दसैं गीतमा परदेशीको पीडा- कला - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

दसैं गीतमा परदेशीको पीडा

नेपाली समाजको आयाम जसरी फेरिएको छ, गीतले त्यसलाई भेट्नै सकेनन् 
सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — ‘ए परदेशी आऊ है गाउँमै, दसैंतिहार आइसक्यो झल्को लाइसक्यो..’
दसैंलक्षित दुई साताअघि सार्वजनिक भएको विष्णु माझीको गीतलाई दर्शक/श्रोताले निकै मन पराए । युट्युबमा सार्वजनिक गीतमा शब्द संगीत सुन्दरमणि अधिकारीको छ । कमाउन परदेश हिँडेका श्रीमान्को सम्झना गर्दै प्रतीक्षा गरिरहेकी श्रीमतीको कथाव्यथालाई गीतमा समेटिएको छ । गीतले बोलेका भावमा आधारित भिडियो छ ।


दसैं पर्वलक्षित गीतहरूमा परदेशको पीडा समेटिएको यो नौलो भने होइन । डेढ दशकदेखि लय तथा भाकामा नौलोपना देखिए पनि विषयवस्तु उस्तै समेटेर दसैं गीतहरू सार्वजनिक भइरहेका छन् । अहिले विषयवस्तु उस्तै खालका दसैंलाई नै लक्षित गरेर बनेका गीतसंगीत पनि निकै न्यून मात्रामा सार्वजनिक हुन थालेका छन् । औंलामा गन्न सकिने दसैं पर्व विशेष गीतहरू विषयवस्तु पुरानै ढर्रामा चलेका छन् ।

गीतहरू अहिले पनि पुरानै ढर्रामा सार्वजनिक हुन नरोकिएको लोक गायक रेशम थापा स्विकार्छन् । ‘६० को दशकमा लोक गीतमा दसैं पर्वबारे धेरै गीतहरू सिर्जना भए,’ उनी भन्छन्, ‘अहिले थोरैले गीत त सार्वजनिक गरिरहनुभएको छ तर विषयवस्तुमा नौलोपना ल्याउन सक्नुभएन ।’ सांगीतिक बजारले डिजिटल प्रविधिमा

फड्को मारेसँगै गीतको संख्या ह्वात्तै बढ्यो । युट्युबका च्यानलहरूबाट दैनिकजसो गीतहरू सार्वजनिक भइरहेका छन् । महामारीले अन्य क्षेत्रलाई ठप्प बनाए पनि गीतसंगीत क्षेत्र भने यो समयमा झनै मौलायो । गीतसंगीतको सिर्जना र बजार ल्याउन सर्जकहरूबीच बजारमा होडबाजी नै चलको यो अवस्थामा पर्वलक्षित गीतहरूमा नौलो सिर्जना न्यून छन् । आएका अधिकांश गीतहरूमा परदेश पीडा समेटिएका छन् ।

दसैं पर्वका गीतमा ६० को दशकमा जुन विषयवस्तु समावेश गरिएको थियो अहिले भने त्यही क्रम जारी रहेको थापा दाबी गर्छन् । २०५७ सालतिर थापाले दसैंलाई लक्षित गरेर लाहुरे र परदेशीको पीडालाई समेटेर ‘रुमालै छ चिनो’ लोक गीत सार्वजनिक गरे । २०६० सालमा पुनः उनले परदेशीकै कथा समेटेर ‘थालमै सुक्यो अक्षता मुछेर’ गीत ल्याए । तीनताक ती गीतहरू निकै चर्चित थिए । कति परदेशीहरू र तिनलाई कुरेर बसेका परिवार गीत सुनेर भकानिएका स्मरणहरू थापालाई अझै ताजा छ । उनका तिनै गीतहरूले लोक संगीतलाई नौलो आयाम दिएको थापा सुनाउँछन् । गाउँघरमा जुहारी, नाचगानमा मात्र सीमित भएको लोकसंगीतलाई बजार यात्रा तिनै गीतहरूले सघाएको थापाको भनाइ छ । भन्छन्, ‘समय र पुस्ताअनुसार दसैं गीतहरू बजारमा आइरहेका छन् तर स्रोता/दर्शकले फरकपना स्वाद लिन सक्नुभएन । सर्जकले नौलो सिर्जनातिर ध्यान दिन सकेन ।’ छोरो परदेश गएको, आमा कुरी बसेको, गाउँघर शून्य भो भन्ने विषयमा मात्र सर्जकहरू सीमित भएको उनको धारणा छ ।

