आशाका लागि कला- कला - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

आशाका लागि कला

नेपाली कला र कलाकारलाई पर्यटनसँग जोड्दै अन्तर्राष्ट्रियस्तरसम्म प्रचार गर्न एकै थलोमा ३३ चित्रकार
सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — ठमेल सातघुम्तीस्थित काठमाडौं गेस्ट हाउस परिसरमा चित्रकारहरू क्यानभासमा रङ पोत्न व्यस्त थिए । स्वदेशी तथा विदेशी कलाप्रेमीहरू चित्रकारका कलाकृति नियाल्दै कलाभाव बुझ्न उत्तिकै आतुर देखिन्थे । चित्रकारले कलाकै विषयमा छलफल गरे र कला अवलोकन गर्न आउनेलाई आफ्ना सिर्जनाको भावार्थसमेत अर्थ्याए । अभिनेता राजेश हमालले समेत क्यानभासमा आकृति कोर्दा धेरैले एकाग्र भएर नियाले । 

कला, कलाकार र कलाप्रेमीलाई एकै थलोमा जमघट गराएर कला उत्सव बनाउने अवसर भने म्युजियम अफ नेपाली आर्ट (मोना) ले जुराएको हो । नेपाली कला र कलाकारलाई पर्यटनसँग जोड्दै अन्तर्राष्ट्रियस्तरसम्म यसको फैलावटका लागि मोनाले ३३ चित्रकारलाई एकै स्थानमा भेला गराएर बिहीबार प्रत्यक्ष कला कार्यशाला गरेको हो । ‘आशाका लागि कला’ शीर्षकमा सुरु गरिएको कार्यशालामा अग्रजदेखि युवा पुस्ताका चित्रकार सहभागी भए ।

अभिनेता हमालले क्यानभासमा आफ्नै आकृति झल्कने चित्र कोरेपछि कार्यशाला औपचारिक रूपमा प्रारम्भ गरिएको थियो । सहभागी चित्रकारले परम्परागत पौभा कला, मिथिला कला, समकालीन तथा आधुनिक कलामा धर्म, संस्कृति, समाज, प्रकृति, सम्पदा र मानवीय पक्षलाई प्रस्तुत गरे । ठमेल पर्यटकको रोजाइको गन्तव्य हो ।

मौलिक नेपाली हस्तकला, रात्रिकालीन सांगीतिक माहोल, विभिन्न देशबाट आउने पर्यटकको आवातजावत ठमेलको मुख्य विशेषता मानिन्छ । यो माहोललाई कला पनि मिसाएर अझ कलामय बनाउने उद्देश्यले कार्यशाला आयोजना गरिएको मोनाका सञ्चालक राजन शाक्यले बताए । ‘हाम्रो पर्यटनसँग खोलानाला, पहाड, हिमाल, वनजंगल, संस्कृतिजस्ता पक्षलाई मात्र जोडिँदै आएको छ,’ उनले भने, ‘इतिहासमा कलाको हाम्रो आफ्नै इतिहास छ । हाम्रो कलालाई किन पर्यटनसँग नजोड्ने ?’

कार्यक्रममा पौभा कलालाई क्यानभासमा उतार्दै गरेका लोक चित्रकारले यसलाई एक उत्सवका रूपमा लिएको सुनाए । उनले भने, ‘हामीले आफ्नो कलामात्र नभएर अरूको पनि कला शैली बुझ्ने मौका पायौं । सबै कलाकारका कलाकृति हेर्ने, एकापसमा भलाकुसारी तथा कला विषयमा छलफल गर्ने अवसर मिल्यो ।’ चित्रकार किरण मानन्धरले यस्तो कार्यशालाले कला विस्तारका साथै चित्रकारबीच सम्बन्ध विस्तार गर्न सघाउने बताए । ‘हामीकहाँ अग्रज तथा नयाँ कलाकारबीच असाध्यै ग्याप छ । यस्ता खाले कार्यक्रम भएमा एकले अर्काको कलासँगै सम्बन्ध विस्तार हुन्छ । यसले हाम्रो कलाको फाँट नै फराकिलो हुन सक्छ ।’ मानन्धरको भनाइमा सहमत हुँदै कलाकार रवीन्द्र श्रेष्ठले कार्यशालालाई सिकाइको अवसरमा लिएको बताए ।

कार्यशालामा कार्टुनिस्ट अबिन श्रेष्ठले क्यानभासमै कार्टुन चित्र उतारे । तीन दशकभन्दा लामो आफ्नो कार्टुनकला यात्रामा क्यानभासमा पहिलोचोटि कार्टुन कोरेको उनले सुनाए । कलाकारबीच दूरी घटाउन र एकअर्काका विचार तथा शैली आदानप्रदान गर्न यसखाले कार्यशाला भइरहनुपर्नेमा चित्रकार प्रदीप बज्राचार्यले जोड दिए ।

