई अन्य मुलुकहरूमा विस्तार तथा संरक्षण गर्दर् ैअगाडि बढाए पनि नेपालले भने आफ्नै परम्परागत कला विधालाई बेवास्ता गरेको उनी दुःखेसो गर्छन् । ‘मैले आफ्नो कुरा सिक्न अरूको देशमा जानुपर्‍यो । अहिले पनि मेरा विद्यार्थीहरूलाई प्रिन्ट कलाको विस्तार, संरक्षण तथा ठूला आर्ट ग्यालरीहरू देखाउनुपर्‍यो भने चीन तथा जापान जस्ता मुलुकहरूको प्रिन्टको विकासलाई देखाउनुपर्ने बाध्यता छ । अभ्यासका लागि पनि त्यतिकै समस्या छ ।’

प्रिन्ट कलामा लागेर नै पुर्खाको कलाकारिता इतिहासबारे थाहा पाएकोमा कविराल निकै गर्विलो महसुस गर्छन् । उनी ओझेल परेको कला ब्युँताउन हरदिन लागिपरेका छन् । आफ्नो सन्ततिले पुर्ख्यौली कला र सम्पत्तिलाई संरक्षणमा देखाएको चासोले छेडुपले अचले निकै सन्तुष्टिको सास फेरेका छन् । भन्छन्, ‘मैले धेरै वर्षदेखि जोगाएको यी काठका ब्लकहरू हराएर जाला भन्ने निकै पीर थियो । छोरालाई जिम्मा लगाएँ । बल्ल मलाई आनन्द भएको छ ।’

प्रकाशित : मंसिर ११, २०७८ ०८:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

इलाका प्रशासनको काम सुस्त

नागरिकताका लागि तीन दिन कुनुपर्ने बाध्यता, पर्याप्त जनशक्ति नभएकाले सेवा प्रवाह ढिला भएको प्रशासनको दाबी
विप्लव महर्जन

सल्यान — दार्मा गाउँपालिका ५ का दलबहादुर खडका नागरिकताको लागि बाग्चौर नगरपालिकामा रहेको इलाका प्रशासन कार्यालय थारमारेमा आइतबार आए । फाराम भरेको एक घण्टाभित्रै पाइने नागरिकताका लागि उनले दुई दिन धाउनुपर्‍यो । उनले फाराम भरेको तेस्रो दिनमा मात्र नागरिकता पाए ।

यस्तै, चार वर्ष मजदुरीका लागि भारतका विभिन्न ठाँउमा बिताएर भर्खर मात्रै नागरिकता बनाउन घर फर्केका कुमाख गाउँपालिका ४ का २५ वर्षीय धनबहादुर सोमबार इलाका प्रशासन कार्यालय थारमारे पुगे । कर्मचारीले ‘आज बन्छ, भोलि बन्छ’ भन्दा उनी दैनिक घरबाट गाडीमा कार्यालय धाउने गरेका छन । दुई–दुई बितिसक्दा पनि उनको हातमा नागरिकता पर्न सकेको छैन ।

इलाका प्रशासन कार्यालय थारमारेमा जनशक्ति अभावले नागरिकता बनाउन पुगेका सेवाग्राहीले सास्ती भोग्दै आएका छन् । सरकारले फाराम पेस गरेको एक घण्टा भित्रमै नागरिकता उपलब्ध गराउने निर्णय गरे पनि जनशक्तिको अभावले सेवाग्राहीले तीन दिनमा मात्र नागरिकता पाउने गरेका छन् ।

बाग्चौर नगरपालिका १२ बाफुखोलाका वर्ष १८ चन्द्रबहादुर ओलीले कार्यालयमा कर्मचारीको अभाबका साथै नागरिकता बनाउनेको भीडले गर्दा समयमा नै नागरिकता बनाउन नसकेको गुनासो गरे । उनले लगातार तीन दिन कार्यालय धाएका थिए । होटलमा बस्दा अनावश्यक खर्च हुने भएकाले उनले तीन दिन घरबाट बसमा आउने जाने गरेको जानकारी गराए । ‘एकै दिनमा हुने कामका लागि दैनिक कार्यालय धाउनुपर्दा आउजाउमा मात्र नभई केही गाह्रो भयो,’ उनले भने ‘खर्च पनि त्यत्तिकै भयो’ । उनले सेवाग्राहीलाई सहज रूपमा सेवा दिन सम्बन्धित निकायसमक्ष आग्रह गरेका छन् ।