समय, समाज र यथार्थतालाई मध्यनजर गरेर सिर्जना पस्कन सक्ने खुबी भएका सर्जकका रूपमा लोकगायक पशुपति शर्मासमेत परदेश कथाबाट टाढा जान सकेका छैनन् । शर्माको हालै सार्वजनिक ‘पैसाको बुटो’ बोलको गीतमा पनि कमाउन परदेश गएको एक नेपालीको कथा छ । गीतमा उनलाई खुमन अधिकारी, सन्दीप न्यौपाने, देवी घर्तीलगायतले स्वरमा साथ दिएका छन् । ‘देख्नेलाई आहा छ मनमा के छ भन्ने आफैंलाई थाहा छ,’ जस्ता शब्दमा शर्माले कमाउन परदेश जाने मान्छेलाई आर्थिक उपार्जन गर्न कठिन छ तर त्यसलाई परिवारका सदस्यले नबुझेको मानसिकतालाई गीतमा उतारेका छन् । समसामयिकता दर्शाउने जमर्को गरे पनि उनको गीतमा फेरि उही परदेशीको पीडा नै झल्केको छ ।

दसैं पर्वबारे धेरै विशेषताहरू र तिनका मौलिक पक्षहरूबारे सिर्जनामा खोतल्न सक्ने अर्का लोक सर्जक, नेपाल लोक तथा दोहोरी गीत प्रतिष्ठानका उपमहासचिव शिव हमाल सुनाउँछन् । अन्य पर्वभन्दा दसैं पर्व विशेष गीतहरू न्यून र उस्तै किसिमका विषयवस्तुमा सिर्जना भइरहेको उनको पनि ठहर छ । यद्यपि आफूले भने आफ्ना दसैं लक्षित सिर्जनाहरूमा भने एक वर्षको पर्वमा जहाँ, जस्तो छ, त्यही अवस्थामा खुसी र रौनकले पर्वलाई उत्सवका रूपमा मनाऔं भन्ने सन्देश दिँदै आएको उनको भनाइ छ । ‘हाम्रो संगीत बजारमा गीतहरू जुन सफल भयो, त्यही प्याटर्नमा जाने लहर छ,’ उनी थप्छन्, ‘६० को दशकमा परदेशको पीडा समेटेर आएका दसैं गीतहरू निकै चर्चित बने । त्यसपछि त्यस्तै खाले गीतहरू आउन थालेका छन् ।’ पर्वलाई विशेष बनाऔं भन्ने सन्देश दिन गीतसंगीतमा उत्साह तथा उमंग ल्याउने सिर्जना हुनुपर्ने उनको मत छ । परिवारबाट टाढा भएर परदेश बस्नेहरूका लागि त्यसै पनि पीडा छ । पीडालाई बल्झाउने खालका गीतहरूले उहाँलाई झन् दुःख हुन्छ । यसपाला नभए अर्को साल मनाउँला र रमाइलो गरौंला भन्ने दसैं गीतहरू ल्याउन सर्जकले जोड दिनुपर्ने उनी बताउँछन् ।

दसैं पर्व विशेष पुराना गीतहरूलाई विभिन्न युट्युब च्यानलहरूबाट अहिलेको समयसापेक्ष बनाएर सार्वजनिक क्रमसमेत बढ्दो छ । गायक थापाको ‘थालमै सुक्यो अक्षता मुछेर’ गीतलाई हालै पुनः सार्वजनिक गरिएको छ । त्यस्तै हमालको आधा दशकभन्दा बढी पुरानो ‘आयो दसैं’ गीतलाई नयाँ म्युजिक भिडियोसहित पुरानै ट्र्याकमा सार्वजनिक गरिएको छ । दसैं मान्ने संस्कार, रीतिरिवाज, आममानिस प्रतिनिधित्व गर्ने कथा उस्तै रहेकाले दसैं गीतहरूमा विषयवस्तु परिवर्तन नभएको हुन सक्ने लोक गायिका सीता थापा बताउँछिन् । यद्यपि सर्जकले सधैं सिर्जना खोज्नुपर्ने उनको बुझाइ छ ।

प्रकाशित : आश्विन २४, २०७८ १०:४३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

आशाका लागि कला

नेपाली कला र कलाकारलाई पर्यटनसँग जोड्दै अन्तर्राष्ट्रियस्तरसम्म प्रचार गर्न एकै थलोमा ३३ चित्रकार
सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — ठमेल सातघुम्तीस्थित काठमाडौं गेस्ट हाउस परिसरमा चित्रकारहरू क्यानभासमा रङ पोत्न व्यस्त थिए । स्वदेशी तथा विदेशी कलाप्रेमीहरू चित्रकारका कलाकृति नियाल्दै कलाभाव बुझ्न उत्तिकै आतुर देखिन्थे । चित्रकारले कलाकै विषयमा छलफल गरे र कला अवलोकन गर्न आउनेलाई आफ्ना सिर्जनाको भावार्थसमेत अर्थ्याए । अभिनेता राजेश हमालले समेत क्यानभासमा आकृति कोर्दा धेरैले एकाग्र भएर नियाले । 