शाक्यका अनुसार कार्यशालामा बनेका कलाकृतिको बिक्री मूल्यको ५० प्रतिशत रकम कान्तिबाल अस्पतालको क्यान्सरपीडित बालबालिकाका लागि, ३५ प्रतिशत चित्रकार तथा १५ प्रतिशत कार्यक्रममा हुने खर्चमा बेहोरिनेछ । बिहीबार अधुरा रहेका छोडेका चित्रहरूका लागि शुक्रबारसमेत कार्यशाला हुनेछन् ।

कार्यशालामा जीवन राजोपाध्याय, समुन्द्रमान सिंह श्रेष्ठ, रवि श्रेष्ठ, आशा डंगोल, संगी श्रेष्ठ, रोशन डंगोल, प्रमिला वज्राचार्य, सुशीला सिंह, सागर मानन्धर, गोपाल कलाप्रेमी श्रेष्ठ, मुना भँडेल, एरिना ताम्राकार, विनोद प्रधान, मुकेश श्रेष्ठलगायतका चित्रकार सहभागी थिए । मोनाले महामारीको अवधिमा दिवंगत तथा जीवित कलाकारका कलाकृतिको संग्रहालय नै स्थापना गरिसकेको छ ।

प्रकाशित : आश्विन २२, २०७८ ०९:५३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘नबिक्ने मूर्ति किन बनाउनु ?’

विश्वकर्मा पूजा, नवरात्रि र सरस्वती पूजामा काठमाडौंलाई माटाको मूर्ति दिएका पण्डितलाई जसरी उमेर गलाउँदै छ, उनको मूर्तिको बजार पनि त्यसरी नै साँघुरिएको छ
बल्लतल्ल अलिअलि बिक्री भए पनि बनाएको लागत उठाउन मुस्किल
सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — पूजाहरूका भगवान्का मूर्ति बनाउनु, सकिएपछि लगेर खोलानालामा सेलाउनु तराईको चलन हो । माटोका मूर्ति फेरि माटोमै मिसाउन्जेल मान्छेका संस्कार–संस्कृतिको एउटा चक्रमात्रै पूरा हुँदैन, मूर्ति बनाउनेले फेरि अब कसको पूजा नजिक छ भनेर पात्रो हेर्छ । माटो र सजावटका सामान जोहो गर्छ । अनि फेरि बनाउँछ नयाँ मूर्ति । यस्ता माटोका मूर्तिहरू बनाएर नै पुरन पण्डितका पुर्खाले दैनिकी चलाए । विश्वकर्मा पूजा, दसैं, तिहार, सरस्वती पूजनाका लागि चाहिने भगवानका प्रतिरूप बनाउनु पुर्ख्यौली पेसा थियो । माटोसँग खेलेका बाबुबाजेको सीप हेर्दै हुर्केका पण्डितले पनि यही कलालाई पेसाका रूपमा नै निरन्तरता दिए । जीवनको ऊर्जाशील समय माटो कलामै खर्च गरे ।

सीपले गरेको आर्जनबाट घरखर्च टारे । छोराछोरी हुर्काए, उनीहरूलाई समेत आफ्नो कला सिकाए । काठमाडौं उपत्यकामा भगवानका मूर्ति बनाएर नै उनले २५ वर्ष बिताइसकेका उनी अब भने निराश छन् । ६५ वर्षीय पण्डितका पाखुराहरू शक्तिविहीन हुन थालेका छन् । उनी खुम्चिए जस्तै मूर्तिको बजार पनि साघुँरिदै छ । यसले गर्दा उनलाई पुस्तौंदेखिको माटोकलालाई अबका आफ्ना पुस्ताले छोड्छन् भन्ने लागेको छ । ‘अहिले पहिला जस्तो मूर्तिहरू बिक्न छोड्यो,’ उनी भन्छन्, ‘अहिले सामान र माटो ल्याउन गाह्रो छ । बल्ल तल्ल अलि–अलि बिक्री भए पनि बनाएको ज्याला र सामानको पैसा उठाउन मुस्किल छ ।’

यसबाट आउने आम्दानीबाट अहिले दैनिकी चलाउन कठिन रहेको पण्डितले सुनाए । यो वर्ष उनले एक सेट मात्र नवदुर्गाको मूर्ति बिक्री गरे । अघिल्लो वर्ष कोरोना महामारीले गर्दा एक सेट पनि बिक्री गर्न नसकेको उनको तितो अनुभव छ । त्यसभन्दा अघि प्रत्येक वर्ष उनले चार/पाँच सेट नवदुर्गाको मूर्ति मात्र बिक्री गर्थे । उनका अनुसार एक सेट नवदुर्गाको मूर्तिमा गणेश, सरस्वती, कार्तिकलगायतका भगवान्हरूको मूर्ति हुन्छन् । जसलाई उनी ४० देखि ५० हजार रुपैयाँसम्ममा बिक्री गर्छन् ।

