चुपचाप साधना- कला - कान्तिपुर समाचार

चुपचाप साधना

चल्तीका अधिकांशले पेलालाई चिन्दैनन्, उनी पनि अरुबारे त्यति सरोकार राख्दैनन । कुनै शब्दले छोए त्यसमै धुन भर्छन्, गुन्गुनाउँछन् । 
सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — सर्जकले शब्द, धुन हुँदै गायकीसम्म ल्याएर पूरा गरेको सांगीतिक सिर्जना कसका लागि हुन् ? ती सिर्जनालाई कसले मूल्यांकन गर्छ र तिनको स्थान कसले निर्धारण गर्न सक्छ ? चलनचल्तीकै भाषामा भन्ने हो भने उत्तर आउँला दर्शक/स्रोता र बजारको जिम्मा । तर, गायक तथा संगीतकार तिलकसिंह पेला यी सबै पक्षभन्दा अलग छन् । 

अढाई दशकदेखि संगीतमा अनवरत लागिरहेका पेला राजधानीभित्र चुपचाप साधनामा तल्लीन छन् । दर्शक/स्रोताको वाहवाही, इज्जत, सम्मान तथा बजारिया संगीत प्रतिस्पर्धाबाट उनी टाढा छन् । संगीत सिर्जनाको उनको पहिलो प्राथमिकता आफैं हो । ‘संगीत हृदयको भाषा हो,’ उनी भन्छन्, ‘मेरो सिर्जनाले मलाई छुँदैन र म आफैंलाई सन्तुष्ट दिन सक्दैन भने त्यसको महत्त्व हुन्न ।’

सिर्जनालाई संख्यात्मकभन्दा गुणात्मकतिर लैजानुपर्ने धारणा राख्ने पेला लगभग सांगीतिक जमातसँगको हेलमेल छैनन् । ‘भाइरल’, ‘ट्रेन्डिङ’ जस्ता सांगीतिक बजारदेखि उनी झनै दूर छन् । बितेका २५ वर्षमा कोको बजारमा आए, कोको गए, अहिले को कसरी छाउँदै छन् भन्नेतिर पनि उनी चासो राख्दैनन् । एकै लयमा संगीत साधनामा रहेका पेलासँग अहिले बजारमा स्थापित भनेर चिनिएकाहरू पनि सम्भवतः परिचित छैनन् । वर्षौंदेखि उनी निरन्तर रूपमा शास्त्रीय संगीत सिक्ने सिकाउनेतिर मात्र तल्लीन रहे ।

२०५३ सालमा बैतडीबाट पहिलो आधुनिक गायकका रूपमा उदाएका पेलाले पहिलो सांगीतिक कोसेलीबाट नै निकै चर्चा कमाएका थिए । २०५३ मा काठमाडौं आई रेडियो नेपालमा स्वर परीक्षण पास गरेका उनले ‘आँसु’ एल्बम ल्याए । तीनताक उनले गाएको ‘लुकाउन खोज्दा पनि’ बोलको गीत निकै चर्चित थियो । बजारमा आँसु एल्बमले व्यापकता पायो । त्यतिबेला चलेका म्युजिक कम्पनीहरूले हजारौं क्यासेट उत्पादन गरेर आर्थिक उपार्जन गरे । गीत रेकर्ड गरेर पुनः महेन्द्रनगर फर्किर्एका पेलाले आफ्नो सिर्जनाको आर्थिक लाभ लिन पाएनन् । अहिले आएर उनलाई आफ्नो सिर्जनामाथि अनधिकृत रूपमा कसैले दुरुपयोग गरेको रहेछ भन्ने महसुस भएको छ । भन्छन्, ‘मेरो गीत बजारमा जताततै आइसकेको रहेछ । मलाई थाहा नै थिएन । बजारमा ल्याउने म्युजिक कम्पनीहरूले मसँग कुनै सम्झौता गरेका थिएनन् । प्रतिलिपि अधिकार, रोयल्टी भन्ने कुरा मलाई थाहा नै थिएन । तर अहिले पनि कोही कसैसँग केही गुनासो छैन । मेरो सिर्जनाले सबैको मनमा छोयो त्यही मेरा लागि ठूलो हो ।’

जतिबेला नाम चलेका गायकगायिकाको भीडमा उनको खोजी हुन थाल्यो, त्यतिबेला नै उनी संगीत साधनातिर गुप्तबास बसे । विभिन्न सांगीतिक कार्यक्रम, पुरस्कार तथा सम्मान गर्ने माहोलतिर लागेनन् । यसरी बिस्तारै पेला र सांगीतिक बजार एकअर्कामा विपरीत ध्रुवतिर गतिशील भए । अहिले पनि त्यो क्रम यथावत् नै छ ।