कला, कलाकार र कलाप्रेमीलाई एकै थलोमा जमघट गराएर कला उत्सव बनाउने अवसर भने म्युजियम अफ नेपाली आर्ट (मोना) ले जुराएको हो । नेपाली कला र कलाकारलाई पर्यटनसँग जोड्दै अन्तर्राष्ट्रियस्तरसम्म यसको फैलावटका लागि मोनाले ३३ चित्रकारलाई एकै स्थानमा भेला गराएर बिहीबार प्रत्यक्ष कला कार्यशाला गरेको हो । ‘आशाका लागि कला’ शीर्षकमा सुरु गरिएको कार्यशालामा अग्रजदेखि युवा पुस्ताका चित्रकार सहभागी भए ।

अभिनेता हमालले क्यानभासमा आफ्नै आकृति झल्कने चित्र कोरेपछि कार्यशाला औपचारिक रूपमा प्रारम्भ गरिएको थियो । सहभागी चित्रकारले परम्परागत पौभा कला, मिथिला कला, समकालीन तथा आधुनिक कलामा धर्म, संस्कृति, समाज, प्रकृति, सम्पदा र मानवीय पक्षलाई प्रस्तुत गरे । ठमेल पर्यटकको रोजाइको गन्तव्य हो ।

मौलिक नेपाली हस्तकला, रात्रिकालीन सांगीतिक माहोल, विभिन्न देशबाट आउने पर्यटकको आवातजावत ठमेलको मुख्य विशेषता मानिन्छ । यो माहोललाई कला पनि मिसाएर अझ कलामय बनाउने उद्देश्यले कार्यशाला आयोजना गरिएको मोनाका सञ्चालक राजन शाक्यले बताए । ‘हाम्रो पर्यटनसँग खोलानाला, पहाड, हिमाल, वनजंगल, संस्कृतिजस्ता पक्षलाई मात्र जोडिँदै आएको छ,’ उनले भने, ‘इतिहासमा कलाको हाम्रो आफ्नै इतिहास छ । हाम्रो कलालाई किन पर्यटनसँग नजोड्ने ?’

कार्यक्रममा पौभा कलालाई क्यानभासमा उतार्दै गरेका लोक चित्रकारले यसलाई एक उत्सवका रूपमा लिएको सुनाए । उनले भने, ‘हामीले आफ्नो कलामात्र नभएर अरूको पनि कला शैली बुझ्ने मौका पायौं । सबै कलाकारका कलाकृति हेर्ने, एकापसमा भलाकुसारी तथा कला विषयमा छलफल गर्ने अवसर मिल्यो ।’ चित्रकार किरण मानन्धरले यस्तो कार्यशालाले कला विस्तारका साथै चित्रकारबीच सम्बन्ध विस्तार गर्न सघाउने बताए । ‘हामीकहाँ अग्रज तथा नयाँ कलाकारबीच असाध्यै ग्याप छ । यस्ता खाले कार्यक्रम भएमा एकले अर्काको कलासँगै सम्बन्ध विस्तार हुन्छ । यसले हाम्रो कलाको फाँट नै फराकिलो हुन सक्छ ।’ मानन्धरको भनाइमा सहमत हुँदै कलाकार रवीन्द्र श्रेष्ठले कार्यशालालाई सिकाइको अवसरमा लिएको बताए ।

कार्यशालामा कार्टुनिस्ट अबिन श्रेष्ठले क्यानभासमै कार्टुन चित्र उतारे । तीन दशकभन्दा लामो आफ्नो कार्टुनकला यात्रामा क्यानभासमा पहिलोचोटि कार्टुन कोरेको उनले सुनाए । कलाकारबीच दूरी घटाउन र एकअर्काका विचार तथा शैली आदानप्रदान गर्न यसखाले कार्यशाला भइरहनुपर्नेमा चित्रकार प्रदीप बज्राचार्यले जोड दिए ।

शाक्यका अनुसार कार्यशालामा बनेका कलाकृतिको बिक्री मूल्यको ५० प्रतिशत रकम कान्तिबाल अस्पतालको क्यान्सरपीडित बालबालिकाका लागि, ३५ प्रतिशत चित्रकार तथा १५ प्रतिशत कार्यक्रममा हुने खर्चमा बेहोरिनेछ । बिहीबार अधुरा रहेका छोडेका चित्रहरूका लागि शुक्रबारसमेत कार्यशाला हुनेछन् ।

कार्यशालामा जीवन राजोपाध्याय, समुन्द्रमान सिंह श्रेष्ठ, रवि श्रेष्ठ, आशा डंगोल, संगी श्रेष्ठ, रोशन डंगोल, प्रमिला वज्राचार्य, सुशीला सिंह, सागर मानन्धर, गोपाल कलाप्रेमी श्रेष्ठ, मुना भँडेल, एरिना ताम्राकार, विनोद प्रधान, मुकेश श्रेष्ठलगायतका चित्रकार सहभागी थिए । मोनाले महामारीको अवधिमा दिवंगत तथा जीवित कलाकारका कलाकृतिको संग्रहालय नै स्थापना गरिसकेको छ ।

प्रकाशित : आश्विन २२, २०७८ ०९:५३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×