कार्यालयमा सात जनाको दरबन्दी भए पनि अहिले चार जना मात्र छन् । पछिल्लो समयमा नागरिकता बनाउनेको भीडभाड बढी भएकाले छिटोछरितो सेवा दिन नसकेको इप्रका थारमारेका प्रमुख मोहन डाँगीले स्विकारे । कर्मचारीको अभावमा काममा भएको ढिलाइ र सेवाग्राही बढेकाले फाराम भरेका एक व्यक्तिको पालो तीन दिनमा मात्र आउने गरेको उनले बताए । ‘जनशक्ति कम र सेवाग्राहीको भीड बढेपछि बेलुकी ६ बजेसम्म सेवा दिँदै आएका छौं । सेवाग्राही समस्यामा नपरून् भनेर बिरामी भए पनि काममा खटिरहेका छौं । तैपनि सेवाग्राहीको काम समयमै गर्न सकेका छैनौं,’ उनले भने ‘उनीहरूलाई पालो कुराउनुपर्ने बाध्यता छ । नागरिकताकै लागि बिहानदेखि बेलुकीसम्म खटिँदा कार्यालयका अन्य कामकाज त्यत्तिकै प्रभावित भएका छन् ।’

कार्यालयमा दैनिक सय जनाभन्दा बढी नागरिकता बनाउन आउने गरेका र ५० जनालाई नागरिकता उपलब्ध गराउँदै आएको उनले बताए । कर्मचारी अभाव भएपछि अहिले जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा थप कर्मचारीका लागि माग राखेको उनले सुनाए । पछिल्नो समयमा पढ्नका लागि बाहिर गएका विद्यार्थी, भारतमा मजदुरी गरी फर्केकासहित नागरिकता बनाउनेको भीड बढेको उनको भनाइ छ ।

४ दर्जन योजना अलपत्र

अदालतको आदेशले जलस्रोत तथा ऊर्जा विकास कार्यालयद्वारा सञ्चालित खानेपानी, सिँचाइ र ग्रामीण विद्युतीकरणका ४ दर्जन योजनाको काम अन्योलमा परेको छ । संघीयतापछि सिँचाइ र खानेपानी योजना समायोजन गर्दा दरबन्दी घटाएको, बढुवाको कामसमेत रोकिएको भन्दै असोज ६ गते इन्जिनियरहरूले उच्च अदालत सुर्खेतमा मुद्दा दायर गरेका थिए ।

अदालतले गत असोज १५ गते संघीयताअघिको व्यवस्थाअनुसार काम गर्नु भन्दै अन्तरिम आदेश जारी गरेपछि योजनाहरू अन्योलमा परेका हुन् । उच्च अदालतको आदेशअनुसार कार्यालयले प्रवाह गर्ने सेवासमेत प्रभावित भएको छ । इन्जिनियरहरूले दिएको मुद्दाको टुंगो नलाग्दा र जलस्रोत तथा ऊर्जा विकास विभागले अर्को आदेश नगरेका कारण कर्मचारीसमेत अन्योलमा छन् ।

खानेपानीका २०, सिँचाइका २४ र ग्रामीण विद्युतीकरणका ४ योजना अलपत्र कार्यालयका प्रमुख पदमराज देवकोटाले बताए । उनका अनुसार मुद्दाको टुंगो नलाग्दा नयाँ योजना सञ्चालनका लागि टेन्डर गर्नसमेत समस्या भएको हो । ‘यो वर्ष सबै क्रमागत योजना र सिँचाइ तथा नदी नियन्त्रणका लागि बजेट आएको छ,’ उनले भने, ‘धेरै खानेपानी योजनाका कामहरू अन्तिम चरणमा पुगेका छन् ।’

कार्यालयका अनुसार जिल्लाका १० स्थानीय तहका करिब ९ हजार परिवारमा खानेपानी समस्या छ । उनीहरू अझै पनि खोला, पोखरी तथा कुवाका पानी पिउन बाध्य छन् ।

विगत वर्षहरूमा कार्यालयमा बजेटको अख्तियारी आएपछि भदौको अन्तिममा योजनाको टेन्डर गरिन्थ्यो भने कात्तिकदेखि काम सुरु हुन्थ्यो । चालु आबमा पनि खानेपानीका १२ र सिँचाइ तथा नदी नियन्त्रणका लागि २१ योजनामा रकम विनियोजन गरिएको छ । अदालतको आदेशले सम्पन्न भएका योजनामा पनि भुक्तानी दिन नसकेको कार्यालय प्रमुख देवकोटाको गुनासो छ ।

प्रकाशित : मंसिर ११, २०७८ ०८:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×