‘मैले औपचारिक रूपमा संगीत ज्ञान नलिइकन गीत रेकर्ड गराएको थिएँ । सांगीतिक बजारको चहलपहल तथा गीतको चर्चापछि संगीत सिक्नुपर्छ जस्तो लागेर म बजारतिर भन्दा सिक्नतिर लागेँ,’ उनी सुनाउँछन् । सांगीतिक माहोलको सार्वजनिक गतिविधिहरूबाट किन अलग रहे त भन्ने प्रश्नमा उनी भन्छन्, ‘संगीतप्रति मेरो बेग्लै प्यास छ । अरूलाई भन्दा पनि मेरो सिर्जनाले मलाई पहिले आनन्द दिनुपर्छ । सिर्जनाले बजार खोज्नेभन्दा बजारले खोज्ने खालका सिर्जना ल्याउनु संगीतको मूल धर्म र अनुशासन हो ।’

गाउँघरमा हुने शास्त्रीय संगीतको माहोल, हार्मोनियमको धुनसँगै पेलाको संगीतप्रति लगाब बढ्यो । संगीतप्रेमी दाजु गीतकार कृष्णसिंह पेलाको संगतमा सिर्जनासमेत गर्न थालेका उनी गीत रेकर्ड गर्न काठमाडौंसम्म आइपुगेका थिए ।

२०६१ सालदेखि नै उनले ‘श्री कृष्ण गुरुकुल संगीत पाठशाला’ मार्फत शास्त्रीय संगीत ज्ञान दिँदै आएका छन् । हाल काठमाडौं सानो भर्‍याङस्थित रहेको पाठशालामा संगीतको धुनसँगै दर्जनभन्दा बढी प्रशिक्षार्थीहरूसँग उनको दिनको शुभारम्भ र अन्त्य हुन्छ । ११/१२ देखि ५०/६० वर्षसम्मका उनका संगीत विद्यार्थीहरू छन् ।

२५ वर्षको अवधिमा उनले ‘आँसु’ एल्बमलाई भाग ३ सम्म बजारमा ल्याए । ‘निर्जन किनार आँसु भाग ३’ उनको पछिल्लो गीतिसंग्रह हो । जुन संग्रहलाई उनले आँसुको पहिलो संग्रह ल्याएको २३ वर्षपछि सार्वजनिक गरे । आफैंले संगीत ज्ञान दिएका प्रशिक्षार्थीहरू बजारमा छाइसक्दा समेत ‘तिलकसिंह पेला किन गुमनाम भए’ भन्ने संगीतप्रेमी र शुभचिन्तकका लागि भए पनि गीतिसंग्रहका रूपमा आफू अगाडि आएको उनले सुनाए । उनले प्रशिक्षण दिएकाहरू शास्त्रीय संगीतमा स्थापित भएका छन् । ‘थुप्रै विद्यार्थी छन् । उनीहरूमार्फत नै म सबैतिर पुगेको छु । मलाई यसैमा गर्व लाग्छ,’ उनी भन्छन् ।

प्रकाशित : आश्विन २०, २०७८ ११:२५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

शब्दमा अव्यक्त भाव पोखिन्छन् चित्रमा

ललितकलाको आकर्षणमा परेका युवापुस्ता आफ्नो अध्ययनको क्षेत्रलाई सिर्जनशीलताले सघाएको अनुभव गर्दै
सुशीला तामा‌ङ

पोखरा — रसियाका प्रख्यात लेखक लियो टल्स्टोयले भनेका छन् ‘कला त्यो गतिविधि हो जसद्वारा एक व्यक्ति, उसको भावना, अनुभव भएका कुरा जानेर/बुझेर अरूलाई प्रसारित गर्दछ ।’ उनले भनेजस्तै चित्रकार शशी राउतका लागि पनि सिर्जना भावना अभिव्यक्तिको माध्यम हो ।