यो वर्ष विश्वकर्मा पूजामा पनि उनले धेरै मूर्तिहरू बिक्री गर्न सकेनन् । तिहार र छठ पर्वलाई लक्षित गरेर गुसिङ्गल ललितपुरस्थित कारखानामा अहिले पण्डित र उनका छोराहरूले बनाएका मूर्तिहरू बिक्रीका लागि बजार पठाउने तयारीमा छन् । तर अहिले तयारी मूर्तिहरूले बजार नपाउने हो कि भन्ने पिरलोले उनलाई सताएको छ । सिरहा लाहान स्थायी घर भएका पण्डितका परिवारमा उनीसहित पाँच जना छोराहरू नै मूर्तिकलामा दख्खल छन् । र, पनि उनी पछिका पुस्ताले भगवानको मूर्ति बनाउनतिर नै निरन्तरता देओस् भन्ने इच्छा राख्दैनन् । उनी भन्छन्, ‘मेरो पो उमेर यसैमा गयो । केही कमाउन र जमाउन सकिएन । छोराहरूले अरू नै काम गरे केही गर्न सक्ला कि जस्तो लागेको छ । होइन भने काठमाडौंमा बस्न गाह्रो छ ।’

२०५३ सालतिर पण्डितले काठमाडौंमा ३ वटा नवदुर्गाको मूर्ति बनाएर यताको बसाइलाई स्थायी बनाए । उनले चिनेका एक जना साथीले मूर्ति बनाउन लगाएकाले उनलाई बिक्रीका लागि समस्या भएन । त्यसपछि उनले क्रमशः सातदेखि १८ वटासम्म मूर्ति बनाए । सबै बिक्री भएपछि यसैलाई पेसाका रूपमा अघि बढाउन उनले उत्साहका साथ सातदोबाटोमा कारखाना नै खोले । ‘त्यतिबेला काठमाडौंमा यस्तो मूर्ति बनाउनेहरू कोही थिएनन् । विश्वकर्मा र नवदुर्गाको पूजा गर्नेहरू पनि धेरै थिएनन् । माटो र बनाउने जमीन पाउन सजिलो थियो,’ उनले पुराना दिनको स्मरण गर्दै भने । अहिले तराईवासीको राजधानीमा बाक्लो बसोबासले गर्दा उनीहरूको सिको गर्दै विश्वकर्मा तथा नवदुर्गाको उत्सवमा पूजा गर्नेहरूसँगै मूर्ति बनाउनेहरू पनि सोही संख्यामा बढे । यसले गर्दा बजारमा मूर्ति बेच्न गाह्रो परेको उनले बताए । त्यसमाथि उपयुक्त माटो अभावको पिरलो त छँदै छ ।

पण्डितका अनुसार सुरुवातका दिनमा उनले राजधानीमा मूर्ति सुरु गर्दा माटो सजिलैसित पाइन्थ्यो । मूर्तिमा प्रयोग गरिने रंग, गरगहना, पहिरन सुपथ मूल्यमा भारतबाट ल्याइन्थो । अहिले उनलाई माटो पाउन गाह्रो छ । मूर्तिमा बनाउँदा चाहिने पराल, डोरी तथा बाँस, काठको जोहो गर्न त्यस्तै खर्चिलो छ । अहिले साँखुबाट माटो ल्याएर मूर्ति बनाइरहेका पण्डितको परिवारले कारखानाको भाडा मात्र मासिक ४० हजार बुझाउनुपर्छ ।

मूर्ति सजावटका लागि चाहिने सामान लिन भारत जानुपर्ने बाध्यता अझै कायमै छ । ‘मूर्ति बनाउने काममा मेहनत र खर्च धेरै छ । सधैं बिक्री पनि हुँदैन । यो सिजनल काम जस्तै हो । यो वर्ष नवदुर्गाको मूर्तिमा उल्टै १५ हजार घाटा लाग्यो,’ पण्डितका छोरा रामनारायणले दुःखेसो पोखे । उनका अनुसार नवदुर्गाको एक सेट मूर्ति तयार गर्न मात्र दुई जनालाई २० दिन जति समय लाग्छ । आफ्नो बाबुको शेषपछि मूर्तिकलाको काम नै छोड्ने उनले सोचेका छन् । उनका अरू चार दाजुभाइको समेत यही सोचाइरहेको उनले सुनाए । ‘छोराहरूलाई यही नै काम गर भनेर कसरी भन्नु । मचाहिँ नमरुन्जेल भगवान्को मूर्ति नै बनाउँछु । अहिले मलाई सघाउन मसँगै काम गरे पनि छोराहरूले म गएपछि यस्तो काम गर्दैनौं भनेका छन्,’ पण्डितले छोरातिर पुलुक्क हेरेर सुनाए ।

प्रकाशित : आश्विन २१, २०७८ १२:५५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×