राउतको समय अहिले अध्ययनसँगै कुची र रङ चलाउँदै बितेको छ । धुम्बाराहीमा बस्ने रौतहटकी राउत व्यवस्थापन संकायमा स्नातक पहिलो वर्षमा पढ्छिन् । उनले सिर्जना यात्रालाई समेत अगाडि बढाइरहेकी छन् । विगत चार वर्षदेखि लाजिम्पाटस्थित अरुपण आर्ट ग्यालरीमा उनले चित्रकार तथा कला समीक्षक रमेश खनालसँग कला सिर्जनाका लागि प्रशिक्षण लिइरहेकी छन् । अध्ययन, सिर्जना यात्रा, हरेक अनुभवहरूलाई उनले कलामा उतार्ने उनले हालै अरुपण ग्यालरीमा एकल प्रदर्शन गरिन् । दुई दर्जन जति कलाकृतिहरूमा उनले युवापुस्ताबीचको प्रेम आकर्षण, उनीहरूले बुझ्ने जीवनको आशय,

किशोरावस्थाको अन्योलमय समय, उनीहरूमा सम्पदा तथा प्रकृति चेतलाई चित्रमार्फत देखाउने जमर्को गरेकी थिइन् । आफ्नै सिर्जनात्मक काममा रमाउने राउतले देखे/भोगेका कतिपय कुराहरू कलामा अभिव्यक्ति गरेको सुनाइन् । ‘केही कुरा देख्नेबित्तिकै त्यसैको आर्ट बनाउन मन लाग्छ,’ उनले भनिन्, ‘कुनै कुराले मनमा छोयो भने त्यसलाई पनि आर्टमा उतार्छु ।’ त्यसैले आशा राखेर अगाडि बढ्नुपर्छ भन्ने भावलाई उनले कलामा प्रतीकात्मक रूपमा देखाउने गरेकी छन् ।

अरुपणमा राउतजस्तै उमेरका किशोर किशोरीहरूले कलाको सैद्धान्तिक अध्ययनसँगै रङ र कुचीका सहायताले जीवन र दर्शनलाई नियाल्दै छन् । अरुपणमै ६ वर्षदेखि १८ वर्षीया राजकी अर्याल चित्रकलाको प्रशिक्षण लिइरहेकी छन् । धादिङ घर भई हाल गैरीधारामा बस्दै आएकी उनी कक्षा १२ मा अध्ययरत छिन् । कला सिर्जना सिकाइबाट अध्ययन तथा दैनिक जीवनका हरेक पक्षलाई सहायता पुगेको उनको अनुभव छ । ‘आर्ट सिक्ने थालेपछि अन्य कुरामा क्रिएटिभिटी हुँदो रहेछ । यसले पढाइमा पनि राम्रै गरेको छ,’ उनी सुनाउँछिन् । उनकै समूहमा आर्ट सिकिरहेकी धादिङकै हाल लाजिम्पाटमा बस्दै आएकी १८ वर्षीया आशा सिम्खडा कलाले वरपरका वस्तु तथा समाजसँग मिलेर बस्ने अर्को कला सिकाएको सुनाउँछिन् ।

अरुपण आर्ट ग्यनलरीमा कलाकार

शब्दमा भन्न नसकेको, अक्षरमा लेख्न नसकेका कैयौं भावहरू रङमार्फत नै आकृतिमा उतार्छिन् । प्रविधिमा जोडिएका युवापुस्तालाई सामाजिक सञ्जालको लतबाट छुट्याउनसमेत कला सिर्जनाले सघाउने सिम्खडाको भनाइ छ । बाराकी १५ वर्षीया सुन्दरमाला बैठा र बालुवाटारकी १४ वर्षीया लुनिभा श्रेष्ठ क्रमशः कक्षा १० र ९ मा अध्ययनरत छन् । दुवै जना समय मिलाएर अरुपणमा नै तीन वर्षदेखि कला प्रशिक्षण लिइरहेका छन् । कला सिर्जनाले विद्यालयको अध्ययनलाई सिर्जनात्मक रूपमा अगाडि बढाउन सघाएको दुवैले बताए । ‘म त स्कुलको होमवर्क सक्नेबित्तिकै चित्र नै कोरेर बस्छु । मोबाइल खेल्नेतिरभन्दा आर्ट बनाउन नै रमाइलो लाग्छ,’ बैठाले भनिन् ।

कला एउटा आकृतिको सिर्जना मात्र नभएर मानिसको जीवन, संस्कृति तथा सभ्यतासँग जोडिएको खनालको बुझाइ छ । नयाँ पिँढीलाई कला सिर्जना मानसिक एवं सामाजिक रूपमा निकै उपयोगी छ । ‘आर्ट मानिसका लागि सभ्यतासँगै मानसिक थेरापी पनि हो,’ उनले भने, ‘हरेक रङ, रङको अर्थ, गहिराइ र विषयवस्तुतिर लाग्दै गर्दा यसले उनीहरूलाई जीवनोपयोगी ज्ञान सिकाउँछ ।’

समाज, परिवेश र भावनाहरूलाई विभिन्न रङ दिएर आकृतिमा ढाल्ने, आफ्नै इच्छानुसार आकार, स्वरूप दिने प्रक्रियाहरू ललित कलामा हुने भएकाले युवापुस्तामा सिर्जनात्मक क्षमता बढाउने चित्रकारहरूको तर्क छ । चित्रकार सरिता डंगोलले एक दशकभन्दा अघिदेखि पाटनढोका चाकुपाटस्थित ‘कम्युनिटी चिल्ड्रेन आर्ट स्कुल’ सञ्चालन गरेर बालबालिकादेखि कलामा चाख राख्ने पुस्तालाई प्रशिक्षण दिँदै आएकी छन् । पछिल्लो समय कोरोनाका कारण उनले अनलाइनमार्फत ५ वर्षदेखि १८/१९ वर्षका लगभग ८० जनालाई कला शिक्षा दिइरहेकी छन् । नखिपोट बस्ने २२ वर्षीया अस्मिता गुरुङले पनि झन्डै चार महिनादेखि डंगोलसँग कला प्रशिक्षण लिइरहेकी छन् । सानैदेखि कलामा लगाव भएकाले दैनिक काममा समयको व्यवस्थापन गर्दै सिकिरहेको उनले बताइन् । कलाले आफूलाई आफूवरपरका वस्तु तथा संसारलाई स्वतन्त्र रूपमा बुझ्न सिकाएको भान गुरुङलाई भएको छ । उनी भन्छिन्, ‘मैले आर्ट सिकेको धेरै समय त भएको छैन । तर यसले मलाई माइन्डको थेरापी गर्न सहयोग गरेको छ ।’ कलाले गर्दा पृथ्वीका वस्तुहरू तथा आफूले गर्ने काममा पनि रङहरूको आकृति देख्ने भएकाले काममा समेत सिर्जनात्मक हुन सिकाएको उनको अनुभव छ ।

चित्रकार सम्झना राजभण्डारीले पनि कला सिर्जनासँगै प्रशिक्षणलाई निरन्तर अगाडि बढाएकी छन् । काठमाडौं रवि भवनस्थित निःसर्ग वाटिका विद्यालयमा कला अध्यापन गराइरहेकी उनले व्यक्तिगत रूपमा पनि झन्डै एक दर्जन बालबालिकाहरूलाई प्रशिक्षण दिइरहेकी छन् । उनका अनुसार कलाको सिकाइले बालबालिकालाई विज्ञान, सामाजिक शिक्षालगायतका विषयमा स्केच कोर्न, आकृतिको माध्यमबाट अध्ययन गर्न निकै सहज हुन्छ । उनीसँगै चार वर्षदेखि प्रशिक्षण लिइरहेका सिद्धार्थ वनस्थलीका १० कक्षाका विद्यार्थी बालक सुनवारले विज्ञान विषयमा रेखाचित्र कोरेर गरिने प्रयोगात्मक कार्यहरू निकै सजिलो भएको बताए । बालबालिकालाई सम्पदा, संस्कृतिजस्ता पक्षहरू बुझाउन पनि कलाले निकै सहायता पुर्‍याउने राजभण्डारीको मत छ ।

कलालाई मनोरञ्जन र सोखको विषयका रूपमा भन्दा नयाँ पुस्तालाई समाज तथा जीवन बुझाएर अन्य पेसाका लागि सहायक बनाउने पक्षमा अभिभावकहरू सचेत देखिन्छन् । युवा पुस्तामा पनि कलाप्रति चाख बढेको चित्रकार विनोद प्रधान बताउँछन् । डल्लुस्थित प्रधान र चित्रकार प्रदीप वज्राचार्यले ‘कलामण्डप आर्ट’ स्टुडियोमार्फत थुप्रैलाई प्रशिक्षण दिइरहेका छन् । कलामण्डपमै आर्ट सिक्दै गरेका अनिल महर्जन प्रत्येक पुस्तालाई यस्तो शिक्षा अनिवार्य हुने बताउँछन् । उनी एक कलेजमा विद्यार्थीहरूलाई कला सिकाउँदै पनि आएका छन् । रङ, कुची र चित्रसँग मात्र नभएर कला सिर्जनाले युवा पुस्तालाई इजिनियरिङ, डिजाइनर तथा अन्य शिल्पकला सम्बन्धित अन्य पेसामा आबद्ध हुनसमेत सघाउने चित्रकारहरू बताउँछन् ।

प्रकाशित : आश्विन १७, २०७८ १२:५२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×